قارقارا. اسپانتاۋدىڭ «باسى – قىس, ەتەگى – جاز» وسى اتىرابى تۋرالى ايتقاندا بىردەن عۇلاما عالىم, جيھانكەز-ساياحاتشى شوقان ءۋاليحانوۆ ويعا ورالادى. كەزىندە مۇندا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بولعان ۇلى عالىمنىڭ وسىندا وشپەس رۋحى مەن ولمەس بەلگىلەرى جاتىر. ەجەلگى قارقارا ەلىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, سۇلۋ تابيعاتى شوقان جازعان ەڭبەكتەر مەن سالعان سۋرەتتەردە جاقسى بەينەلەنگەن. مۇنداعى مىڭجىلقى تاۋىنىڭ ءبىر اسۋىن بۇگىنگە دەيىن وسىنداعى جۇرت «شوقان اسقان» دەپ اتاپ ءجۇر.
بۇل تاريحي ولكەگە شوقان العاش ۇلى ءجۇز قازاقتارى مەن الاتاۋ وكرۋگىنىڭ پريستاۆى, پولكوۆنيك م.حومەنتوۆسكي ۇيىمداستىرعان ىستىقكول ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا 1856 جىلى كەلگەن. ساياحاتشى-عالىم وسىندا وزەن مەن باستاۋ-بۇلاقتاردىڭ مولدىعىن, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ شۇرايلىلىعىن, اڭ مەن قۇستىڭ جىرتىلىپ-ايىرىلاتىنىن سۇيسىنە سۋرەتتەيدى. قارقارا ءوڭىرى ەجەلدەن-اق ءتورت ت ۇلىك مالعا تولى. «اياسى از عانا قارقارا جازىعى ءيىن تىرەسكەن مالدان بەت-ءجۇزىن كورسەتپەيدى. قاپتاپ باسقان تۇياقتان قابىرعاسى قايىسىپ تۇنشىققانداي», – دەپ جازادى وسى ءوڭىردى 1927 جىلى كوزىمەن كورگەن زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «قيلى زامان» پوۆەسىندە. توعىز جولدىڭ تورابى بولعان سۇلۋ ولكەگە رەسەيدىڭ ەدىل مەن ەرتىس بويىنداعى قالالارىنان, ورتا ازياداعى حيۋا, بۇحارا, سامارقاند, تاشكەنت, قۇلجا, قاشقاريادان كەلگەن ساۋداگەرلەردىڭ تاڭعالماعانى جوق شىعار. وسىنداعى 1916 جىلعى ەرەۋىل قازاق تاريحىندا «ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» دەلىنگەنىمەن, حالىق مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن «البان كوتەرىلىسى», «قارقارا كوتەرىلىسى» دەپ ايتادى. ۇلى جازۋشى 1927 جىلعى جازدا قارقارا وزەنىنىڭ بويىنداعى قاي اراعا كيىز ءۇي تىككىزىپ, «قيلى زامانعا» دەرەكتەر جينادى ەكەن؟.. اتتەڭ, ءبىلۋ قيىن. بىلسەك, نەگە ءبىر بەلگى قويماسقا؟!
قارقارا جازىعى – البان رۋىنىڭ قۇت-بەرەكەلى جايلاۋى, كەشەگى بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى قانى تامعان جەر. بۇگىن دە قۋات-كۇشىن جويماي, قۇلپىرىپ, وتكەننەن سىر بەرمەي تۇر. قارقارا جازىعىندا نە كوپ, توبەلەر كوپ. تاۋ ەتەگىندەگى ميداي جازىققا وسى تاقياداي دوڭگەلەك وبالاردىڭ ءوز بەتىمەن پايدا بولماعاندىعى, ادام قولىمەن جاسالعاندىعى ايداي اقيقات. ەل اۋزىندا ولار تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر مەن اڭىزدار بار. جاۋگەرشىلىك زاماندا قازاقتار جاۋىنا قارسى شابار الدىندا ءار اسكەرگە بىردەن تاس العىزىپ, ۇيگىزىپ, سول تاس ۇيىكتىڭ كولەمىنە قاراي قولىنىڭ سانىن بىلگەن. جورىقتان ورالعاندا سونىڭ قاتارىنا قايتا تاس ۇيگىزىپ, شىعىنىن انىقتاپ, ولگەندەرگە باعىشتاپ قۇران وقىعان دەسەدى. قاراۋىل قارايتىن توبە ماقساتىندا دا تاس جيناعان دەپ ايتادى. بۇگىندە ولاردىڭ ۇستىنە ءشوپ شىعىپ, شىم باسىپ كەتكەن. قارقارادا بولعاندار وسى توبەلەرگە ءبىر شىقپاي كەتپەيدى. وبالاردىڭ ۇستىنەن اتاقتى جايلاۋ تىم اسەم بولىپ كورىنەدى. باتىر بابالارىمىزدىڭ جينالىپ باس قوسقان جەرى سول توبەلەردىڭ بىرەۋى ەكەنى بەلگىلى. بىراق, ونىڭ ءدال قايسىسى ەكەنىن كەزىندە ەشكىم ءدال تاۋىپ بەرە المادى. 80-جىلدارى كەڭشار ديرەكتورى بولعاندا تۇرعىلىقتى قاريالاردان سۇراستىرعانىم بار. ولاردىڭ دا بىلەتىنى بولماي شىقتى. ءوزىم اركەز وسى توبەلەردىڭ جانىنان وتكەندە ۇستىندە قولىنا جەلبىرەتىپ قىزىل جالاۋىن ۇستاپ, 20-جىلدارى بابالار رۋحىنا باس ءيىپ, ەلدى ەرلىك پەن بىرلىككە شاقىرىپ تۇرعان ءوڭىر باسشىسى وراز جاندوسوۆتىڭ بەينەسىن كورگەندەي بولاتىنمىن.
1926 جىلدىڭ تامىز ايىندا قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ ون جىلدىعى قارساڭىندا سول كەزدەگى ەل استاناسى – قىزىلوردا قالاسىنان اتاقتى قاللەكي, قاليبەك قۋانىشباەۆ پەن ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ باستاعان, قۇرامىندا سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, يسا بايزاقوۆ سىندى تالانتتار بار ءبىر توپ ونەر ساڭلاقتارى وراز جاندوسوۆپەن ىلەسە كەلىپ, جارمەڭكەگە جينالعان حالىق الدىندا ونەر كورسەتىپتى. وسىدان از كەيىن مۇندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءىلياس جانسۇگىروۆ تە بولىپ, 1916 جىلعى كوتەرىلىس قاھارماندارىمەن كەزدەسكەن. سوندا قازاقتىڭ جەزتاڭداي ءانشىسى امىرە قاشاۋباەۆ كەڭ جايلاۋدى جاڭعىرتىپ ءان شىرقاپتى. سودان بولار, قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ ورنى ماعان ۇلكەن تەاتر ساحناسىنداي كورىنەدى دە تۇرادى. تەاتر دەمەكشى, 1984 جىلدىڭ جازىندا اۋدانعا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ارتىستەرى گاسترولگە كەلدى. ۇلكەن وپەرانىڭ اۋىل ساحناسىندا ونەر كورسەتۋى العاش رەت ەكەن. ارينە, مۇنداي كلاسسيكالىق ونەردى دالاعا الىپ شىعۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. سوعان قاراماستان, تەاتر ۇجىمى ءبىر كەزدەگى قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ ورنىنا «قىز جىبەك» وپەراسىن قويۋعا كەلىستى. جايلاۋدىڭ قاق ورتاسىنا كەڭ ساحنا ورناتىپ, قازاق ۇيلەر تىككىزدىك. تەاتر ۇجىمىن باسقارىپ كەلگەن كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا مەن ونىڭ ءانشى قىزىن جەكە ون ەكى قانات كيىز ۇيگە ورنالاستىردىق. وپەرانى كورۋگە توڭىرەكتەپ وتىرعان اۋدان شارۋاشىلىقتارىنىڭ مالشىلارى مەن پىشەنشىلەرى, ديقان-مەحانيزاتورلارى قاراقۇرىم بولىپ جينالدى. ءسويتىپ, قارقارا جايلاۋى بەينەبىر ۇلكەن تەاترعا اينالدى. كەلەسى جىلى كسرو حالىق ءارتىسى, اتاقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە ءوزىنىڭ «وتىرار سازى» وركەسترىن الىپ كەلىپ, سول ساحنادا ۇلكەن كونتسەرت بەردى.
نۇرعيسا اعامىز اۋدان ورتالىعى كەگەن اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە وتكەن كونتسەرتىنەن كەيىن قوناقۇيدە قونىپ, الماتىعا قايتقالى جاتىر ەكەن. دەمالىپ جاتقان بولمەسىنە كىرىپ سالەم بەردىم. ءبىراز وتىرىپ اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن قارقارا جايلاۋىنا قوناققا شاقىردىم. نۇرەكەڭ: «ءىنىم, قالاعا قايتۋىمىز كەرەك, جوسپار سولاي ەدى», دەپ تەمەكىسىن ءبىراز سورىپ وتىردى دا: «جارايدى, قارقاراعا بارسام بارايىن. تالاي مىقتىلاردىڭ اياعى تيگەن داڭقتى جەر عوي. امىرەنىڭ سوندا ءان شىرقاعانىن بۇكىل قازاق بىلمەي مە؟! بالداي قىمىزىن دا ساعىندىم. بارام, دايىندالا بەر», – دەپ كەلىسىمىن بەردى. اعانىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ قارقارا وزەنىنىڭ جاعاسىنا قازاق ۇيلەر تىكتىك, حالىق كوپ جينالدى, كەشكىسىن دالا ساحناسىندا نۇرعيسا اعامىزدىڭ وركەسترى جايلاۋ ءتوسىن انگە بولەدى. كوپتىڭ الدىندا نۇرەكەڭنىڭ استىنا ات مىنگىزىپ, ۇستىنە شاپان جاپتىم. كونتسەرت سوڭىنان ءتۇننىڭ جارىمىنا دەيىن وزىنە ارنالىپ تىگىلگەن قازاق ۇيدە وتىرىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستىك. تاۋلى ءوڭىردىڭ ءتۇنى سالقىن. اعامىز جاۋراماسىن دەپ كولىگىمدە ۇنەمى ءجۇرەتىن قىسقا قارا تونىمدى ءجۇرگىزۋشىمە الدىرىپ, ارقاسىنا جاۋىپ قويدىم. نۇرەكەڭ سالقىن, تازا اۋاداعى قازاق ۇيدە ءوز قالاۋى بويىنشا قوناتىن بولدى. قارا تونىما ەرەكشە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, توڭبايتىنىن ايتىپ بالاشا ءماز بولدى.
كەگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانعان العاشقى جىلىم قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا دايىندىقپەن تۇسپا-تۇس كەلدى. قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن قامتىعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى ءرولىن كەزىندە كەڭەس وكىمەتى باتىس پەن ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستانداعى كوتەرىلىستەرگە بەرىپ, قالعاندارىن سونىڭ شارپۋى دەپ كەلگەنى اقيقات شىندىق بولاتىن. ال جەتىسۋداعى قارقارا كوتەرىلىسى تەك البان رۋىنا ءتان ەرەۋىل قاتارىنا جاتقىزىلىپ, تاسادا قالىپ كەلدى. كوتەرىلىسكە قازاق, قىرعىز, ۇيعىر, دۇنعان حالىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس قازاق ەلى بولىپ بىرىگىپ اتسالىسقانى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» رومانى شىققانشا اشىلمادى. ادام قىرعىنى قارقارادا رەسپۋبليكانىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى شىعىننان الدەقايدا كوپ بولعان. قاتتى قىسىمنان ەل ىدىراپ, قۋدالاۋعا تۇسكەندەر باس ساۋعالاپ امالسىزدان قىتاي اسىپ كەتكەن. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 20-جىلدار ورتاسىندا-اق قارقارا كوتەرىلىسىن تاڭداپ الىپ, ءوزىنىڭ ولمەس شىعارماسىنا ارقاۋ ەتۋى وسى باس كوتەرۋدىڭ ەل ومىرىندەگى ماڭىزىن ايقىن اڭعارتىپ تۇر ەمەس پە؟!
1926 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وراز جاندوسوۆ كوتەرىلىستىڭ ون جىلدىعىنا وراي وسىندا كەلگەن ساپارىندا قارقارا قۇرباندارىنىڭ قانى توگىلگەن جەرگە جارمەڭكەگە جينالعاندارعا تاس ۇيگىزىپ, بەلگى قويىپتى. ونى «ەرەۋىلتوبە» دەپ اتاپ, ەسكەرتكىش قويۋدى بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاپتى. وسى دەرەك كوكەيىمنەن شىقپاي ءجۇرۋشى ەدى. 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا ونى ورىنداۋدىڭ ءساتى ەندى كەلگەندەي كورىندى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ 70 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ وتۋگە بايلانىستى دايىندىق شارالارىن قارادىق. بۇل جونىندە ارنايى بيۋرو قاۋلىسىن قابىلداپ, ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىن قۇردىق. ونىڭ جۇمىسىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى مارات تاقاباەۆ باسقاراتىن بولدى. ەرەۋىلتوبەگە كوتەرىلىس قۇرباندارىنىڭ ەرەن ەرلىگى مەن حالىقتىڭ قاھارماندىعىن بەينەلەيتىن ەسكەرتكىش ورناتۋعا كەلىستىك. مەكتەپتەردە م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسى بويىنشا وقۋشىلار كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ, كوتەرىلىس وقيعالارىن بەينەلەيتىن فوتوستەندتەر جاساۋ, وندا ونىڭ باتىرلارىنىڭ سۋرەتتەرىن ءىلىپ قويۋ قولعا الىندى. اۋداندىق گازەتتە كوتەرىلىس جانە ونىڭ قاھارماندارى تۋرالى اڭگىمەلەر, ول جونىندە بىلەتىن ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى باسىلا باستادى. ورتالىق مادەنيەت ۇيىندە اقىندار ايتىسىن ۇيىمداستىرىپ وتىردىق. اۋىلداردا 1916 جىل قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن كەزدەسۋلەر ءوتىپ جاتتى. قارقارا جازىعىنداعى كوپ توبەلەردىڭ اراسىنان ەرەۋىلتوبەنى تابۋدى اۋدانىمىزدىڭ قۇرمەتتى قاريالارى, اتاقتى رەپرەسسيا قۇربانى ىدىرىس كوشكىنوۆتىڭ ءىنىسى اۋەزحان كوشكىنوۆ, قانادىل ابدىكارىموۆ, ءادىلحان زىقاەۆ جانە اۋپارتكومنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى امانگەلدى بۇقاباەۆ مويىندارىنا الدى. اۋەزحان اعا مەن قانادىل اعا ءجارمەڭكەدەگى وقيعانى ءوز كوزدەرىمەن اكەلەرىنىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ كورگەن ەكەن. «وندا جەتى جاسار بالا ەدىك, وقيعا ەمىس-ەمىس ەسىمىزدە. بىراق ورنىن ۇمىتىپ قالىپپىز. ۇمىتاتىنداي دا بولدى عوي, زامان نەشە وزگەردى», – دەپ تولعاندى جارىقتىقتار. ولار ءبىر اي كولەمىندە ىزدەپ, اقىرى توبەنى انىقتاپ بەردى. باسقالارىنىڭ توپىراعى ەسكىرگەن, توبەلەرى ءتۇسكەن, شىمى قالىڭ, تاستارى تەرەڭدە جاتىر. وسىعان قاراعاندا مۇنداي وبالار ەرتەدەگى ساقتار زامانى مەن جوڭعار-قالماقتارمەن ايقاستارعا تۋرا كەلەتىن سياقتى. ولارعا ۇقسامايتىن, ەڭسەلى, ۇيگەن تاستارى انىق, جارمەڭكەنىڭ تۇرعان ورنىنا ەڭ جاقىنى وسى ەرەۋىلتوبە بولىپ شىقتى.
كوتەرىلىستىڭ 70 جىلدىق دايىندىعىنا بايلانىستى شارالاردى باستاپ كەتكەنىمىزدى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى حاتشىسى زاۋرە قادىروۆاعا حابارلادىم. ول: «مەڭدىباەۆقا شىعىپ, رۇقساتىن الىڭىز», دەگەننەن باسقا ءجوندى ەشتەڭە ايتا المادى. جوعارىدا وتىرعان باسشىلاردىڭ الدىنا ماسەلە قويۋ دا جەڭىل شارۋا ەمەس. ءبىرى تۇسىنسە, ءبىرى تۇسىنبەيدى. الدىنا شىعىپ كەتكەندى جەك كورەتىندەرى دە بار. تەك وزدەرى عانا ايتۋى كەرەك سياقتى. ايتقانىنىڭ ءبارىن ءمۇلت جىبەرمەي ورىنداعاندى جاقسى كورەدى. نە دە بولسا كورەيىن دەپ الماتىداعى كەزەكتى جينالىسقا بارعانىمدا, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مارات مەڭدىباەۆقا وسى ماسەلەمەن ارنايى كىردىم. مەنىڭ ايتقانىمدى ول قۇپتامادى. «ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس سولتۇستىك پەن ورتالىق وڭىرلەردە بولعان, سولار اتاپ وتەتىن شىعار. كەلەسى جىلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 70 جىلدىعى. ءبىز سوعان جان-جاقتى دايىندىققا كىرىسۋىمىز كەرەك», – دەپ ويىمىزدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. قىسقاسى, «تەڭىزدىڭ تۇبىنەن بۇلاق قازبا» دەگەنگە كەلتىردى.
وبكوم توقتات دەيدى, ءبىز بولساق ەل-جۇرتقا ايقاي سالىپ باستاپ كەتتىك. سوندا نە بولادى؟ مۇندايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ وسىنداي ويمەن باس قاتىرىپ, تولقۋمەن جۇرگەنىمدە اۋدانعا جۇمىس بابىمەن وزبەكالى جانىبەكوۆ كەلىپ قالدى. وزەكەڭ الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ يدەولوگيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىندە بولاتىن. ەكەۋمىز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە جەكە وتىرىپ اڭگىمەلەستىك. ءوز ويىمدى, وبكوم باسشىلارىنىڭ پىكىرىن تىڭداعان وزەكەڭ ىستەلىنىپ جاتقان شارالاردى قۋانا قۇپتادى. قارسىلاستاردى اينالىپ ءوتۋدىڭ قاۋىپسىز جولدارىن تابۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «ونشا داۋرىعۋدىڭ قاجەتى جوق. سولار ايتقانداي, 1987 جىلى بولاتىن قازان توڭكەرىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا دايىندىقتىڭ ءبىر شاراسى تۇرعىسىندا جۇرگىزە بەر. ءوز جۇرتىڭ ماقۇلداسا بولعانى», – دەگەن كەڭەس بەردى. ەسكەرتكىشكە قاتىستى دايىندىقتى بيىل جاساپ, كەلەر جىلى ەلدە بولاتىن ۇلكەن دۇبىرمەن قاباتتاستىرىپ قويىپ جىبەرۋگە كەلىستىك. وزەكەڭ ەسكەرتكىش تاسقا ورناتىلاتىن جازۋى بار بەلگىنى الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا شويىننان قۇيدىرىپ اكەلىپ بەرۋدى موينىنا الدى. كەيىن سولاي ەتتى دە. قايران وزەكەڭ-اي, جانى جايساڭ جان, ناعىز ۇلت جاناشىرى ەدى. جۇرگەن جەرىندە حالقىمىزدىڭ جوعىن جوقتاپ, ولدىگە اينالعان ادەت-عۇرىپتارىن ءتىرىلتىپ, وشكەن مادەنيەتىن جاڭعىرتىپ, وزىق ساناسىن باياندى ەتىپ جۇرەتىن اسا زەرەك ادام-تىن.
وزەكەڭ كەلىپ كەتكەننەن كەيىن تاۋەكەلگە بەل بايلادىق, شارالاردى ودان ءارى باتىل جۇرگىزە بەردىك. ءوزىم باس بولىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قولدارىنا قۇرال-سايماندارىن ۇستاپ, دەمالىس كۇندەرى توبەنى ەسكەرتكىش ورناتۋعا دايىنداي باستادىق. وعان گۇلنار نۇريەۆا باسقارعان اۋداننىڭ كومسومول جاستارى قوسىلدى. ءوڭىر كاسىپورىندارى مەن مەكەمەلەرى دە قاراپ جاتپادى, توپ-توبىمەن كەلىپ, جۇمىسقا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى ءوز كۇشتەرىمەن قارقارا كوتەرىلىسى باتىرلارىنا ارنالعان مۇراجايدى اعاشتان قيىپ سالىپ بەردى, توبەنىڭ اينالاسىنا شىرشا اعاشتارىن وتىرعىزىپ تاستادى. اۋداندىق ەلەكتر جۇيەسى كاسىپورنى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول جەرگە جاڭا جەلى تارتىپ, جارىقپەن قامتاماسىز ەتتى. جول جوندەۋشىلەر بولسا قارقارا اۋىلىنان تاۋارلى-ءسۇت كەشەنىنە دەيىن بارعان جولدى جالعاستىرىپ, ەرەۋىلتوبەگە جەتكىزدى.
1986 جىلدىڭ كۇزىندە قارقارا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ارناپ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. وعان عالىمداردى, قوعام قايراتكەرلەرىن, جازۋشىلاردى, كوتەرىلىسكە قاتىسقان باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارىن شاقىردىق. عالىمداردى جەرلەسىمىز اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ, قوعام قايراتكەرلەرىن سەيدالىم تانەكەەۆ, جازۋشىلاردى شەرحان مۇرتازا, ال باتىرلار ۇرپاقتارىن كوتەرىلىس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى قازبەك شورمان ۇلىنىڭ بالاسى يناش شورمانوۆ اقساقال باستاپ كەلدى. ادەتتەگىدەي ورتالىق الاڭداعى ۆ.ي.لەنيننىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, كونفەرەنتسياعا جينالعاندار ارتىنان ەرەۋىلتوبەگە باردىق. وراز جاندوسوۆتىڭ 1926 جىلعى ءداستۇرىن قايتالاپ, جينالعان جۇرتتى باستاپ قولىما تۋ ۇستاپ, توبەگە كوتەرىلدىم. سوڭىمنان ەرىپ جينالعاندار دا سولاي ىستەدى. توبە ۇستىندە جالىندى سوزدەر ايتىلدى, بابالار انتىنا بەرىك بولۋعا سەرت بەرىستىك. ەرتەڭىندە اۋداننىڭ العاباس جىلقى زاۋىتىنىڭ يپپودرومىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان ۇلكەن مەرەكە وتكىزدىك. اۋدان شارۋاشىلىقتارى قازاق ۇيلەرىن تىگىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كۇزگى ساۋدا جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىردى. قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن بەينەلەيتىن كورمەلەر قويىلدى. جينالعاندار الدىندا اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ «قازاق جەرىندە بولعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جانە قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ ماڭىزى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. جازۋشى شەرحان مۇرتازامەن 1926 جىلى وسىنداعى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە بولعان كارىباي مەرەكەەۆ ءسوز سويلەدى. م. اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر ارتىستەرى «قيلى زامان» پوۆەسىنەن كورىنىستەر قويدى. ارتىنان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىن, كوكپار, قىز قۋ ويىندارىن تاماشالادىق.
كەلەر جىلى ەلىمىزدە قازان توڭكەرىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا دايىندىق قىزۋ باستالىپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى كەڭ اۋقىمدى شارالار جاسالدى, جاڭا باستامالارعا جول اشىلىپ, مەرەكەلىك ناۋقانعا كىرىسىپ كەتتىك. جەر-جەرلەردە جاڭا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ جاتتى, ەسكىلەرىن جوندەپ, رەتكە كەلتىرۋگە ورتالىقتان ارنايى نۇسقاۋ الدىق. 70 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز سارالانىپ, ساياسي تۇلعالاردىڭ اتتارى كەڭىنەن اتالا باستادى. ءدال وسى قولايلى ءساتتى پايدالانىپ, ەرەۋىلتوبەگە بايلانىستى شارالارىمىزدى ۇدەتە ىسكە اسىرا باستادىق.
اتاپ ايتقاندا, كۇزگى جيىن-تەرىن قىزۋ ءجۇرىپ جاتقاندا قازان توڭكەرىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى شارالار قاتارىندا قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ قۇرباندارىنا ارناپ ەرەۋىلتوبەگە ەسكەرتكىش ورناتتىق. بۇل قاسيەتتى دە قاستەرلى شارانى اشۋ سالتاناتىنا كوتەرىلىس باتىرلارىنىڭ نارىنقول, كەگەن, ۇيعىر اۋداندارىندا تۇراتىن ۇرپاقتارىن, الماتىدان كوپتەگەن قوناقتاردى شاقىردىق. توبەدەگى مۇراجايعا اتاقتى ساياحاتشى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ وسى ولكە تۋرالى جازعان تاريحي دەرەكتەرىنەن, م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» پوۆەسى مەن ءى. جانسۇگىروۆتىڭ «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» اتتى ولەڭدەرىنەن ءۇزىندىلەر جازىلعان كوركەم ستەندتەر, كوتەرىلىس باتىرلارى ۇزاق ساۋرىق ۇلى مەن جامەڭكە ءمامبەت ۇلىنىڭ پورترەتتەرى, 1896-1926 جىلدارداعى قارقارا جارمەڭكەسى تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن ماتەريالدار قويىلدى. قوناقتار مەن ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعاندار مۇراجايمەن تانىستى. كوتەرىلىس باتىرلارىنىڭ ۇرپاقتارى كوزدەرىنە جاس الىپ, تەبىرەنىپ, العىستارىن ايتىپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ارتى تويعا اينالىپ كەتتى.
ەرەۋىلتوبە – ۇرپاقتار تاعدىرى توعىسقان ءوڭىر. وسىنداعى ەزىلگەن حالىقتىڭ ورىس يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا دەگەن ىزا-كەگىنىڭ اقتارىلعان جەرى. ەسكەرتكىش – تاريحي مۇرا, ەل بىرلىگىنىڭ, تۇتاستىعىنىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ سيمۆولى. ول قازاق حالقىنىڭ اتامەكەنى ءۇشىن نامىس كۇشىمەن پاتشا وكىمەتىنە قارسى تۇرعان جانقيارلىق ەرلىگىنىڭ كورىنىسى قارقارا كوتەرىلىسى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇنىق باستاۋى, ازاتتىعىمىزدىڭ اڭساعان تۋى. سول بايراقتى تۋىمىز الەم كوگىندە جەلبىرەي بەرسىن دەگەننەن وزگە تىلەك جوق.
بەكسىرعا دانىشپانوۆ,
ولكەتانۋشى, ەڭبەك ارداگەرىالماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى
سۋرەتتە: ەرەۋىلتوبەدەگى ەسكەرتكىش