ۇزاق جىلدار بويى ولجاس ومار ۇلى سۇلەيمەنوۆپەن ارالاس-قۇرالاس بولا ءجۇرىپ, ونىڭ بىرەگەي تۇلعا ەكەنىنە كوزىم جەتتى. كەزدەسكەن سايىن شىن مانىندەگى ەپيكالىق بولمىسىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگى ماعان ءار قىرىنان اشىلا بەردى, مەرەيىن اسىرا بەردى. ولجاس دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى ءورىستىلدى قازاق اقىنى بولىپ قالىپتاستى. تالانتى تالاس تۋدىرمايدى. وعان كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن فاكتور سۇلەيمەنوۆ شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندە جازىلعانىندا جاتىر. الايدا, ولجاس ءوزىنىڭ ۇلى شىعارمالارىن پۋشكين مەن تولستوي تىلىندە جازعانىمەن, ءوز حالقى مەن تۋعان ەلىن جىرلاۋدا الدىنا جان سالمادى. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن دامىتۋداعى ونىڭ ءرولى مەن ماڭىزى لايىقتى ءوز باعاسىن الۋى ءتيىس. الىپ تا كەلەدى. ولجاستىڭ شىققان بيىگىنە كوتەرىلۋ ونىڭ كەمشىلىكتەرىن تىزبەلەيتىن «ۋرا-پاتريوتتاردىڭ» تۇسىنە دە كىرمەيدى. بيىك تاۋلار الىستاعان سايىن زورايادى... ولجاسپەن كەزدەسۋلەرىم كوپ-اق. ولاردىڭ ءبارىن ەستە ساقتاۋ دا مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, ءبىر جاعداي كوز الدىمدا. ويتكەنى, ول ماعان جاڭا, وزگەشە ءبىر قىرىنان تانىلدى. ولجاستى بىرەۋلەر قوناققا شاقىردى... ادامدار ونىمەن ديدارلاسىپ, شىعارمالارىنان سۋسىنداعىسى كەلگەن بولۋى كەرەك. قالايشا ونى وڭايلىقپەن جىبەرە قويسىن. ءدال وسى كۇنى ءبىز ول ءۇشىن مونشا دايىنداماق بولىپ كەلىسكەنبىز. ساعات كەشكى جەتى شاماسىندا وت جاعۋشى جىگىت مونشانى قىزدىرىپ ۇلگەردى. بىراق, ولجاس كەشىگىپ جاتىر. تەلەفون سوقتىق. «كەلەسىز بە؟» دەگەن سۇراققا ء«يا» دەپ سەرگەك جاۋاپ ەستىلدى. كۇتۋمەن بولدىق, وت جاعۋشى جىگىت مونشانى بىرقالىپتى تەمپەراتۋرادا ۇستاۋمەن الەك. انە-مىنە, دەگەنشە قوناق تا كەلەدى. الماتىدا كۇن باتىپ, قاراڭعىلىق ءتۇستى. تەلەفوننان «تەز كەلىپ قالامىن, جىلىتا بەرىڭدەر» دەگەن قۇلاققا جاعىمدى باريتون داۋىس ەستىلدى. بىراق ولجەكەڭدى تانىستارى جىبەرە قويسىن با! اقىر اياعىندا ءىس مىنامەن ءبىتتى: ەكى ساعاتتان سوڭ وت جاعۋشى جىگىت ۇيىقتاپ قالدى, پەشتىڭ قىزعانى سونشا, قابىرعاعا ورىلگەن تاقتايلار مەن دەمالۋعا ارنالعان جيھازدار ىستىققا شىداماي ورتەنىپ كەتتى. تاڭعا جاقىن كورشىلەردىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەن ءورت سوندىرۋشىلەر وتتى وشىرگەنمەن, ساۋ ەشنارسە قالمادى. ەكى كۇننەن كەيىن ولجاس پاريجگە اتتانىپ كەتتى. تەك ەكى ايدان كەيىن قايتىپ ورالدى. ال ءبىز بولساق, وسى ارالىقتا مونشانى كوز ۇيالاتىنداي ەتىپ جوندەپ قويدىق. ءبىر قىزىعى: ولجاس مونشانىڭ اشىلعان كۇنى كەلمەسى بار ما! مەن قالجىڭداپ, ءورتتىڭ ارقاسىندا جاڭا مونشا پايدا بولعانىن ايتقانىمدا, تاپقىر ولجاس ويلانباستان بىلاي دەدى: «مونشا بوسقا ورتەنگەن جوق. ەگەر ماسكەۋ ورتەنبەگەندە, وسى كۇنگە دەيىن اعاش ۇيلەرىمەن قالار ەدى». مۇنى ەستىگەندەر بىرازعا دەيىن ەزۋلەرىن كۇلكىدەن جيا المادى. ...مەن ولجەكەڭنىڭ تەرەڭ ويلى جانە ءوتىمدى سويلەي الاتىن قابىلەتىنە ارقاشان دا ءتانتىمىن, ويتكەنى, ونى ادامدار قۇلاق قۇرىشى قانعانشا تىڭدايدى. مەنىڭ ماسكەۋلىك دوستارىمنىڭ ايتقاندارى ەسىمدە: سۇلەيمەنوۆ سويلەگەندە كەز كەلگەن اۋديتوريادا سىڭعىرلاعان تىنىشتىق پايدا بولىپ, ءتىپتى, شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلىپ تۇرادى. ولاردىڭ ءبارى كەلىسىپ قويعانداي «ولجاس – كەرەمەت شەشەن» دەگەنى دە بار. ونىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىندا رەپرەسسياعا ۇشىراعان حالىقتاردى اقتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەزىندە جاساعان بايانداماسىن زالداعىلار دەمىن ىشىنە تارتىپ, قىبىر ەتپەي تىڭداعان عوي! ...مىنا كورىنىس تە ءالى كوز الدىمدا (بۇل وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارىندا «موسكۆا» قوناقۇيىنىڭ فويەسىندە بولعان ەدى): لەك-لەگىمەن قىرىم تاتارلارى, كاراشايلىقتار مەن بالقارلار, چەشەن-ينگۋش دەلەگاتسياسى, تارتىپسىزدىكتەر ورىن العان باكۋدەن كەلگەن ازەربايجاندار, بالتىق جاعالاۋىنىڭ جۇرتى ولجاستىڭ قابىلداۋىنا كەلىپ جاتتى. ولار ءوز جان جاراسىن ءبىزدىڭ اقىنعا ايتىپ, ونىڭ كەڭەسىن تىڭداۋعا, جىگەرلەندىرەتىن سوزدەرىنە قۇشتار ەكەن. ال ولجاس ومار ۇلى بولسا, ولاردىڭ بارىنە ۋاقىت تاپتى. قوناقۇيدە بولمەلەرىمىز كورشى ەدى. ءبىر-بىرىمىزگە ەمىن-ەركىن كىرىپ-شىعىپ جۇردىك. تەرگەۋشىلەر گدليان مەن يۆانوۆتان قورعانىش ىزدەپ باس پروكۋرور سۋحارەۆتىڭ دە كەلگەنىن كوردىم, سونداي-اق, وعان دوستىق راۋىشپەن شەۆاردنادزە مەن ياكوۆلەۆتىڭ كەلگەنى دە بەلگىلى. سۇلەيمەنوۆكە كەلىپ جولىعۋدى ونىڭ كوپتەگەن رەسەيلىك دوستارى: اقىندار, جازۋشىلار, عالىمدار مارتەبە سانايتىن. ولجاس ءوزىنىڭ باتىلدىعى جانە باتىرلىعىمەن باسقالاردان ەرەكشە تۇردى. قانە, ولجاستان باسقا قاي دەپۋتات كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ مىنبەرىنەن باكۋدەگى قورعانسىز حالىقتى تانكىمەن تاپتاعان سوراقىلىقتى بار داۋىسىمەن ايتىپ, جاھانعا جار سالدى؟! ول بيلىك جۇيەسىنىڭ بۇل ارەكەتىن «ارسىزدىق ءفاشيزمى» دەپ اتادى: ويتكەنى, سوۆەت تانكىلەرى ءوز ادامدارىمىزدى باسىپ جانشىدى. ونى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟! ول كەزدە كەڭەس يمپەرياسىنىڭ شەت ايماقتارى ماسكەۋگە قىرىن قاراۋعا قورقاتىن ەدى, ال ولجاس بولسا, بەتىنە تىكە ايتتى! مۇنداي ارەكەتكە ناعىز ەرجۇرەك ادام عانا بارا الاتىن ەدى. بيلىك جۇيەسىنە مۇنداي باتىل سوزدەر سۇلەيمەنوۆتىڭ ىشىنەن قايناپ شىقتى, ويتكەنى, بۇل بيلىك تەك ءوزىنىڭ وتباسىنىڭ تاعدىرى ەمەس (اكەسى 1937 جىلى اتىلعان), حالىقتىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالعان ەدى. ستاليندىك كۋعىن-سۇرگىن ميلليونداعان سوۆەت ادامدارىنىڭ تاعدىرىن تاس-تالقان ەتتى. اقساقالدار, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار مەن ارداگەرلەر بەيبىت كۇندەردىڭ وزىندە ۇلت باتىرلارىنىڭ قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن, سوندىقتان دا, ولجاستى ولار «قازىرگى زامانىمىزدىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىسى» دەپ اتادى. اعا ۇرپاق ارقاشان ۇلى جاۋىنگەر-جازۋشى باۋىرجاندى ماقتان تۇتتى. كورىپ وتىرسىزدار, ۋاقىت وتە وسىنداي مارتەبەگە يە بولىپ, ولجاس ءسوز ساردارى اتاندى. باكۋلىكتەر اراسىندا مەنىڭ دوستارىم كوپ. تۇركيادا دا بىرنەشە رەت بولدىم. وندا ولجاستى ولار «ميللي قاھارمانى – تۇرىك الەمىنىڭ ۇلتتىق باتىرى» دەپ اتايدى. تۇرىكتەر كىمدى قالاي اتاۋدى بىلەدى. ەندەشە, مۇنداي اتاقتى كەز كەلگەن ادامعا بوسقا بەرە قويمايدى. تۇرىكتەر ولجاس قۇرعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ اتوم سىناقتارىن توقتاتۋعا جول اشقانىن ۇمىتا قويعان جوق. دۇنيەدە كەمشىلىكسىز, قاتەلەسپەيتىن ادام جوق. ءبىزدىڭ اقىنىمىز دا سولاردىڭ قاتارىندا. باسقالاردىڭ كەمشىلىگىن اسىرا كورسەتۋ قازىر ادامدارعا ادەت بولعان.باسقالاردى كەمسىتۋ ارقىلى وزدەرىن كوككە كوتەرگىسى كەلەتىندەر اينالامىزدا از ەمەس. بىراق ولجاس وتە مىقتى ادام: اناۋ-مىناۋ ۇساق-تۇيەككە كوڭىل اۋدارمايدى, سوندىقتان دا, ونىڭ كوش-كەرۋەنى كەز كەلگەن جاعدايدا توقتاماي العا جىلجي بەرەدى. ادامدار ول تۋرالى نە دەسە دە, ولجاس ءوز حالقىنىڭ جۇرەگىنە ماڭگى ۇيالاعان. گەرولد بەلگەر اتتى «سوڭعى قازاق زيالىسىنىڭ» ولجاس تۋرالى ءماندى دە شىرىن سوزدەرى مىناداي: «ول ءوز حالقىنىڭ مارتەبەسىن, مادەنيەتىن, تاريحىن, ار-نامىسىن, ابىرويىن كوتەرۋمەن بولدى. ءار قازاق «ولجاسپەن ماقتانۋ كەرەك!» دەگەنگە كوزى جەتتى. وسى سەبەپتى, ونىڭ كەيبىر كەمىستىكتەرى مەن اقاۋلارى كوزگە ۇرىپ تۇرۋى ىقتيمال. الايدا, ولاردى اسىرا ايتپاۋ كەرەك». بۇل سۇلەيمەنوۆتىڭ سىنشىلارىنا بەرگەن جاۋاپ بولدى. مەنىڭشە, ودان ارتىق نە ايتۋعا بولادى؟! ولجاس سۇلەيمەنوۆ – تەك تالانتتى اقىن جانە پۋبليتسيست قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءىرى تاريحشى-عالىم, لينگۆيست. 1975 جىلى جارىق كورگەن اتاقتى «از ي يا» كىتابى ونداعان جىلدار بويى سوۆەتتىك تاريحي پۋبليتسيستيكاداعى قاتىپ قالعان قاساڭ ەرەجەلەر مەن بولجاۋلاردىڭ استان-كەستەنىن شىعاردى. كىتاپ مۇلگىگەن تۇركى حالىقتارىنا قوزعاۋ سالىپ, ولاردى جاڭا تالپىنىسقا جىگەرلەندىردى. بۇل ۇلكەن ادەبي زەرتتەۋ – «از ي يا» 2001 جىلى قايتا باسىلىپ شىقتى. ودان باسقا, ولجاستىڭ قالامىنان تۋعان «الەمدى مەتافورامەن تۇزەتەيىك», «تاڭبالار ءتىلى», «قۇدايدىڭ ك ۇلىمسىرەۋى» (بۇل «از ي يا» كىتابىنىڭ جالعاسى), «تۇيىسەتىن پاراللەلدەر», «تاريحىمىزعا دەيىنگى تۇركىلەر», ء«سوزدىڭ كودى» سياقتى تاماشا كىتاپتارى جارىق كوردى. قازىر ول «تۇرىك پيراميداسى» كىتابىن جازۋ ۇستىندە. 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا عالامتور تومەندەگىدەي حابار تاراتتى: «تۇركيانىڭ ەڭ تانىمال تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەر قورى وعان «تۇركى الەمىنىڭ جىل ادامى» دەگەن اتاق بەردى». ءدال وسى كەزدە يەرۋساليم اكادەميالىق كوللەدجى ولجاس ومار ۇلىن «قۇرمەتتى پروفەسسور» ەتىپ سايلادى. ونىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانداردىڭ ءبارى ولجاستىڭ كورەگەندىگىن, ونىڭ پاراساتتى اقىلى مەن ادامداردى وزىنە باۋراپ تارتا بىلەتىن قاسيەتتەرىن الدەقاشان مويىنداعان. وزىمدە مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ بارىنا مەن وتە ريزامىن. ەسىمى ۇلكەن ارىپپەن جازىلعان تۇلعالى دوسىممەن باقىتتىمىن. ول – ناعىز ازامات قوي! ءمۇسىلىم دايىربەكوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماتى