ۇستاز ديدارى

عالىم, فولكلور زەرتتەۋشىسى  ماردان بايدىلداەۆ حاقىندا ءبىر ۇزىك سىر ەجەلگى شىعىس دانالىعىندا «ۇستاز» ۇعىمىن جىكتەگەندە: ءتالىم ۇستاز, تاربيە ۇستاز, ساباق ۇستاز,ءىلىمي ۇستاز, رۋحاني ۇستاز دەپ تانىم باسپالداعىنىڭ دەڭگەيىنە ساي تاقتالاپ, ولشەمدەي ايتىلسا كەرەك... بۇل قاعيداتتى بۇحاري-شاريفتە ءبىلىم العان كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان بالالىق شاعىمىزدا ءجيى ەستيتىنبىز. ءىلىم مەن ءبىلىمنىڭ كوركەيىپ, كەمەلدەنەر تۇسى دا ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى ەكەنىن كوكىرەگىمىزگە ءتۇيىپ وستىك... 1976 جىلدىڭ شىلدە ايى. ارميا قا­تارىنان ورالىپ, قارماقشى اۋدانىنىڭ جاڭاقالا سوۆحوزىنداعى اۋا رايىن باقى­لايتىن «قاراق» ستانساسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنەن شۇعىل شاقىرتۋ الىپ ورتالىققا كەلدىم. ايتىلعان ۋاقى­تىندا كابينەتكە كىرسەم ستول باسىندا ەكى ادام وتىر ەكەن. سالەم بەرىپ شاقىرتۋ­مەن كەلگەنىمدى ايتتىم. ءبىرى وزىمە تانىس اۋداندىق كوميتەتتىڭ نۇسقاۋشىسى تۇرسىنبەك بەكپانوۆ, ەكىنشى كىسى تانىستىرۋدى كۇتپەي-اق شالت قيمىلداپ, ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ: – اينالايىن, امان-ەسەن جەتتىڭ بە؟ مىنا جەرگە وتىر! – دەپ وزىنە قاراما-قارسى ورىندىقتى نۇسقادى. قارشىعاداي قاراتورى كىسى بىردەن اڭگىمەسىن باستاپ جىبەردى: – مەنىڭ اتى-ءجونىم – ماردان باي­دىلداەۆ. الماتىداعى عىلىم اكا­دەميا­سىنىڭ قىزمەتكەرىمىن. جاڭاقالادان كەلسەڭ مىنا كىسىلەردى بىلەسىڭ بە؟ ولجاباي جۇرگەنوۆ, ماشاراپ اليەۆ, وراق دانە­كەروۆ, ابدىقالىق ۇمبەتباەۆ... – دەپ تىزبەكتەي جونەلدى. قىزمەتى مەن وتباسى مۇشەلەرىنە دەيىن سۇراپ وتىر. كىلەڭ جىراۋلاردىڭ ءتىزىمى. بۇل كىسىگە تاڭ قالدىم... – بىلسەڭ, ول كىسىلەردىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ – دەپ جەدەل سۇراق قويدى. ءوز كەزەگىمدە: – ول كىسىلەردى تولىق تانيمىن. ولجاباي جىراۋدان وزگەسى امان, جۇمىستارىندا. بارلىعى دا وزىمە ۇستاز كىسىلەر, – دەپ توقتادىم. ول كىسى قوينىنان ءبىر جاپىراق قاعاز الىپ, ودان ءارى: – ءوزىڭنىڭ اتى-ءجونىڭ الماس الماتوۆ, 1956 جىلى تۋعانسىڭ. اكەڭ نۇرماحان 1900 جىلعى, بىلتىر قايتىس بولعان, اناڭ تولەۋ تورەمۇراتقىزى. ولەڭ ايتۋدى ون ءۇش جاسىڭنان باستاپسىڭ. ۇستازدارىڭ جوعارىداعى كىسىلەر, – دەي كەلە: – ال, اينالايىن, وقۋىڭ كەرەك! بۇگىن اقجارداعى كوشەنەيدىڭ ۇيىنە بارىپ اناسىنا سالەم بەرىپ كەلە جاتىرمىن. ول كىسى بالاسىنىڭ قايعىسىنا شىداماي: «ماردان, كوشەنەيدى وقىتامىن دەپ ءجۇرىپ سەن ءولتىردىڭ! اۋىلدا جۇرە بەرگەندە ءتىرى بولاتىن ەدى!» دەپ كۇيزەلدى. بارلىق ىسكە مۇرىندىق بولعان ءوزىم ەدىم... الماتىدا اكادەمياعا جۇمىسقا الدىرىپ, ودان موسكۆاعا اسپيرانتۋراعا جىبەردىك. سوندا جۇرگەندە 27 جاسىندا ەلەكتر پويىزى قاعىپ كەتىپ, 1973 جىلى ناۋرىز ايىندا قاپىل قايتىس بولدى... ءىنىسى بيداسقا اناسى دومبىرا تارتقىزباي قويىپتى. قايتەمىز, تاعدىردىڭ جازۋى دا!؟ ىزىندە ۇرپاق قالدى, جەتىلەر... «ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق», ءومىر سولاي قۇرىلعان, اينالايىن. ەندى ءوزىڭ سەكىلدى تالاپتى جاستار كوشەنەيدىڭ باستاعان جۇمىسىن جالعاستىرۋىڭ كەرەك. بولاشاقتا جىراۋ­لاردىڭ مەكتەبىن ۇيىمداستىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋىنا قول جەتكىزۋ كوشەنەيگە مىندەتتەگەن تاپسىرمامىز ەدى. ءومىرى قىسقا بولدى. وتباسىڭمەن, اناڭمەن كەڭەس. مىناۋ مەنىڭ الماتىداعى تەلەفونىم, مەكەن-جايىم, حابارلاس! – دەپ قولىما ءبىر جاپىراق قاعاز بەردى. سول كۇننەن باستاپ ماردان اعامىزدى وزىمە ۇستاز تۇتىپ, ىزىنە ەردىم... عۇلاما عالىم, فولكلور زەرتتەۋشى, ۇلت جاناشىرى ماردان بايدىلداەۆ: «1926 جىلى قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانى, اققوشقار اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم» دەپ جازادى ءوز ءومىربايان دەرەگىندە. بۇل كىسىنىڭ شىن مانىندەگى ءومىر سوقپاقتارى قازاق حالقىنىڭ تاعدىر تاۋقىمەتىنە تولى 1920-1930 جىلداردىڭ وزەگىمەن ءورىلىپ جاتادى. بىردە «سىر بويى» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ءادىلحان بايمەنوۆ اعامىز جولىعىپ: – الماس! سەن ماردان اعاڭمەن حابارلاسشى. ماعان ايتقانىنا دا ءبىرتالاي بولىپ ەدى, – دەدى. – ول كىسىگە بىردەڭە بولدى ما؟ – دەپ قارسى سۇراق قويدىم. – اعاڭ ناۋقاسقا شالدىققان سەكىلدى. ءوزىڭ بارىپ قايتقانىڭ دۇرىس! – دەپ كەڭەسىن بەردى. جەدەل جولعا شىعىپ كەتتىم. الماتىعا تۇسكەن بويدا ءوزىمىزدىڭ كەڭەس وردامىزداي بولعان پۋشكين كوشەسىندەگى №29 ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ قوڭىراۋىن باستىم. الدىمنان گ ۇلىستان اپاي شىقتى. اسحانا بولمەگە بارىپ اپايدان بار جاعدايدى ءبىلدىم... ايتا بەرەتىن ناۋقاس... ءبىزدىڭ كۇبىر-كۇبىرىمىزدى ەستىپ, ءوز بولمەسىنەن ماردان اعا شىقتى. ۇستىندەگى كيىمى مەن باسىنداعى تاقياسى دا كەڭەيىپ كەتكەندەي كورىندى. سالەم بەردىم. – ال, اينالايىن, قوش كەلدىڭ! قازىر بەكارىستان دا كەلە جاتىر. گ ۇلىستان ءشايىڭدى دايىنداي بەر! ءبىز جۇمىس ىستەيىك, دەپ ءوز بولمەسىنە بەتتەدى, سوڭىنان ەرە كىردىم. كەشىكپەي اقتوبەدەن بەكارىستان كەلدى. بەكارىستان مىرزاباەۆ ماردان اعا­مىزبەن ەكەۋى «ادىلەت» قوعامىن قۇرىپ, 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ, ەستە قالدىرۋ, ت.ب. شەتسىز-شەكسىز قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرعان, تاجىريبەسى مول ازامات. العاش ىرعىز اۋدانىندا تەمىربەك جۇرگەنوۆكە ماردان اعامىزدىڭ باستاۋىمەن ەسكەرتكىش قويى­لۋىنا مۇرىندىق بولىپ, ونى ىسكە اسىرعان دا وسى جىگىت بولاتىن. ماردەكەڭ ءوز ورنىنا جايعاسىپ, الداعى ىستەلەتىن ىستەردى جىكتەپ, ءتۇسىندىرىپ جاتىر. ورتالىق مەشىت بىتپەي جاتىر... ادىلەت قوعامىنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى... ت.جۇرگەنوۆ, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ, س.ەسقاراەۆ, ت.ب. جايلى ايتا كەلە, بەكارىستانعا جۇرگەنوۆ­تىڭ نكۆد-داعى قۇجاتتارىن تۇگەن­دەپ تابۋ, ونى حالىققا جاريالاۋ, «ادىلەت» قو­عامىنىڭ الدا اتقارار ىستەرىن تاپسىردى. ودان سوڭ ماعان قاراپ: – شىراعىم, الماس! مەن ءومىرىمدى حالقىمىزدىڭ فول­كلورلىق مۇرالارىن زەرتتەۋگە, جيناقتاۋعا ارنادىم. مەنىڭ ۇستازىم اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. تۇرماعامبەت اقىننىڭ مۇرالارىن زەرتتەۋىمە دە سول كىسى اقىل-كەڭەسىن بەردى. مۇحاڭنىڭ باسىنا 1950 جىلدارى «بۇلت ۇيىرىلگەندە, قىراعى كوزدەر ءبىزدى دە سۇعىنان شەت قالدىرعان جوق. بارلىق قيىنشىلىقتى كوردىك. تۇرماعامبەتتى «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتاعان ادامداردىڭ ول كەزدە كوزدەرى ءتىرى ەدى... ولار ەندى مەنى «جاۋ» قىلىپ شىعارۋعا بەل بايلادى. وعان دا نەگىز جوق ەمەس. اكەمىز كەلدىباي بي, تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ اكەسى قارامەن ەكەۋى «حالىق جاۋلارى» قاتارىندا تىزىمگە الىندى. قارا ۇستالارىندا: – «كەلدىبايعا حابار ايتىڭدار, باسىن ساقتاسىن!» – دەپ استىرتىن ادام شاپتىرىپ, الدىن الا حابار بەرگىزەدى. جەتپىستەن اسقان اكەمىزدى اعايىندارى وزبەكستانعا بوي تاسالاتىپ الىپ كەتتى, انام اجار اشتىقتان كوز الدىمدا جان تاپسىردى. انام سۇيرىكتەي اپپاق ادام ەدى... جانى شىعارىندا باسىندا جىلاپ وتىرعان ماعان, ابدەن السىرەپ جاتىپ, قولىمدى قىسىپ ايتقان سوڭعى ءسوزى: – «بالام, قاش, قۇتىل!» دەگەن ءسوز بولدى... نەمەرەمنىڭ اتىن اجار دەپ قويدىم, ەڭ بولماسا اتى اتالىپ ءجۇرسىن دەپ...اكەمنىڭ دوسى تۇرماعامبەت اقىن اتىمدى ازان شاقىرىپ شاھماردان دەپ قويعان ەكەن, «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەننەن قۇتىلايىق دەپ «شاھ» دەگەنىن الىپ تاس­تاپ ماردان دەپ وزگەرتىپ, فاميليامدى بايدىلداەۆ دەپ ناعاشى جۇرتىمىزدىڭ اتىنا جازدىردىم. قورلىقتى كورىپ ءجۇرىپ جەتىلدىك... «ۇرعاننان تۇرتكەن جامان» دەگەندەي, «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اتاق قالمادى. باستاۋىش مەكتەپتە وقىپ ءبىلىم الىپ,1941 جىلى كولحوزعا ەسەپشى بولىپ جۇمىسقا كىرىپ, ەڭبەك جولىمدى باستادىم. 1948-1951 جىلدارى سوۆەت ارمياسى قاتارىنا الىنىپ, سەرجانتتىق مەكتەپكە قابىلداندىم. ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ, لەنينگرادتىڭ جوعارى ارتيللەريا اسكەري ۋچيليششەسىنە ەمتيحان تاپسىرىپ, سوعان ءتۇستىم. قاتارىمنان قالماس ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى وقىپ, وقۋ وزاتى, ساياسي ساباقتاردىڭ ۇزدىگى اتانىپ ەكىنشى كۋرس­تى ءبىتىرىپ تۇرعانىمدا, ەلدەن «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ اشكەرەلەگەن ارىز ءتۇسىپ, وقۋدان شىعارىلدىم. ەلگە بارۋعا تاعى قايمىعىپ, سول كەزدەگى وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ تۇرعان زەينوللا جارقىنباەۆ اعامىزعا حابارلاستىم. – اعا, ۇستىمنەن ارىز ءتۇسىپ وقۋدان شىعارىلدىم. نە ىستەيمىن؟ قايدا بارامىن؟ – دەپ سۇرادىم. ول كىسى: – ماردان, سەن ەلگە كەلمە. بەلسەندىلەر اتقا قونىپ تۇر... ساعان مۇندا دا تىنىشتىق بەرمەيدى. الماتىعا بار. ازاماتتارمەن اقىلداسارمىز, – دەپ اقىلىن ايتتى. وسىلايشا 1951 جىلى الماتىعا كەلىپ, كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعان سوڭ رەسپۋبليكانىڭ عىلىم اكادەمياسىندا, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقاردىم. حالىق جاۋلارىن اشكەرەلەگىش توپ بۇل توڭىرەكتەن دە تابىلدى. ءسويتىپ, اكەمنىڭ جاۋلارىنان قۇتىلا الماي ءجۇرىپ تۇرماعامبەتتىڭ جاۋلارىنىڭ جۇگىن قوسا ارقالادىم. سوندىقتان, ماعان تۇرماعامبەتتى اقتاۋ, ونىڭ شىعارمالارىن باسپا بەتىنە شىعارۋ وڭاي بولعان جوق. حالىقتىڭ اتىنان حات جازدىرىپ, كوزىن كورگەن جانداردىڭ اتىنان قول جيناپ, بالاسى مەن ايەلىنىڭ اتىنان ۇكىمەت ورىندارى مەن زاڭ ورىندارىندا ىزدەنىپ, تىنىمسىز جۇمىس جاسادىم. قانشاما جاناشىر ازاماتتار اتسالىستى. سونداي جانكەشتى ارەكەتىمىز ناتيجەسىز بولعان جوق. 1962 جىلى م.و.اۋەزوۆتىڭ العى سوزىمەن «شاھناما» داستانىنىڭ ەكىنشى ءبولىمى, «رۇستەم – داستان» تاراۋى جەكە كىتاپ بولىپ شىعىپ, ەلۋ مىڭ تارالىممەن حالىقتىڭ قولىنا ءتيدى. ودان كەيىنگى جىلدارى اقىن شىعارمالارىن «نازىم» اتتى جيناققا بىرىكتىرىپ ەكى قايتارا باستىرىپ شىعاردىم. ەكى جۇزدەن استام حالىق اقىندارى مەن جىرشى, جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن جيناقتاپ اكادەميانىڭ قورىنا تاپسىردىم. ەلۋدەن استام كىتاپ باسىلىمدارىنا رەداكتورلىق, قۇراستىرۋشىلىق قىزمەت جاسادىم. الدا ىستەلەتىن جۇمىس كوپ. «قىساستىق قىرىق جىل» دەگەندەي, تۇرماعامبەتتىڭ جاۋلارى ءالى دە ىزىنەن قالعان جوق. سىر بويى اقىن-جىراۋلارىنىڭ ىشىندەگى جەكە ءوزىنىڭ قولجازباسى ساقتالعان جالعىز ادام دا وسى تۇرماعامبەت. بۇل كىسى الەمگە ايگىلى عۇلامالار باۋلىعان بۇحاراداعى «ميراراب», «كوكىلتاش» مەدرەسەسىنىڭ سوڭعى شاكىرتى. ەگەر وسى قولجازبادان ايرىلساق, وندا «سىر سۇلەيلەرى» دەپ جۇرگەن جۇزدەگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعى جوققا شىعادى. قازىرگى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى ولاردى اقىندار ساناتىنا قوسىپ جۇرگەن جوق. وتپەلى كەزەڭنىڭ اقىندارى دەپ ءجۇر. شىن مانىندە, ۋاقىتى كەلگەندە ءبارى كەرىسىنشە شى­عادى. «شاھناما» داستانى تولىق ەكى توم بولىپ فاكسيميلەسىمەن شىقپايىنشا تۇرماعامبەتتى تولىق اقتالدى دەي المايمىز. ءبىزدىڭ جاسىمىز ۇلعايدى, دەنساۋلىق سىر بەردى. ەندى وسى جۇمىستى, الماسجان, ءوزىڭ قولعا ال. وقىدىڭ-توقىدىڭ, ءبىلىمىڭ جەتەدى. مەن راتبەك قاجىمەن تۇركياعا بارا جاتىرمىن. سول جاقتا ءتاۋىر دوكتورلار بار دەيدى, ءبىر ەسەبىم, كورىنىپ قايتسام دەيمىن, – دەپ ءسوزىن اياقتادى. بەكارىستان ەكەۋمىز ءۇنسىز تىڭدادىق. ومىردە اكەمىزدەي قامقورشى بولىپ, حالىقتىق ءىس, ۇلتتىق مۇددە, نامىس پەن جىگەر وتىنىڭ وشپەس وشاعىنداي كورىنگەن جومارت جۇرەك جاننىڭ ساعىمداي كوتەرىلىپ كەتەر شاعىنا ساناۋلى ۋاقىتتار قالعانىن سەزگەندەي بولدىق... اقتىق دەمى ۇزىلەردە كوزىن اشىپ, جان-جاعىنا باجايلاي قاراپ, باسىندا يمانىن ءۇيىرىپ وتىرعان عۇلاما حاليفا التايعا قولىن بەرىپ, ايتقان سوڭعى ءسوزى: «تاقسىر-اي, ۇلكەن مەشىت بىتپەي قالدى. ۇيات بولدى-اۋ! كەشىرىڭىز!», – دەپ جارىق دۇنيەنىڭ ساۋلەسىن قاباعىمەن جاۋىپ, جالعاننان جونەي بەردى, ءبىزدىڭ ۇستازىمىز! بۇل 1995 جىل بولاتىن. امانات جۇگىن ارقالاپ بەكارىستان ەكەۋمىز تاپسىرىلعان جۇمىستار بويىن­شا ىسكە كىرىستىك. حالقىنا اقىسىز-پۇلسىز, شەن-شەكپەنسىز, اتاقسىز قىزمەت جا­سا­عان ماردەكەڭە زامانداسى, اقىن ءا.ءتا­جىباەۆتىڭ: «ماردان بار جەرگە قۇلدىڭ قاجەتى جوق», دەگەن ءسوزى بىزگە دە قامشى بولدى. ناتيجەسىندە: 1998 جىلى 0621- «ءداس­تۇرلى ونەر – جىر» ماماندىعىنىڭ مەم­لەكەتتىك وقۋ ستاندارتى بەكىتىلىپ (اۆتورى, جەتەكشىسى پروف.ا.ن.الماتوۆ), جوعارى وقۋ ورنىندا كاسىبي بىلىكتى مامان دايىنداۋعا قول جەتكىزدىك. بۇگىنگى تاڭدا ايتۋلى ماماندىق بويىنشا ءۇش دەڭگەيلى ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ساي مۋزىكالىق مەكتەپ, مۋزىكالىق كوللەدج جانە باكالاۆر دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋعا نەگىز قالاندى. ەلگە تانىمال جىرشى, جىراۋلارىمىزدىڭ الدى عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزدى. ولار: فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى ب.ءجۇسىپوۆ, ۇ.بايبوسىنوۆا, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە.جاڭابەرگەنوۆا. قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ-دىڭ دوتسەنتتەرى ش.بيىمبەتوۆا, ر.احمەتوۆ سەكىلدى پەداگوگ ماماندارىمىز ءوسىپ شىقتى. استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا «ءداستۇرلى جىر» ماماندىعى بويىنشا ق.بايتاسوۆ, ك.تۇرىكپەنوۆا, ا.دابىلوۆا باستاعان تالانتتى جاستارىمىز عىلىمي ىزدەنىسىن جالعاستىرۋدا. قىزىلوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى كوشەنەي رۇستەمبەكوۆ اتىنداعى جىراۋلار ۇيىندە, ارال اۋدانىنداعى نۇرتۋعان اقىن, شيەلى اۋدانىنداعى نارتايدىڭ انشىلىك مەكتەپتەرىندە جۇزدەگەن شاكىرت­تەر ءدارىس الۋدا. بۇل كۇندە تالانتتى شاكىرتتەرىمىز الەمدىك ساحنالاردا جىرشىلىق, جىراۋلىق ونەردىڭ جوعارى كاسىبي ورىنداۋشىلىق شەبەرلىك ۇلگىسىن كورسەتۋدە. ولار – ە.جاڭابەرگەنوۆا, ا.ەلشىباەۆا, ۇ.بايبوسىنوۆا, ا.نوعاي­باەۆا, ا.وتەپبەرگەنوۆا, ش.بيىمبەتوۆا, ر.احمەتوۆ, س.جاقسىعۇلوۆ, ز.يمان­عازيەۆا, ك.تۇرىكپەنوۆا. ۇستازىمىزدىڭ وزىمە تاپسىرعان تاپسىرماسىنىڭ كەلەسى ءبولىمىن تومەن­دەگىشە توپتاستىردىق: 2004 جىلى م.بايدىلداەۆتىڭ ءوزى دايىنداعان نۇسقاسى بويىنشا حالىق اقىنى ت. ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ (1882-1939) «شاھناما» داستانىنىڭ جىر تىلىندەگى اۋدارماسىنىڭ ەكى تومدىعى, 2007 جىلى م.بايدىلداەۆ جيناعان ت.ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ ءتورت تومدىق شىعارمالار جيناعى «جازۋشى» باس­پاسىنان جارىق كوردى. 2008 جىلى م.بايدىلداەۆتىڭ ەكسپەديتسيالىق ەڭبەكتەرى بويىنشا جىر ماقامدارى نوتاعا ءتۇسىرىلىپ, «مۋزىكالىق ەپوس» توپتاماسىمەن «دايك-پرەسس» باس­پاسىنان جارىققا شىقتى. ال 2009 جىلى ت.ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ تۇپنۇسقا قولجازباسى نەگىزىندە «شاھناما» داستانى تولىق فاكسيميلەسىمەن «سارى­ارقا» باسپاسىنان ەكى توم كولەمىندە جارىققا شىعارىلىپ اقىننىڭ قولجاز­باسىن نەمەرەسى نوسەر ابدىراۋىقوۆ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سىر بويىنا ساپارى كەزىندە مەملەكەتتىك قۇندىلىق ەسەبىندە سالتاناتتى تۇردە پرەزيدەنت ورتالىعىنىڭ قورىنا تاپسىردى. بۇد­ان سوڭ 2013 جىلى ت.ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ 40 000 جولدىق «شاھناما» داستانىن سىر بويىنىڭ جىرشى, جىراۋلارىنا 68 ساعات بويى جىرلاتىپ, كۇيتاباققا ءتۇسىرىپ, «مۋزىكالىق ەپوس» كۇيىندە حالىققا ۇسىندىق. 2014 جىلى تەمىر ناركوم تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى م.بايدىلداەۆتىڭ جيناق قورى بويىنشا «سارىارقا» باسپاسىنان جارىققا شىقتى. «حالىقتىڭ قامىن ويلاساڭ, قار­دارىڭ سونىڭ ىشىندە», دەمەكشى, عا­لىم, فولكلور زەرتتەۋشىسى ماردان كەلدىباي ۇلى بايدىلداەۆتىڭ ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتى­مىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ۇلىقتاپ, عالىمنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋدانىنىڭ اققوشقار اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ ابزال اعا, تۇر­پاتتى تۇلعانىڭ ەسىمىمەن اتالىپ, ءمارماردان ءمۇسىنى ورناتىلدى. اكادەميك تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «ازاماتىن قادىرلەۋدى سىر ەلىنەن ۇيرەنۋ كەرەك!» – دەپ حالىققا جۇرەكجاردى العىسىن ايتتى. ءومىر مەن ونەردىڭ قازانىنا قايناتىپ, ماقسات-مىندەتىمىزدى ايقىنداپ بەرگەن ۇستاز بەينەسى قاشاندا جان سارايىمىزدىڭ تورىندە تۇرارى انىق. ءبىز: «اتاڭنان – ۇستاز ۇلىق», دەگەن شىعىس دانالىعىنىڭ استارىن ەندى تۇسىنگەندەيمىز. الماس الماتوۆ, پروفەسسور. استانا.