قىز ەرىننىڭ ءدامى

شارتاباقتاي قىزىل اي قالانىڭ شەتكى ايماعىنداعى چەرنوبىل اەس-ءىن ايمالاپ ءسۇيىپ تۇرعانداي... بۇيىردەگى شوق توعايدىڭ ىشىندە ۇيا باسقان لايلەك قۇس تا انىق كورىنەدى... اتومشىلار شاھارى مامىر مەيرامى قار­ساڭىنداعى ءتاتتى دە دۋماندى تىرشىلىك قاربا­لاسىنان شارشاپ-شالدىققانداي بولىپ, بىراۋىق مىزعىپ كەتكەندەي... – وسى جەردە ءبىر لايلەكتىڭ ۇيا باسىپ جاتقانىنا كوپ بولدى. ءجۇر, جاقىنىراق بارىپ كورسەتەيىنشى,­ – دەپ اپتىعا ادىمدادى ۋكراين جىگىتى.  – لايلەك كيەلى قۇس قوي, ۇركىتىپ الارمىز. ءبىر ۇرىكسە, قايتۋى دا قيىن دەسەدى,– دەپ شاشى جەبىرەگەن سارى قىز ەپپەن ىلەسىپ كەلەدى.  – ءيا, ونىڭ الەمدە ون جەتى ءتۇرى ساقتالىپتى. كسرو-دا تەك ەكى ءتۇرى عانا كەزدەسەدى ەكەن. «قىزىل كىتاپ» مەنشىگىندەگى قۇس! – ايانىشتى-اق قوي, سۇيگەنىم! – بويجەتكەن دەنەسى تىتىركەنىپ, تىجىرىنىپ, جىلارمان كۇي كەشتى. – ايالايىقشى بۇل قۇستى! مەنى دە سەن ءوز «قىزىل كىتابىڭا» تىركەدىڭ عوي... مەنى ەسسىز سۇيەتىندەي ءسۇيشى بۇل باق قۇسىن, جانىم! – ۋادە بەرەم, اينام! سەنىمەن قوسىپ مىنا لايلەكتى دە ءسۇيىپ وتەم! مىنە, بىلاي! – قىزىن قۇشاقتاپ الىپ تىك كوتەرىپ, ەرنىنەن قۇشىرلانا تىستەلەپ ءسۇيدى. – دۇرىس ايتتىڭ جاڭا. كيەلى قۇستىڭ تىلەگى – ەل ۇستىندەگى تىنىشتىق, باق-بەرەكە, بەيبىت تۇرمىس, باياندى ءومىر شاتتىعىن ەسەلەۋ ەكەن! قىزدىڭ تولقىعانى سونداي, كوزىنە جاس ءۇيىرىلدى... كەمسەڭدەي ءتۇسىپ: – مەنىڭ دە, كۇللى انا بىتكەننىڭ دە تىلەگى وسىنداي عوي! ءتۇسىنشى! شىن ايتام! ادال ماحابباتىمنىڭ اتىنان انت بەرىپ ايتام! ە-ەە-ەي! كيەلى قۇس! سەن دە اناسىڭ! باۋىرىڭداعى بالاپاندارىڭدى امان-ەسەن باسىپ شىعارىپ, قاناتتاندىرا كور! – دەدى دە جىگىتىنىڭ قۇشاعىنا تىعىلدى.  – ءبىر ەستىگەنىم بار. لايلەك قۇس الەمدى بەيبىتشىلىك بەسىگىمەن تەربەتەدى ەكەن. تەربەت­كەن سايىن, جۇماق سىڭعىرى ەستىلگەندەي بولادى ەكەن, – دەپ جىگىت تە اسەرلەنىپ, عاشىعىنىڭ شاشىنان سيپالاپ قويدى. قىز ونىڭ ۋىسىنان سىتىلىپ, شىركوبەلەك بيلەپ:  – ە-ەي! ءومىر! ساعان عاشىقپىن! عاشىق­پىن! ەستيسىڭ بە, عاشىقپىن! – دەپ قۇلپىرا قۇلدىراڭداي جونەلدى. كەنەت الاپات ءدۇمپۋ تۇنگى تىلسىمنىڭ قالتقىسىن ج ۇلىپ اكەتكەندەي بولدى. بۇرق ەتە قالعان قان-قىزىل ءورت بۇلتى بىراۋىق ساڭىراۋقۇلاقتاي زورايىپ تۇرىپ الدى دا, سالدەن سوڭ تۇيە شۋداسىنداي جەلپىلدەپ, ماڭايدى قويۋ تۇمانىمەن باسا جونەلدى. لايلەك قاناتىنا قورعاسىن قۇيىپ العانداي ۇياسىنان ارەڭ كوتەرىلىپ, باسىپ جاتقان بالاپاندارىن قيماي-قيماي ەكى-ءۇش رەت اينالىپ قالىقتادى دا, كوزدەن عايىپ بولدى... * * * جالىنمەن ايقاس جالعاسۋدا. قورباڭداعان ءبىر ءورت ءسوندىرۋشى سۋىرىلىپ شەتكە شىعىپ كەتتى... توبىنان جىرىلىپ, دەدەكتەپ بارادى. – كىم اناۋ؟ سۋ بۇرىككىشىن تاستاپ قاشقان؟! ۇستاڭدار! – دەپ بۇيىردى كومانديرى. قاشقىن لەزدە جەتكىزىلدى. دارمەن ەكەن. ءتارتىپتى, بىرتوعا, بۇيىعى جىگىت بولاتىن. ءمىن­دەتىنە ادال, وجەتتىگى دە بايقالاتىن. ەندى كوماندير الدىندا سولمىرەيىپ تۇر. مىنەز-قۇلقىندا ءبىر وزگەرىس بار سەكىلدى... كەيدە كوزىن ەجىرەيتىپ, ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماي, ىرجاق-ىرجاق ەتەدى.  – نەتكەن جەتەسىزدىك؟ كۇتپەگەن ەدىم سەنەن!– دەپ باستىعى اشۋعا بۋلىقتى. دارمەن جاق اشپادى. باسى سالبىراپ كەتكەن. ءبىر ارىپتەسى ونى بۇيىرىنەن ءتۇرتىپ وياتقانداي بولدى. ول از-مۇز تىلگە كەلدى دە: – ادەيى قاشتىم! قاشاقپىن! جازا­لاي بەرىڭدەر!– دەپ ساقىلداپ كۇلە باستادى. – قا-شا-ا-ا-ق! قا-ن-د-ا-ا-ي قا-اھ-ا-ر-لى-ى ەس-ءتى-لەە-د-ءى-ءى-ءى! – شىنشىل ەدىڭ عوي! ءادىلىن ايتشى! نە بولدى ساعان؟! – دەپ باستىعى ساسقالاقتاپ, جالىنا سۇرادى. دارمەن كوزىن جىپىلىقتاتىپ, قيپاقتاي اقتالدى: – سۇيگەن قىزىمدى ويلاپ... بەلىمنەن ايى­رىلام با دەپ قورقىپ!.. – قالش-قالش ەتىپ, ەكى يىعىن سەلكىلدەتەدى. – قاشاق دەڭدەر مەنى, وسى قازىر! قا-شا-ا-ا-اق-پىن! ايەل الۋ ارمانىم-م-مم! اكە بو-ول-ل-ل-ۋ-ۋ ارما-نىم-مم! حا-حا! – ەسىرە باستاعانداي. – ءبارىڭ كەتىڭ-دە-ەر, و-وسى جەر-دە-ەن! ۇرىق-سىز قالا-سىڭ-دار! ۇر-ىق-سىز! بە-دە-ەۋ بوپ قا-لا-سىڭ-ڭ-دار-رر! – ونىڭ تۇرىنەن ادام شوشىرلىق ەدى. جىن ۇرعاننان ساۋ ما دەگىزەرلىك ايانىش تۋعىزادى...  * * * دارمەن ءتۇس كورىپ, باستىرىلىعىپ جاتىر... جاعاسىن قامىس كومكەرگەن شاعىن كولشىك. بالىقشى قاننەن-قاپەرسىز قالتقىعا ۇڭىلۋدە. ەلەس-كورىنىس: بالىقشى قارماعىنا التىن بالىق ىلىگەدى. بالىقشى (وقىستان قۋانىپ كەتىپ): – ە-ە-ەي! ادامدار! التىن بالىق!.. التىن بالىق قاپتى! نەندەي تىلەك تىلەيىن, ايتىڭدارشى؟! داۋىستار (قوسارلانىپ): – بايلىق! بايلىق! ءيا, ءيا, بايلىق! (الدەكىم نارازىلىق بىلدىرەدى). بايلىق – قولداعى مۇز. ەرىپ كەتەدى. ودان دا باقىت, باقىت كەرەك! (تاعى نارازىلىق). باقىتتى ۇستاي الساڭ – قۇت, ۇستاي الماساڭ جۇت! ودان دا ماحاببات دۇرىس! سونى تىلە, سونى تىلە! (قۇپتاعان داۋىس). ءيا, ءيا, اباي بابام: «ماحابباتسىز – دۇنيە دوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار!» – دەگەن. ماحاببات بولسا ءبارى بولادى. ادامدارعا ماحاببات سۇرا التىن بالىقتان! (بۇعان دا كەلىسپەۋشىلىك بايقالادى). بالىقشى (ۇرەيلەنىپ): – ءبىر شەشىمگە تەز كەلىڭدەر! ايتپەسە, التىن بالىق كەتىپ قالادى. تەز! تەز! تەز!.. داۋىستار (جىگەرلى شىعادى): – تاپتىق, تاپتىق! بەيبىتشىلىك! الەم كوكەيىندەگى وي – ناق وسى! («ۋرالاسىپ» جاتادى). بەيبىتشىلىك! بەيبىتشىلىكتى سۇرا! (وزگەلەرى جاپپاي ءىلىپ اكەتەدى). بەيبىتشىلىكتى قۇپتايمىز! سونى سۇرا! سول جالعىز تىلەگىمىز! بالىقشى (تاماعىن كەنەپ): – ە-ە-ەي! التىن بالىق! جۇمىر جەرگە باياندى, عاسىرلار بويى مىزعىمايتىن بەيبىتشىلىك سىيلاشى! وتىنەمىز! وتىنەمىز سەنەن, التىن بالىق! التىن بالىق (اشۋلى ۇنمەن): – بەيبىتشى­لىكتى سىيلاي المايمىن! داۋىستار (جاپپاي داۋرىعىپ): – نەگە؟ نەگە؟ نەگە؟ التىن بالىق (رەنىشپەن, قامىعىپ): – جەر دۇنيە اتوممەن ۋلانىپ جاتقاندا, بەيبىتشىلىككە نە جورىق؟! بەيبىتشىلىك, بەيبىت ءومىر – اتومسىز ەلگە عانا ءتان! داۋىستار (ەكىلەنىپ): – ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ايتشى, التىن بالىق؟ التىن بالىق (توقەتەرىن ايتىپ): – ول ءۇشىن جەر بەتىنەن اەس-تەردى قۇرتۋ كەرەك! داۋىستار (بالىقشىعا جالبىرىنىپ): – تىلەشى, بول, بول, جەر بەتىنەن اەس-تەردى جو­يىپ بەرشى دەپ! بالىقشى (ساليقالى قالىپپەن): – ە-ە-ە-ەي, التىن بالىق! اەس-تەردى تىپ-تيپىل ەتىپ قۇرتشى! ەندىگارى اەس-تەر سالعىزباشى! تۇپكى تىلەگىمىز – وسى! ورىنداشى! التىن بالىق (باسىن شايقاپ, سۋدى شولپىلداتىپ):– جو-جو-و-و-جوق! ازىرگە بۇل تىلەكتى ورىنداي المايمىن! مىنا چەرنوبىل اەس-ىندەگى ءورت مەنى دە ساۋلە اۋرۋىنا شالدىقتىرىپ تاستادى. جازىلماس سىرقاتپىن! سول سەبەپتى دە ساۋلە وبىرىنا (راك) شالدىققان مەنىڭ تىلەگىم ەشقاشان قابىل بولمايدى! كوڭىلدەرىڭ ءۇشىن مانادان بەرى تىلەكتەرىڭدى تىڭداپ ەدىم. ەندى كەش, ەندى كەش! ۋاقىت وتەر! مىنا ءورت وشەر! ساپ-ساۋ التىن بالىق تا دۇنيەگە كەلەر. سودان سۇراڭدار اتومسىز عاسىر تىلەگىن – بەيبىتشىلىكتى! (سۋعا سۇڭگىپ كەتەدى). دارمەن: «التىن بالىق! كەتپەشى, كەتپەشى, سۇراۋىمىزدى بەرە كورشى!» – دەپ توسەگىنەن تەرگە مالشىنىپ اتىپ تۇردى...  * * * اتوم وتىندەگى قالانىڭ تۇكپىرىندە ەكى قاباتتى جاتاعان ۇزىن ءۇي توماعا-تۇيىق سازارىپ قالعانداي. سىرتى قانداي سۇستى بولسا, ءىشىن قايعى-قاسىرەت, مۇڭ-نالا تورلاعان ەدى. اشىق تەرەزەدەن زارلى ءۇن ەستىلەدى. ءدار­مەن كۇڭىرەنىپ, نازالانىپ الدەكىمگە مۇڭىن شاعادى: – ءبىزدى نەگە تاستاپ كەتىپ باراسىڭدار؟ ەۆاكۋاتسياعا نەگە ىلىندىرمەدىڭدەر؟ – ەسى اۋىتقي, لەپىرە سويلەپ. – مىسالى, مەن عوي... كىممىن؟ بىلمەيسىڭدەر-اۋ! مەن وتان سوعىسىنىڭ باتىرىمىن-ا؟! جاسىما قاراپ, قايداعى ساعان وتان سوعىسى دەيدى. اكەم قاتىسقان! اكەمنىڭ قانىندا جۇرگەن مەن دە قاتىسپاي, قايدا قالۋشى-ەم! – قولىن سەرمەپ, جۇلقىنىپ كەتەدى. – مەن سوسىن اۋعان سوعىسىنىڭ قاھارمانىمىن! بىلمەسەڭ­دەر, ءبىلىپ قويىڭدار! – كەۋدەسىن سوققىلاي­­­دى. – وسى قازىر چەرنوبىل اەس-ءى سوعىسىنىڭ ءپسيحى­مىن! پسيحتىك ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. دەمەك, باتىرمىن! – قوس قولىن تەرەزە شىنىسىنا سۇيكەي جايىپ, جانۇشىرا ىشقىنىپ. – حاس باتىردى جۇرتقا تاستاپ باراسىڭدار, ا؟ رادياتسياعا تۇنشىقسىن دەيسىڭدەر, ا؟ باتىر ولمەيدى عوي! ماڭگىلىك ولمەۋ ءۇشىن ماعان تاعى ءبىر جويقىن وقيعا كەرەك بوپ تۇرعانى! قىزىل وداق امان بولسا, تالاي تاڭقالارلىق وقيعالاردى تۋار ءالى. مەن سونىڭ كەز كەلگەنىنە دايىنمىن! – ۋھلەپ, اھلاپ, باقىرىپ, شاشىن جۇلمالاپ وكىرەدى. – قايعىلى وقيعالار! قايداسىڭدار؟! دايىنمىن, قانە, كەلىڭدەر!.. ەۆاكۋاتسيادان ادەيى قالدىرىپ كەتتىڭدەر مەنى, ءا؟! اتوم جۇرتىندا قاقتالىپ ءولسىن دەيسىڭدەر عوي!..  * * * دارمەن ءبارىن سەزىپ, كورىپ-ءبىلىپ جاتىر ەدى... ءورت ءسوندىرۋشى قازاق جىگىتىن جان ساقتاۋ بولىمىنەن جالپى پالاتاعا اكەپ سالدى. تۇلا بويى, بەت-ءجۇزى رەزەڭكە تۇتىكشەلەرمەن شاندىلعان. كۇش جيناپ, الدەنە باستاعانى بايقالادى. ماڭايىنا تاڭىرقاي قاراپ جاتىر. تەرەزەدەن قۇيىلعان كۇن ساۋلەسىن قولىمەن ساۋىپ ۇستاعىسى كەپ, ساۋساقتارىن تاربيتىپ قارمانادى. جىگىت تاماعىن كەنەپ, قاتتى داۋىستاپ جىبەردى: – ە-ە-ەي! جارىق كۇنگە عاشىقپىن! عاشىق­­پىن! عاشىقپىن! كورەشەگىم بار ەكەن-اۋ, عاشىقپىن! ۇلى ماحاببات مەنى قۇتقاردى! سۇيىكتىم اليماعا دەگەن ماحابباتىم اجالدان اراشالاپ قالدى مەنى! جاراندارىم-اۋ, مەنىڭ اليماعا ولەردەي عاشىق ەكەنىمدى بىلەسىڭدەر عوي! قىزعا ولەردەي عاشىق بول­ساڭ, ءوزىڭدى ولتىرمەيدى ەكەن! مەن بىلەتىن شىندىق وسى! عاشىق بولا بىلىڭدەر, ادامدار! سۇيە ءبىلىپ, ولە قالساڭ, سول – باقىت! ءيا, باقىت دەگەن سول, سول, سول! ولىمنەن قايتقان مەن بىلەم عوي ونى – ءسۇيۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن! ءسۇيۋ دەگەن ولىمنەن دە قورقىنىشتى نارسە! ال, نەگە ولىمنەن قورقامىز؟! ايتشى, ادامزات؟! سۇيۋدەن دە سولاي قورقۋ كەرەك! قورقا ءجۇرىپ ءسۇيۋ كەرەك, قورقا ءجۇرىپ ايالاۋ كەرەك ماحابباتىڭدى... – كەرەۋەتىنەن ۇشىپ كەتەردەي بوپ قوس الاقانىن اسپانعا جايادى. – سوسىن ولىمنەن قورىقپاي تىپ-تىنىش ءولۋ كەرەك! سۇيگەنىڭ ءۇشىن ءولدىم دەپ ءبىل! مىنە, جەڭىل ءولىم سول! جۇماققا اپاراتىن جالعىز جول – سول! ويتكەنى, سۇيە بىلگەن ادام – كىرشىكسىز تازا ادام! ءسۇيۋ – جۇرەك ءامىرى! سۇيگەن جۇرەك كىرلەمەيدى! كىرشىكسىز, پاك, ادال, يماندى جۇرەكتەر عانا جۇماقتا جۇرەدى... سەنىڭدەرشى! سەنىڭدەرشى ماعان! سەنە كور, ءاليماشىم! ءاليماشىم! پالاتا ەسىگى اشىلىپ, مەيىربيكە كىردى. ول قۋانا ك ۇلىمدەپ: – جىگىتىم-اۋ! جارايسىڭ! ايىعىپ قالىپسىڭ عوي! مىنە, ساعان حات اكەلدىم! كىمنەن ەكەن؟ ءما, ءوزىڭ اشىپ وقي عوي! جىگىت قۇلشىنا ءتۇسىپ: – اكەلشى, بەرشى, كورەيىن! ءاليماشىمنان شىعار. تۇسىمە كىرىپ, مەنى ولىمنەن قۇتقارعان سول عوي, عاجاپ تاناۋىم! انتەك قۋسىرىلعان كەرەمەت تاناۋىڭنان ءسۇيدىم سەنىڭ! اكەلشى, تەز حاتتى,– دەدى دەگبىرسىزدەنىپ. – بيلەپ جىبەر, بيلە! – دەدى مەيىربيكە حاتتى بەرىپ جاتىپ, قۋاقىلانا. جىگىت حاتقا قولىن سوزا بەرىپ, تالىقسىپ كەتتى دە, لەزدە تىڭايىپ شىدامسىزدانا جالىندى: – ءوزىڭ وقىپ بەرشى!.. وقىپ بەرشى! مەيىربيكە حاتتى وقي باستايدى... حات ءتىنى – اماندىق, حال-جاي سۇراسۋ. بىرتە-بىرتە ءاليماش ءوز جاڭالىعىن ايتۋعا تىكە كىرىسىپتى... ءبىر ءسات مەيىربيكە حاتتان كوزىن اۋدارىپ, ىلە تارس جۇما قويدى: – كوزىمە قىل-قىبىر ءتۇسىپ كەتتى مە-اۋ!.. – وقى! وقى! جۇرەك جاڭالىعىن كوزسىز-اق, جۇرەكپەن سەزىپ وقۋ كەرەك قوي! – دەپ ءولىپ-ءوشىپ بارادى جىگىت. – كوزىم اشتىرماي تۇرعانى! ودان ءارى وقي المايمىن!.. – وكپەمنىڭ قىسۋى تارقادى بىلەم. اكەلشى, حاتتى! ءوزىم, ءوزىم-اق وقيمىن!  – مۇمكىن, كەيىن وقىرسىڭ! ابدەن تىڭايعان سوڭ! – دەگەن مەيىربيكە حاتتى ونىڭ قولىنا امالسىزدان ۇستاتا سالدى. – قانە, ايتشى, قاي تۇسىنا كەلىپ ەدىڭ؟ – دەپ تىزالاقتاعان جىگىت حاتقا تاعاتسىزدانا ءۇڭىلدى. – مىنە, مىنا تۇستان... جىگىت حاتقا جانارىن جىلجىتا ءتۇسىپ, وقىستان شوشىنا ايعايلاپ جىبەردى: – جاڭالىعىڭ وسى ما, ءاليماشىم! – وكسىپ قويا بەردى. – جاڭالىعىڭ وسى ما؟ – ەكى بەتىن حاتپەن وسقىلاپ كۇڭىرەندى. – كۇيەۋگە ءتيىپ الدىڭ با؟ مەنەن بالا بولمايتىنىن ءبىلىپ ءتيىپ الدىڭ با؟ تاناۋىن قورس-قورس تارتىپ. – دۇرىس پا, وسى ىستەگەنىڭ؟ سەن دە مەنى ەسسىز ءسۇيۋشى ەدىڭ عوي! ءا, ءا, اكە باقىتىنا كەنەلە المايدى دەپ مەنى اياعانىڭ با, الدە! ءتۇسىندىم! ەندى ءتۇسىندىم! سەن انا بول! مەن اكەلىكتەن ماقۇرىم قالدىم عوي! – باقىرىپ جىلاپ جىبەرەدى. – سەن, سەن بالا ءسۇيشى! ءوز بالام دەپ جۇرەرمىن! مەنى اكە اتاندىرشى, ءاليماشىم! اكە بولعىم كەلەدى! – وكىرىپ باسىن ۇرعىلايدى. – قۇدايىم-اۋ, اكە بولا الماي قالدىم با؟ مۇمكىن, اكە بوپ تا قالارمىن؟! – بولاسىڭ اكە! بولاسىڭ! – دەيدى وعان مەيىربيكە ۇرەيلەنە قاراپ. جىگىت وسقىرىنىپ: – كىم اكە قىلادى مەنى؟ ولۋدەن باسقا امالىم جوق! – جالىنىپ. – اسىپ قوي مەنى! بۋىندىر, قانە, مەنى! تەز! تەز! – قوي, قويشى! اسىلىق ەتپەشى! ساباڭا ءتۇس! جىگىت الاسۇرىپ: – كىم اكە اتاندىرادى مەنى؟ ايتشى دەيمىن! ايتشى! ايتپەسە, ولەمىن! ولەمىن! مەيىربيكە جىگىتتىڭ جاعىنان ساۋساعىمەن جەڭىل شاپاقتاپ: – مەن! مەن اكە اتاندىرام سەنى! مەن ءسابي سۇيگىزەم ساعان! – ەگىل-تەگىل بوزداي­دى. – سۇيەم سەنى! ءبىر كورگەننەن عاشىق بوپ قال­عام! – ايمالاپ, سۇيە باستايدى. – ءسابي سۇيگىزەم! اكە بولاسىڭ! سەنىڭ مەنى ءسۇيۋىڭ شارت ەمەس! مەنىڭ ماحابباتىم ەكەۋمىزگە دە جەتىپ ارتىلادى! ارتىلادى! ارتىلادى!.. ءسۇيشى, ءما-ءما, ەرنىمنەن!..  * * * دارمەن وڭاشادا ويمەن الىسىپ, ارپالىسىپ جاتىر... «مەنى قورقاق دەيدى! ءورت سوندىرۋدەن قاشتىڭ دەيدى. ال, ادەيى قاشتىم! نە ىستەيسىڭدەر! بىلمەيسىڭدەر, نەگە قاشقانىمدى... ايتپايمىن, اقى بەرسەڭدەر دە! مەنىڭ باتىر ەكەنىمدى كورە المايسىڭدار, وڭشەڭ قىزعانشاقتار. ال مەن وتان سوعىسىنىڭ, اۋعان سوعىسىنىڭ, چەرنوبىل سوعىسىنىڭ باتىرىمىن! باتىر ادام ورتتەن قاشۋشى ما ەدى, اقىماقتار! بەدەۋ بوپ قالام با دەپ قاشتىم ەمەس پە؟ باتىردىڭ ۇرپاق جايعىسى كەلمەيدى دەيسىڭدەر مە؟.. مەن باتىرمىن! بىراق ساركوفاگتان (بەتونمەن قاپتالعان ءورت وشاعى) قورقام! ول ءتۇپتىڭ- تۇبىندە ءشىرىپ, رادياتسيانى اۋاعا جايا باستايدى. سونىڭ زاردابىنان مەن عانا ەمەس, الەمنىڭ كۇللى ەركەكتەرى, بەدەۋلەنىپ, ۇرپاقسىز قالادى. سودان قورقام! ايتپەسە, مەن كوزسىز باتىرمىن! – داۋىسى ودان بەتەر ءورشي ءتۇستى. – جەلتوقسان جەندەتتەرى الماتى الاڭىندا قازاق قىزدارىن جاتىرىنان رەزەڭكە سوبىقپەن سوققىلاپ, ۇرپاقسىز قالدىرماق بولعاندا, مەن عانا ارۋلارعا اراشا ءتۇسىپ, ەرلىك كورسەتكەم! باتىرمىن مەن! بولاشاق التىن قۇرساقتىلاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاناياماي كۇرەسكەم! مەنى بىراق باتىر دەپ, مويىنداعىلارىڭ كەلمەيدى-ا-ا-ا! قورقاق سانايسىڭدار! بەلىمنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن, اكە بولماق ءۇشىن اتوم ورتىنەن ادەيى قاشقانىم – قورقاقتىق پا؟ جو-جوق! باتىرلىق! مەن باتىرمىن! حا-حا-حا-ا-ا!..» * * * جاز ءىشى. قازاق اۋىلى. كولىكتەن مىرىش تابىت ءتۇسىرىلىپ جاتىر. سۇرەڭسىز ءجۇرىس-جۇگىرىس. قايعىلى دۇربەلەڭ. ازالى جوقتاۋ قابىرعانى قايىستىرادى. چەرنوبىلدەن جەتكىزىلگەن بۇل مۇردە دارمەندىكى ەدى. اۋىل اعاسى جۇرتتى سابىرعا شاقىرىپ: – ۋا, جاراندارىم! – دەدى ءۇنىن تىستەنە قاتايتىپ. – بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىكتىك كەرەك! اللانىڭ ءىسى! دارمەن مارقۇم قانداي ەدى-اۋ! اەس ورتىمەن ەرلىكپەن كۇرەسىپتى. بىراق اتوم دەرتى الىپ تىندى. جۇيكەسى ابدەن جۇقارسا كەرەك!.. ونىڭ اسقىنعان سىر­قاتىن سوڭعى كەزدە وتباسىنا جولداعان سالەم حاتتارىنان بايقاپ قالىپ جۇردىك. – ول قالتاسىنان بۇكتەلگەن قاعاز الىپ, وقي باستادى. – «مەن ەلىمە ءتىرى جەتپەيتىنىمدى سەزىپ, الدىن الا حات جازىپ قويعان ءورتشىمىن. اپاتپەن العاشىندا اياۋسىز ايقاستىم. سوسىن ويلاسام, رادياتسيانىڭ اسا زور مولشەرىنەن, ەركەك بىتكەن بەلىنەن ايىرىلادى ەكەن... مەن اكە بولعىم كەلەدى. ءايدا, كەپ, قاشايىن سوسىن, قاۋىپتى ءورت وشاعىنان. ءوز قامىمدى سولاي كۇيتتەدىم. وتپەن شايقاستا ءوز قاتارلاستارىممەن ءبىر ساپتا وتاندىق پارىزىمدى وتەدىم دەپ سانايمىن. مەيلى, مەنى, قورقاق, ساتقىن, قاشاق دەي بەرسىن. مەن ءبارىبىر چەرنوبىل باتىرىمىن! مەن قايتالاپ ايتۋدان جالىقپايمىن, كوپ سوعىسقا قاتىسقام. بارىندە دە وق بوراتتىق. مىنا قۇرعىر چەرنوبىل – رادياتسيالىق تىپ-تىنىش, سەزىلمەستەي زاۋال ەكەن. ۇققانىم, قاس-قاعىمداعى وق – ءبىر ءولىم! رادياتسيا – سوزىلمالى مىڭ ءولىم! سوڭعى دەمىم تاۋسىلاردا قاۋىپ ەتىپ ايتاتىن وسيەتىم بار. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق ەلى, ەسىكتەرىڭدى قىمتاپ جاۋىپ جۇرىڭدەر! قازاق دالاسىن اتوم ساعىمى كەزىپ ءجۇر! دالاعا شىقساڭدار رەسپيراتور نەمەسە ماسكا كيىپ الىڭدار! ايتپەسە, جىنىستارىڭا قاراماي, ءبارىڭ بەدەۋ بوپ قالاسىڭدار! مەنەن ۇرپاق قالمايتىنىنا كوزىم جەتتى. اۋىلىمنىڭ ءبىر سۇلۋىن ءولىپ-ءوشىپ سۇيگىم كەلگەن, باقىتتى ەتپەك بولعام! بار ارمانىم ادىرا قالدى! سوپيىپ سوقا باسىم قالدى... مەنىڭ – ومىرىندە قىز ەرنىن ءبىر رەت ءسۇيىپ كورمەگەن باقىتسىز بەيباقتىڭ قۇلپىتاسىنا بىلاي دەپ جازىڭدارشى, جالىنام: «اتوم جانە ماحاببات قۇربانى!..» وتىنەم! ءولىم مەن ماحاببات قاتار جۇرەتىنى نەسى ەكەن؟ وسىنىڭ تىلسىمىنا تۇسىنبەي ءوتىپ بارام ومىردەن. ماڭگىلىك شەردى ارقالاپ ءوتىپ بارام, اتا-انام-اۋ, باۋىرلارىم-اۋ! جالپاق ەلىم! قوش! قوش!.. اتومنان ساقتانىڭدار!..» ەگىلگەن ەل كۇڭىرەنىپ, تەڭسەلىپ تۇر. كوزدەرىنەن جاس پارلاتىپ, ءبىر-بىرىنە كوڭىل بىلدىرەدى, باسۋ ايتادى... * * * چەرنوبىل اەس-ءى ماڭىنداعى شاعىن قالاشىق. كەشقۇرىم ءسات. قويۋ ورماننىڭ سۇيىلعان تۇسى. جايلاپ, اۋىرلاپ ۇشقان قارا لايلەك قۇس اعاش باسىنداعى بوس ۇياسىنا قالىقتاپ بەت بۇرعان... قۋانىشتى شۋىل ەستىلەدى. اسپانعا الاقتاپ ءبارى: – انە, انە, قارا لايلەك – باقىت قۇسى ءوز ۇياسىنا قونعالى كەلەدى. ءيا, ءسات! حوش كەلدىڭ, زارىقتىرعان لايلەگىمىز! جايعاسا عوي, ءوز ۇياڭا! قاناتىڭمەن ىلەستىرىپ حالقىڭا باقىت اكەل! تاعاتىمىز تاۋسىلىپ, شىدامسىزدانا كۇتىپ ەدىك, سەنى سۇلۋ قۇس! قونشى, قونشى, جاقىننان كورەيىك! – ارەدىكتەن كۇدىكتەن­گەن داۋىستار شىعادى. – نەمەنە ءوزى, قاناتىڭا قورعاسىن قۇيىپ العانسىڭ با؟ ۇشۋىڭ ونبەيدى! قاناتىڭ ىرقىڭا كونبەيدى! نە سۇمدىق بۇل؟! اعاش باسىنداعى ىستىق ۇياسىن قيماس­تىق­پەن ءبىر اينالىپ وتكەن قارا لايلەك, الدەنە­دەن سەكەمدەنىپ ۇرىككەندەي بوپ, قونباس­تان سوناداي جەرگە توپ ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى... قاناتى قايىرىلىپ, جەرگە وڭباي ۇرى­لىپ مەرتىكتى. ءجانتاسىلىم ەتتى!.. قايسار ءالىم. استانا.