ەلباسىنىڭ كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ەڭبەگى جۇرەككە جالىن قوسىپ, كەۋدەنى سىلكىنىسكە تۇسىرەتىنى بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسى ءدال سونداي. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ەڭبەكتىڭ جىل باسىندا جاريالانۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى, جىل باسى جاڭا ماقساتتاردىڭ, جاقسى نيەتتەردىڭ قاينارىنداي قۋات توگەدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ماقساتتارى دا بيىك. بۇعان جەتۋ استە وڭاي بولماعان. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ ارقايسىمىزعا وي سالىپ, ماقسات پەن ارماندى ۇشتاستىرا ايتۋى سول ماقساتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ايقىندايدى.
ءبىز ارمان جەتەگىندەگى حالىقپىز. ول ەشقاشان ءۇزىلىپ كورمەگەن. ماقالادا ارماننىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىداعى مەرەيىنە, ونىڭ جالقى بولمايتىندىعىنا اشىق سيپاتتاما بەرىلگەن. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ «اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى اسىل ارمان بولىپ كەلدى. ءبىز ولاردىڭ ازات جانە تاۋەلسىز وتاندى اڭساعان كوپ عاسىرلىق قيالدارىن ءىس جۇزىنە اسىردىق. ءبىز, قازىرگى قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاۋەلسىزدىك كوپەتنوستى قوعامىمىزدىڭ ناقتى جوعارى ومىرلىك قۇندىلىعىنا اينالدى. ءبىز وسىدان بار-جوعى شيرەك عاسىر بۇرىن عانا بارلىق اقىل-ويىمىز بەن جۇرەگىمىزدى باۋراپ العان كوپتەگەن وي-نيەتتەرىمىزگە قول جەتكىزدىك», – دەگەن جاراستى تۇجىرىمىنا جارىسا قول سوعامىز.
ەلباسى ايتقانداي, «ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار, ولاردا تەك جەكە جانە وتباسىلىق يگىلىكتەرگە عانا ۇمتىلىس كورىنىس تاپپايدى. ولاردا قاشاندا تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى, ءوز حالقى مەن وتانىنىڭ باقىتى تۋرالى اڭسار ايقىن كورىنەدى». ءبىز ۇلىق ارمان مەن ونىڭ جۇزەگە اسقان ءداۋىرىنىڭ ۇرپاعىمىز. ءبىز ونىڭ باعاسى مەن قادىرىن ايقىن اجىراتا الامىز. حالقىمىزدىڭ, زامانىمىزدىڭ زاڭعار ۇلىنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا ءوز جەرىمىز بەن ونىڭ بايلىعىنىڭ ۇقىپتى يەسى ەكەندىگىمىزدى سەزىنىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى عىلىمي نەگىزدە مەڭگەرۋمەن قاتار تاريحىمىزدا ەشقاشان بولىپ كورمەگەن وندىرىستىك قۋاتتار مەن ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالالارىن ىسكە قوسۋعا ۇمتىلۋدامىز. وسى ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى تابىستارمەن, ۇلتتىق بايلىقتىڭ جانە حالىق يگىلىگىنىڭ وسىمىمەن نىعايا تۇسەتىنىن ساناعا توقىپ, باسشىلىققا الدىق. جانە, «ەڭ باستىسى – ءبىز جاڭاشا ارمانداۋدى, تاۋەلسىز قازاقستانىمىز ءبىر ءبولشەگى بولىپ وتىرعان جاھاندىق الەمدەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, ەل مەن قوعامدى دامىتۋدا ناقتى مىندەتتەر قويۋدى جانە ولاردى شەشۋدى ۇيرەندىك».
ارمانسىز استە العا باسۋ بولمايدى. ارمان الاشاپقىن بايگە دە ەمەس. ەلباسى ارمانىمىزدىڭ كەزەڭدىك تۋىن بىلايشا جەلبىرەتەدى: «ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25-ءشى جىلدىعىنا جاڭا قازاقستاندىق ارمانمەن اياق باستىق, ونىڭ باستى ماقساتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «2050» ستراتەگياسىمەن بارا-بار. ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ءبىز قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا قول جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز». وڭاي دۇنيە ارمان بولمايدى. پرەزيدەنت قوعامدى قوزعالىسقا سالىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ەسەلەپ وتىر. سونىمەن ءبىر مەزەتتە, «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» باعدارى ارقىلى وعان جەتۋدىڭ جولدارىن, ورىندالۋعا ءتيىستى مىندەتتەردى سارالاپ تا, سالالاپ تا كورسەتىپ بەرىپ وتىر.
وسى رەتتە, عالامدىق ءوسۋدىڭ عىلىممەن بايلانىستىلىعىن العا شىعارا ايتقانىمىز ءجون. ەلباسى بۇعان قاراتىپ: «ءبىز عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل ورايدا باسەكەگە قابىلەتتى, جوعارى تەحنولوگيالى ءوندىرىستەردىڭ سىني ماسساسىن وسىرۋگە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى», دەيدى. اتالعان تۇجىرىم ءبىز اينالىساتىن سالاعا, ياعني ورمان الابىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا دا تىكەلەي قاتىستى. قاتارىنىڭ قالىڭداۋىن اڭساعان حالقىمىز «ورمانداي ەلىڭ بولسىن» دەگەندى جاي ايتپاعان. ماعىنا كەڭ تارماقتى بولعانىمەن, ورمانشى عالىمدارعا جۇكتەلەر مىندەت اۋقىمدى. جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ ورماندار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا اسا ماڭىزدى ورىن الادى. سوندىقتان, قىمبات قازىنامىزدى قورعاۋ, ونىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋ وتكىر ماسەلە كۇيىندە تولعاندىرادى. كەلەسى جىلى 60 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى بۇل مىندەتتى ابىرويلى اتقارۋعا اتسالىسۋدا دەي الامىن.
ۋاقىت تالابىنا ساي بىرنەشە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى باستان وتكەردىك. قازىرگى كۇنى ءوزىمىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىزگە ساي عىلىمي الەۋەتكە يە بولدىق. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن قامتيتىن ءۇش ىرىلەندىرىلگەن فيليالىمىز بار. بۋرابايداعى باس مەكەمە بەس سەكتورعا بولىنەتىن ءۇش عىلىمي ءبولىمدى, ەكولوگيالىق مونيتورينگ زەرتحاناسىن بىرىكتىرىپ, دەندروباق پەن اربورەتۋمنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى.
ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى تابيعي ايماقتارىندا لاندشافتتىق قۇرىلىمداعى قورعانىشتىق ورمان ءوسىرۋ. ەلىمىزدىڭ ورمان قورى مەن ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنداعى (بالقاش ءوڭىرى, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان جەرلەرى) اگروورمانمەليوراتسيالىق قىزمەتتىڭ ءتيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ, كوگالداندىرۋ ماقساتىنداعى القا اعاشتار ءتۇرىن كوبەيتۋ مەن ونىڭ جەرسىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىمىزدىڭ باستى ارنالارىن قۇرايدى.
عىلىمي-زەرتتەۋلەر 46 تاقىرىپتان باستاپ, باسىم باعىتتاعى اۋقىمدى ءىس-شارالاردى قامتيدى. سالالار بويىنشا مەيلىنشە قىسقارتىپ ايتساق, سۇرەكدىڭدىلەردىڭ ونىمدىلىگىن بولجاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى, ولاردىڭ قۇرامى جانە شىعۋ تەگى, قاراعاي مەن قايىڭ بۇرشىكتەرى قورىنا ەسەپ جۇرگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار, ورمان بايلىعىن پايدالانۋ ولشەمىن جەتىلدىرۋ, ورمانداردى قايتا تۇلەتۋدى كەزەڭدەر بويىنشا رەتتەۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستار دايىندالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
كوڭىل وسىرەرلىك جەتىستىكتەر قاتارىندا, 8 جىلدىق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى بويىنشا جەلەگى پيراميدالدىق تۇردەگى قاراعايدىڭ تەڭدەسسىز ءارى وتە اسەم مورفوتۇرلەرى سىناقتان وتكىزىلىپ, «بۇلاندى» جانە «سىمباتتى قاراعاي» سورت-كلوندارىن الۋىمىزدى ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, «بۋراباي-30», «ۇرىمقاي-38», «ۇرىمقاي-53» تۇقىمدى قاراعايلارعا سۇرانىس ايرىقشا جوعارى. ينستيتۋتىمىز 2009 جىلدان باستاپ اعاش تۇرلەرىن كلوندى ميكروكوبەيتۋ باعىتىندا جۇمىس باستاپ, بوز ارشا مەن جوكە تۇقىمىنىڭ تامىرلانۋى مەن وركەن جايۋىنا ارنالعان قورەكتىك ورتالار دايىندادى.
استانانى اباتتاندىرۋ, ونىڭ اگلومەراتسيالىق اۋقىمىن كوركەيتۋ جالپىحالىقتىق ىسكە اينالدى. قىسقا مەرزىمدە بوي كوتەرگەن عاجايىپ قالا وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن اسپانداتىپ, عالامات جوسپارلار تۇزۋگە جىگەرلەندىرۋمەن قاتار, الەمدىك كەڭىستىكتەگى ماقتانىش سەزىمىن تۋدىردى. ونىڭ ءبىر پاراسى جانعا جايلى جاسىل جەلەگىنەن دە كورىنىس تابادى. ەلباسى ن. ءا.نازارباەۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن كەڭەيتىپ, ونىڭ كولەمىن 75 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ تاپسىرماسىن قويىپ وتىر. بۇل قاتال كليماتتاعى دالالىق ايماقتا ءارى وراسان زور اۋماقتا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى جوباسى.
قازىر 100 مىڭ گەكتار القاپتا جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. وندا ينستيتۋتتىڭ ءادىستەمەلىك ۇسىنىستارى باسشىلىققا الىنعان. عالىمدارىمىزدىڭ نۇسقاۋلىقتارىنا سايكەس, كوگالداندىرۋدىڭ قولجەتىمدى باعىتتارى ايقىندالدى. سۇرىپتاۋ ءناتيجەسىندە, وسكىندەر تۇقىمىنىڭ 60 ءتۇرى سىناقتان وتكىزىلدى. كەلەسى زەرتتەۋلەرىمىز قورعانىشتىق القاپتارداعى اعاشتىڭ 13 ءتۇرىنىڭ مەيلىنشە ءتوزىمدىلىگىن كورسەتتى.
ءتاتتى ارماننىڭ قۇسقاناتى بولۋعا ءتيىستى. پرەزيدەنت ماقالاسىندا سەنىم قۋاتىنداعى مىناداي سوزدەر بار: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاڭا ارمانىمىزعا جاقىنداۋدى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام – ۇلت جوسپارىن جاساۋدان باستادىق. وسى جاڭعىرتۋلارعا شەشۋشى ءرول بەرىلىپ وتىر. ولار قازاقستاندى, ونىڭ ەكونوميكاسىن, مەملەكەت پەن قوعامدى وزگەرتەتىن تاريحي مىندەتتەر كەشەنىن شەشۋگە داڭعىل جول سالادى. ولار پلانەتاداعى اسا دامىعان مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن ەلدى دامىتۋ, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا لايىقتى جاعدايلار قالىپتاستىرادى. ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز سەرپىندىرەك, لايىقتىراق, سەنىمدىرەك جانە داۋلەتتىرەك بولادى». ءاماندا جاقسىلىققا ۇمتىلعان جاقسى. بۇل اللانىڭ نۇرى شاشىراپ تۇراتىن جول. ءبىز ماقساتىمىزعا جەتەمىز!
بولات مۇقانوۆ,
قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي ديرەكتورى, اشع اكادەميگى, بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى.