كورپەگە قاراپ كوسىلۋ

وتكەن جۇما كۇنى قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ (KASE) كەشكى سەسسياسىندا اقش دوللارىنا شاققانداعى تەڭگە باعامى – 362.67 تەڭگەنى قۇرادى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ قۇلدىراعان بەدەلىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, تەڭگەنى تۇيىقتان شىعارار كۇن بار ما؟! كوكەيكەستى بۇل اششى سۇراق­قا جاۋاپ ىزدەر الدىندا, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى وسىنداي دەڭ­گەيگە جەتكىزگەن نەگىزگى سەبەپ­تەردى اي­قىن­داپ الايىق. ساراپ­شى­لار­دىڭ پىكىرىنشە, مۇناي ەكسپورتىنا تاۋەلدى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋىنا الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعا­سىنىڭ كۇرت تومەندەۋى ەڭ باستى سەبەپ بولىپ وتىرعان كورىنەدى. ارينە, مۇناي باررەلى باعاسىنىڭ 28-30 دوللارعا دەيىن قۇلدىراۋى ەكونوميكامىزعا ەرەن قيىندىقتار اكەلگەنى داۋسىز. بىراق تەڭگە باعامىنىڭ تومەندەۋىنە تەك مۇ­ناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى عانا تۇرتكى بولىپ وتىرعان جوق. تەڭگە اينالىمعا شىققان 1993 جىل­دان بەرگى ونىڭ اقش دول­لا­­ر­ىنا شاققان باعامىنا زەر سا­لىپ كورەيىك: 1993 جىلى $1 – 5,2 تگ, 1995 جىلى $1 – 61 تگ, 1999 جىلى $1 – 119 تگ, 2002 جىلى $1 – 155 تگ, 2009 جىلى $1 – 147 تگ, 2013 جىلى $1 – 152 تگ, 2014 جىلى $1 – 184 تگ, 2015 جىلى $1 – 310 تگ, 2016 جىلى $1 – 362 تگ. مىنە, وسى مەرزىم ىشىندە مۇناي باعاسى مىڭ قۇبىلىپ, ءتىپتى, تاريحتا بولماعان ەڭ جوعارى شەگىنە جەتكەن كۇندەرى دە بولدى. بىراق مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاپ وسۋىمەن بىرگە تەڭگە باعامىنىڭ نىق تۇراقتانعانىن كورگەنىمىز جوق. ماسەلەن, مۇناي باعاسىنىڭ العاشقى كۇرت قۇلدىراۋى 1997-1999 جىلدارعا, ازيالىق داعدارىس كەزەڭىنە تاپ كەلدى. بۇل كەزدە Brent ماركالى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 23,13 دوللاردان 10,45 دوللارعا دەيىن ارزاندادى. وسىعان بايلانىستى تەڭگە باعامى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, 1 اقش دوللارى 130-138 تەڭگەگە دەيىن جەتتى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى ۇزاققا بارعان جوق. 1998 جىلدىڭ ورتاسىنان قايتا كوتەرىلىپ, 1999 جىلدىڭ ورتاسىندا داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە جەتتى. الايدا, مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىمەن تەڭگە باعامى تۇراقتانىپ, نىعايعان جوق. 2002 جىلى تەڭگە باعامى 1 اقش دوللارىنا شاققاندا 156 تەڭگەگە جەتتى. ەكىنشى رەت مۇناي باعاسى 2008 جىلى كۇرت قۇلادى. Brent مۇنايىنىڭ باررەلى 143,95 دوللاردان 33,73 دوللارعا دەيىن قۇلدىرادى. كوپ ۇزاماي, ياعني 2009 جىلى مۇناي باعاسى قايتا كوتەرىلدى. 2012 جىلى مۇناي باعاسى 128,14 دوللارعا دەيىن ءوستى. وكىنىشكە قاراي, تەڭگە باعامى مۇناي باعاسىمەن بىرگە نىعايعان جوق. 2002 جىلدان بەرى بىردە-ءبىر رەت تۇراقتانىپ كورمەگەن تەڭگە باعامى 2015 جىلى 85 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. جاڭا جىل باستالعاننان بەرى تەڭگە باعامى ءتىپتى قۇبىلۋدان كوز اشپاي تۇر. ەگەر تەڭگە باعامى مۇناي باعاسىنىڭ اۋىتقۋىنا بايلانىستى وزگەرەتىن بولسا, وسى جىلدار ىشىندە نەگە مۇناي باررەلى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى كەزەڭىندە تۇراقتىلىق تانىتىپ, نىعايىپ كورگەن جوق؟ ەندەشە, تەڭگە باعامىنىڭ تومەندەۋى تەك مۇناي باعاسىنىڭ تۇسۋىنە عانا تاۋەلدى ەمەس. ونىڭ تاعى ءبىر قوسالقى سەبەبى, قازاقستاننىڭ شەكتەن تىس دوللارلانىپ كەتۋىندە بولىپ وتىر. وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, ءبىزدىڭ ەلدە ايەلدەردىڭ قىمبات توندارىنان باستاپ, اۆتوكولىك پەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە دەيىن ەسەپتى بىرلىكپەن (ۋ.ە) ساۋدالانادى. جارنامالاناتىن تاۋار اتاۋلىنىڭ ءبارى دوللارمەن باعالانادى. حالىق جالاقىنى دا, جاردەماقىلار مەن وتەماقىلاردى دا تەڭگەمەن الادى عوي. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگە ەڭبەكاقى تەڭگەمەن, تاۋار باعاسى دوللارمەن باعالانادى؟ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا Halyk Finance ساراپتامالىق كومپانياسى قازاقستاندا دوللارلانۋ ءۇردىسى تاريحي ەڭ جوعارى شەگىنە شىقتى دەپ مالىمدەدى. ينفلياتسيا ارتىپ, دوللارلانۋ ءۇردىسىنىڭ بەلەڭ الۋىنا ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرى (بىزدەگى كاسىپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ساۋداگەرلەر ەكەنى جاسىرىن ەمەس) مەن بانكيرلەر بارىنشا ۇلەس قوسىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى قاناعات­تاندىرۋدىڭ 70 پايىزعا دەيىنگى مولشەرى يمپورتتىڭ ارقاسىندا ءجۇ­زەگە اسىرىلادى. ال سول يمپورت­تى تۇتىنۋشىعا جەتكىزەتىن جوعارىدا ايتقان «كاسىپكەرلەر» عوي. ولار سول تاۋارلاردى وندىرەتىن كاسىپورىندار اشۋدىڭ ورنىنا شەتتەن اكەلەتىن تاۋارلارىن ساتاتىن ساۋدا ورتالىقتارىن سالۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. سەبەبى, تاۋار وندىرەتىن ءوندىرىس اشۋدىڭ ماشاقاتى دا, شىعىنى دا بەلشەدەن. ودان دا شەتتەگى تاۋار وندىرۋشىلەرمەن «باسەكەلەس» بولىپ باس قاتىرعانشا, ولاردىڭ دايىن ءونىمىن ساۋدالاعان جەڭىل ءارى پايدالى. دوللار باعامى وسكەن كۇنى ساۋ­دا ورتالىقتارىنا بارساڭىز باعا شارىقتاپ شىعا كەلەدى. – اۋ, كەشە عانا 700 تەڭگە تۇ­را­تىن ورىگىڭ 3500 تەڭگەگە كوتە­رىل­- ­گەنى, 300 تەڭگە تۇراتىن قيار­دىڭ 1500 تەڭگەگە, قىزاناقتىڭ 2000 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاعانى قالاي؟ – دەيسىز قينالىپ. – ءبىز تاۋارىمىزدى تەك دوللارمەن عانا ساتىپ الامىز. دول­لار با­عامىنىڭ قانشالىقتى كوتەرىلگەنىنە قارامايسىز با؟! – دەيدى كاسىپكەر كەرىلىپ. – ورىك پەن قياردىڭ قىمبات­تاۋىنا دوللاردىڭ قاتىسى قانشا؟ – دەيسىز شىنىمەن قايران قالىپ. – كوكە, كوكتەن ءتۇستىڭىز بە؟ ورىك تۇرىكتىكى, قيار قىتايدىكى, قىزاناق وزبەكتىكى عوي. كوزىڭىزدى اشىپ, قارا­ساڭىزشى... – دەيدى كاسىپكەر دە تاڭدانا كەكجيىپ. وسىمەن اڭگىمە ءتامام. بۇ­دان شىعاتىن قورىتىندى, حالىق تۇ­تى­ناتىن تاۋارلاردى تولىقتاي ءوزى­مىزدە شىعارماي كوسەگەمىز كوگەر­مەي­دى, ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ بەدەلى كوتە­رىل­مەيدى. تۇتىنۋ تاۋارلارى ەل اۋ­ما­عىندا ءوندىرىلۋى, تەڭگەمەن باعا­لانۋى جانە تەڭگەمەن ساتىلۋى كە­رەك. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالا­سىن دامىتۋ اياسىندا «50 پايىز­دى قويىپ, 100-200 پايىز» پايدا تابۋعا نەگىزدەلگەن الىپساتارلىق «كاسىپ­كەرلىكتى» اۋىزدىقتاپ, تۇتىنۋ تاۋارلارىن وندىرەتىن كاسىپكەرلىكتى كەڭەيتۋگە شۇعىل بەتبۇرىس جاساۋ قاجەت. بيىل پاۆلودار وبلىسىندا كارتوپ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدە كەرەمەت بىتىك شىقتى. كارتوپ ساقتايتىن قويمالار اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ تۇر. كارتوپ وسىرۋشىلەر قىرۋار ەڭبەكپەن وسىرگەن وسى ونىمدەرىن وتكىزە الماي وتىر. ال ەلىمىزدىڭ دەلدال «كاسىپكەرسىماقتارى» پاۆلو­داردىڭ ساپالى كارتوبىن وزىندىك قۇنىمەن ساتىپ الۋدىڭ ورنىنا وزبەكتىڭ, ورىستىڭ كارتوبىن اكە­لىپ بۇلداۋدا. كوكتەمگە قاراي پاۆلو­دارلىق كارتوپتىڭ باسىم بولىگى ءشىرىپ كەتەدى. مىنە, وتاندىق ونىمگە دەگەن كوزقاراس!.. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ بەدە­لىن كوتەرۋ ماقساتىندا قازاق­ستاننىڭ بانك جۇيەسى «شىبىق باسىن سىندىرماي» وتىر. تەڭگەنىڭ بەدەلدەن ايىرىلعانىنا بانكيرلەر باس اۋىرتىپ قايتەدى؟! بانك تابىسىنىڭ مۇرتى قيسايعان جوق, دەپوزيت كولەمى كەمىگەن جوق. حالىق­تىڭ تەڭگە دەپوزيتىنەن قا­شىپ, جاپپاي دوللار دەپوزيتىنە كوشىپ جات­قانىنا جانى اۋىرعان ءبىر بانك يەسىن كورمەدىك. نەگە جانى قي­نالسىن, دەپوزيت مولشەرى تومەن­دەگەن جوق, تۇسەتىن تابىس تا سول قالپىندا. ال ول ۇلتتىق ۆاليۋتا دەپوزيتى مە, الدە, شەتەلدىك ۆاليۋتا دەپوزيتى مە ايىرماشىلىعى قانداي... ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ تەك قازان ايىندا عانا كورپوراتيۆتىك تەڭگە دەپوزيتىنىڭ كولەمى 216,3 ميلليارد تەڭگەگە ازايعان. ال تۋرا وسى ايدا شەتەلدىك ۆاليۋتا دەپوزيتتەرى 187,7 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىپ شىعا كەلىپتى. ودان بەرگى ۋاقىتتا بارلىق بانكتەردەگى تەڭگە دەپوزيتتەرى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە دەيىن تومەندەدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر ارقىلى شەتەلگە شىعارىلىپ جاتقان كاپيتالعا دا توسقاۋىل قويىلار ەمەس. قالىپتاسقان وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى دابىل قاعىپ, تەڭگە دەپوزيتتەرىن وسىرۋگە, ەل اكتيۆتەرىن ساقتاۋعا ۇمتىلعان, ەلدىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتۋعا تالپىنعان نە ءبىر بانك, نە ءبىر بانك قىزمەتكەرى بولعان جوق. ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدەردەن تارتىلعان ينۆەستيتسيا الدىمەن وسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە تۇسەدى. ەكونوميكانى قولداۋعا ۇلتتىق قوردان بولىنگەن ترانش­تار دا, مەملەكەتتىك جوبالار مەن باعدارلامالار ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىلار دا بانك­تەرگە بەرىلەدى. ال ولار پايىزدىق ستاۆكالارىن قوسىپ اينالىمعا جىبەرەدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن قيىندىقتار اكەلگەن بۇگىنگى الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان «اۋادان اقشا جاسايتىن» بانكتەر بايىپ جاتىر. قازاقستانداعى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى 20 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى. جاقىندا «Ranking.kz» پورتالى قازاقستانداعى بانك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە بانك ديرەكتورلارى مەن توپ مەنەدجەرلەرىنىڭ 2015 جىلعى ورتاشا تابىستارىنىڭ مولشەرىن ەسەپتەپ شىعارىپتى. «سرەدنەە ۆوزناگراجدەنيە توپ-مەنەدجەرا ۆ مەسياتس ۆ بانكاح كازاحستانا» دەپ اتالاتىن سول ۇلكەن تىزىمنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىك: ءتىزىم بويىنشا «Bank RBK» اق ديرەكتورىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 1,2 ميلليون تەڭگە بولسا, «ەۋرازيالىق بانك» اق ديرەكتورىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى – 15,1 ميلليون تەڭگە, ال باسقارما مۇشەلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 8,3 ميلليون تەڭگە كورىنەدى. «بانك حوۋم كرەديت» اق ديرەكتورى ايىنا 4,5 ميلليون تەڭگە السا, ونىڭ باسقارما مۇشەلەرى 3,5 ميلليون تەڭگەنى «قاناعات» تۇتادى ەكەن. «بانك تسەنتر كرەديت» اق ديرەكتورىنىڭ جالاقىسى 2,1 ميلليون تەڭگە بولسا, «حالىق بانك» اق ديرەكتورىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 11,4 ميلليون تەڭگە بولىپتى. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە – سول. بانكيردىڭ ايلىق جالاقىسى – 15 ميلليون تەڭگە! «HeadHunter كازاحستان» ساراپتاما جانە زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىزدەگى بىلىكتى مۇعالىمدەر ايىنا ورتا ەسەپپەن 80 مىڭ, تاجىريبەلى تراكتورشى-ماشينيس­تەر 90 مىڭ تەڭگە جالاقى السا, ينجەنەرلەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 120 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى ەكەن. ال بانك باسشىلارى 11-15 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جالاقى الادى. مۇنى قانداي اقىلعا سىيعىزۋعا بولادى؟! ال ميلليونداپ جالاقى الاتىن سول بانكيرلەر ءتول تەڭگەمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەدى؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – تەڭگە دەپوزيتتەرىن ساقتاپ قالا الماي وتىر. حالىقپەن وركەنيەتتى ناسيحاتتىق تۇرعىدا جۇمىس ىستەۋدى بىلمەيدى. بانك تۇتىنۋشىلارىن نەسيە الۋعا عانا بەيىم سۇرانشاقتار دەپ تۇسىنەدى. تۇتىنۋشى بەدەلى ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋگە قۇلقى جوق. ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك قىزمەتكەرلەرى وسىنداي ساۋاتسىز قىزمەتتىڭ سالدارىنان ۇلتتىق ۆاليۋتا بەدەلىن تۇسىرۋمەن قاتار, تەڭگە ارقىلى نەسيەلەۋ جۇيەسىن داعدارىسقا ۇرىندىرىپ, ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە, بانك سەكتورىندا ستاگناتسيالىق ۇدەرىستىڭ كۇشەيۋىنە جول بەردى. ءسويتىپ وتىرىپ, بانك باسشىلارىنىڭ ميلليونداپ جالاقى الۋعا قانداي مورالدىق قۇقى بار؟! قورىتا ايتقاندا, تەڭگە باعا­مى­نىڭ تومەندەۋى تەك مۇناي باعا­سىنىڭ قۇلدىراۋىنا عانا بايلانىستى ەمەس ەكەن. مۇناي باعا­سى ءالى دە تومەندەيدى. كەيبىر ساراپ­­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, مۇناي باررە­لىنىڭ باعاسى 20 دوللاردان دا ارزاندايتىن كورىنەدى. تاعى ءبىر اششى شىندىق – اقش رەسەي ەكونوميكاسىن تۇرالاتپاي تىنبايدى. ول ءۇشىن مۇناي باعاسىن 10-15 دوللارعا تۇسىرۋدەن دە تايىنبايدى. بۇعان كۇنى كەشە عانا سانكتسيا­لاردان بوساپ, الەمدىك نارىققا ەركىن شىققان يراننىڭ ارزان مۇنايىن قوسىڭىز. سوندا تەڭگە باعامى قۇردىمعا كەتكەن مۇناي باعاسىمەن بىرگە قۇلدىراي بەرۋى كەرەك پە؟ جوق! سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكامىزدىڭ الەۋەتى ەندى كورىنۋى كەرەك. تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ باعاسى قاراپايىم حالىقتىڭ تابىسىنىڭ دەڭگەيىنە بەيىمدەلۋى ءتيىس. ساتاتىن تاۋارلارى يمپورتتان تۇراتىن «كاسىپكەرلەر» ءۇشىن ساتۋ سالىعىن ءوسىرۋ كەرەك. «جاۋىردى جابا توقىعاننان» ۋشىققان جارا جازىلمايدى. ەندەشە, اشىق ايتار اقيقات بىرەۋ – ەڭ الدىمەن, ەل ابىرويىن ويلاماي ەشكىم دە ۇشپاققا شىعا المايدى. ەلىمىزدەگى بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق ەڭ قاۋىپتى شەككە جەتتى. سوندىقتان بار بايلىقتى قولدارىنا شوعىرلاندىرعان ات توبەلىندەي قالتالىلاردىڭ دا, ۇرپاق بولاشاعىنا جاۋاپتى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ دە «كورپەگە قاراپ كوسىلگەنى» ءجون بولماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».