الۋان-الۋان اقىن بار, الاماندا اعىندار

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 19 جىلدىعى قۇر­مەتىنە ارنالعان «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ءۇش كۇن قاتا­رى­نان ەلوردانى جاۋھار جىرعا بولەپ, تۋ­عان حالقىن بولەك سىرعا قاندىردى.

ءۇش كۇننەن بەرى ءبىر-بىرىمەن قارا ءسوز­دىڭ قايماعىن قايىرىپ, قالىڭ توپتان قاي­مىقپاي قاداۋ-قاداۋ وي ايتقان ءدۇل­دۇلدەردىڭ سوڭعى كۇنگى ءدۇبىرلى باسەكەسىن تا­ماشالاۋعا مەملەكەتتىك حاتشى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ كە­­لۋىنىڭ ءوزى بۇل ايتىستىڭ بۇرىنعى ءوتىپ جۇرگەن ايتىستارعا قاراعاندا ارقالار ءجۇ­گى مەن اتقارار ءرولى قانشالىقتى ما­ڭىزدى ەكە­نىن ۇقتىرعانداي ەدى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ايتىستىڭ اقتىق كەزەڭى باستالاردا ءاز ونەردىڭ تاريحي تاعىلىمدارىن تاعى دا تارقاتىپ ايتىپ شىعۋى سوندىقتان ەدى. «ەلبا­سى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بۇگىن مىنە, حال­قىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى ونەرى – ايتىس ەل­وردانىڭ تورىنە شىعىپ وتىر, – دەدى ول. – بۇگىنگى ايتىستىڭ ءجونى دە, ءمانى دە ءبو­لەك, ويتكەنى بۇل ايتىس ەلباسىنىڭ تىكەلەي ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ار­قا­سىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. بۇل –  ەلدىڭ ەلدىگىن, بىرلىگىن اسقاقتاتا جىر­لاي­تىن, تۇتاستىق تۋىن تولعايتىن الامان اي­تىس. سوندىقتان بۇعان قازاقستاننىڭ بار­لىق وبلىستارىنان ۇمىتكەرلەر قاتىستى. وسىعان دەيىن اۋدان, وبلىس دەڭگەيلەرىندە اقىندار سايىسى وتكىزىلدى. «مىڭنان تۇل­پار, جۇزدەن جۇيرىك» كورىنگەن سول اقىن­دار بۇگىن ەلوردانىڭ ۇلكەن ساحناسىنا شى­عىپ وتىر. كۇنى كەشە عانا ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەل­دەردىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن, ونىڭ اسەم استاناسىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. ەلور­دا تورىندەگى بۇگىنگى اي­تىستىڭ سون­دىق­تان رۋحى دا, كوتەرەر جۇگى دە بيىك بو­لۋى كەرەك», دەپ ويىن تۇيىندەي كەلە مينيستر مۇنداي ونەر دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق حا­لىقتارىندا كەزدەسەتىنىن, بىراق سولار­دىڭ ىشىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءتول ونەرىن كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, اسىل مۇراعا اينىماس قالىپ تانىتۋدا وزگە­لەر­گە قارا­عاندا وق بويى وزىق تۇرعانىن تىلگە تي­ەك ەتكەن. بۇل رەتتە كۇنى كەشە عانا كۇل­لى قازاقتىڭ كۇمىس كۇيمەسىندەي كۇم­بىر­لەگەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» مەن ءداستۇرىن ءدا­­رىپ­تەگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» جي­­ناقتارى تۋرالى ايتىپ: «ءبىز دە اي­تىس­قا ءوز تاراپىمىزدان ءجون-جو­رال­عى­مىزدى  جا­­­­ساپ, الامان ءباي­گەگە قا­تىس­قان اقىن­دار­دى بولە-جارماي, بارىنە بىردەي ەلبا­سى­نىڭ اتىنان وسى جي­ناقتى تارتۋ ەتپەكپىز», دەپ كيەلى ونەردى كىرشىكسىز مەڭ­گەرگەن جان­دارعا تولاعاي قۇرمەت كورسەتىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلدىعى قارسا­ڭىن­دا وتكىزىلىپ وتىرعان بايگەنىڭ اتى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنىن, عاسىر­لار بويى اتا-بابالار اڭساعان ۇلى مۇرات بۇگىنگى ۇرپاق قولىمەن جۇزەگە اسىپ, ول بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ءبىر قا­سيەتتى ۇعىمعا اينالىپ وتىرعانىن ايتتى. «قولدارىڭىزداعى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سياق­تى تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ەكى ىشەگى بار. ءبىرى – قا­زاق ەلى دە,  ال ەكىنشىسى سول ەلدى الەمنىڭ بيىگىنە كوتەرگەن ەلبا­سى», دەگەن ول. وسىناۋ ۇلى مۇرات كەشەگى الىپ بايتەرەكتەر ءۇنى­مەن دە عاسىرلار بويى جىر­لانىپ, ازاتتىق پەن تەڭدىك, بىرلىك پەن تىرلىك, ارمان-اڭسار, بابالار رۋحى, جاقسى, جامان قاسيەتتەر, ءتۇپ-تۇگەل مارجان سوزبەن سانادا زەردەلەنىپ, بايىرعى ادەبيەتتىڭ بايلىعى ۇرپاق­تان-ۇرپاققا جالعاسسا, اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھار جامبىسىنداي جارىققا ۇندەگەن ايتىس ونەرى قازىر دە قازاقتىڭ مۇڭى مەن شەرىن, كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن كورسەتەتىن اسىل ارناسى ەكەنىن تاعى دا تاپ باسىپ تا­نى­عاندايمىز. تاۋەلسىزدىك پەن ازاتتىق اۋە­نى الىمساقتان جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلى كوش. وسى كوشتىڭ كەيىنگى نارلارى مەن ىزگىلىك ءىزىن بايقادىق. دەمەك, ول قازاق ەلىنىڭ كەشەگى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى عانا قول جەتكەن قازىناسى ەمەس ەكەن. مۇنى تالاي بۋىن جىرلاپ كەلگەن, اقىن­داردىڭ بۇگىنگى تولقىنى دا توسىرقاماي, كەۋدەلەرىنەن جىر-وزەننىڭ كۇركىرەي اعۋىن­­دا, تۇيدەك-تۇيدەك شۋماقتاردى تا­سى­تا توگۋىندە سونداي سىر جاتقانىن اڭ­عاردىق. بىراق كەشەگى جىرلاۋ مەن بۇگىنگى تولعانىستىڭ ارا­سىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. كەشە قازاق ەلى ءوزىنىڭ بوستاندىعىن اڭساپ, جىرعا تۇيگەن اسىل مارجاندار تەك قيال مەن ارمان كۇيىندە قالىقتاسا, بۇگىنگى تولعاۋ ءتىپتى باسقاشا, كەشەگى بيىكتەگى قول جەتپەس باقىت قۇ­سىنىڭ ۇلى دالا باعىنا كەلىپ قونعان شا­عى. ەندەشە, اقىنداردىڭ كەشەگى ءۇنى زار مەن مۇڭعا تۇنىپ تۇرسا, قازىرگى قالىپ ودان وزگەشە ءورىلۋى زاڭدىلىق. باقىت پەن شات­تىقتى جىرلاۋ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە بۇيى­رىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى كوڭىلدى شات­تاندىرادى. وسى باقىتتى باسىنان ۇشىرىپ الىپ جاتقان ەلدەر بار اينالامىزدا. سون­دىق­تان باقىتتى باياندى ەتۋ تەك ساياساتتىڭ ءىسى عانا دەپ ويلاۋ دۇرىس ەمەس, حالقىمىزدىڭ التىن تامى­رى – ايتىستىڭ دا ارقاۋى تى­نىشتىقپەن تىنىستايدى. الماس قىلىشتاي الداسپان ونەر وسىندايدا جارقىلداپ قى­نابىنان سۋىرىلماعاندا قاي كەزدە سۋىرىلماق. ءتا­ۋەل­سىزدىك – ونىڭ التىن تا­عى, بيىك تۇعىرى. تاقتان باق­­تىڭ ۇشپاۋى اسىل مۇراعا ادال­دىق پەن كىرشىكسىز ءسۇ­يىس­­پەنشىلىككە بايلانىستى.  بۇل جاعىنان ايتىستىڭ ال­داعى ۋاقىتتا دا العا باسا بەرەتىنىنە يمانداي يلان­دىق.  كو­مە­كەيدەن ءبىر مەز­گىل­دە اۋەن اۋەلەتىپ, تۇ­شىم­دى وي ءور­نەك­تەۋ داستۇرىنە بەرىك جاس ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى ەكەن تال شىبىقتاي سۋسىلداپ. سولاردان الما­تى­لىق جانداربەك بۇلعاقوۆتى, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەرعاليەۆتى, باتىسقازاقستاندىق جانسايا مۋسينانى, اقتوبەلىك ەسەنتۇگەل ازيەۆتى, ت.ت. وسىنداي ورىمدەي ورەندەردى اتاپ كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ولار كەي­بىرى كانىگى اقىندارمەن مارەگە تەڭ ءتۇسىپ جەتىپ جاتتى. ماسەلەن, قى­زىل­ور­دا­لىق مۇحتار نيازوۆ پەن قىزىلجارلىق الىبەك سەرعاليەۆتىڭ, الماتىلىق اينۇر تۇرسىنباەۆا مەن جانداربەك بۇل­عا­قوۆ­تىڭ ايتىستارىنان ءبىر كەزدەرى باسەڭسىپ قال­عان ونەر رۋحىنىڭ اسقاقتار, شارىقتار شاعى ءالى الدا ەكەنىن ۇقتىق. ايتىستىڭ ءولىارا كەزى ءوتىپ كەتتى. ەكى جىلداي قاڭ­تا­رىل­عان ايتىستىڭ ارباسىن جاس لەك كەلىپ تولتىرىپتى. جۇرت ايتىستىڭ سونداي جاڭالىعىنا جابىلا قۋانىپ قول سوقتى. تاعى ءبىر جاقسى حابارعا مارقايدىق. قا­زى­لار القاسىنىڭ توراعاسى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ الداعى ۋاقىتتا ايتىسكەر اقىنداردىڭ وداعىن قۇرۋ ويدا جۇرگەنىن جەتكىزدى. بۇل دا بولسا كوپتەن بەرى كو­كەي­دە جۇرگەن ونەردىڭ وشىڭكىرەگەن ءوڭىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەندەي كوڭىلگە شۋاق شاش­قان. راس, بۇل بايگەگە بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋ كەتىپ جاتادى. ولاردىڭ ىزدەرى دە, ءيىرىمى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيدى. سول ىزدەر ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتپەۋى كەرەك قوي. ول ءۇشىن جىل سايىن وسىنداي الامان ءباي­گە­لەر­دە توپ جارىپ جۇرگەن دۇلدۇلدەردىڭ اي­تىسىن كەلەشەكتە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ وتىرايىق دەگەن ۇسىنىس تا ونەرىن ۇلىق­تاي بىلەر ەلدىڭ ورەلى ءىسى بولماق. العاش رەت مەملەكەت قولداۋ ءبىلدىرىپ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قو­رى» اق ءتورت اۆتوكولىك تىككەن بايگەدە مۇ­نان دا باسقا قوسىمشا سىيلىقتار اقىن­دار­دىڭ اسپانىن بيىكتەتىپ تۇردى. باس جۇلدەگە استانالىق امانجول التاەۆ, ءبى­رىن­شى ورىنعا ونىمەن سايىسقا تۇسكەن اي­نۇر تۇرسىنباەۆا لايىق دەپ تابىلسا, ەكىن­شى جۇلدە تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەكوۆكە, ءۇشىنشى ورىن الماتىلىق جانداربەك بۇلعاقوۆقا ءتيدى. حالقى­مىز­دىڭ ءتول ونەرى مۇندايدا نامىستى ازا­مات­تاردىڭ دەمەۋىمەن بيىكتەپ جاتاتىنى تاعى راس. قازاقتىڭ وسىنداي ۇلدارىنىڭ ءبىرى قاي­رات ساتىبالدى استانالىق بالعىنبەك يماشەۆقا, قىزىلوردالىق مۇحتار نيا­زوۆ­قا, سولتۇستىكقازاقستاندىق الىبەك سەر­عا­ليەۆقا يسلامي قۇندىلىقتاردى ايتىس ونەرىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇلىق­تا­عان­دىق­تا­رى ءۇشىن «تەمىر تۇلپار» تارتۋ ەتىپ, استانالىق ەركەبۇلان  قاينازاروۆ پەن اتى­راۋلىق سىرىمبەك سارسەنباەۆقا اق­شا­لاي سىيلىق تاپسىردى. ايتىس ونەرىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, دە­مەۋ­شىلەر امانگەلدى ەرمەگياەۆ, ومىرزاق سارسەنوۆ, ءجۇرسىن ەرمانعا دا لايىقتى قوشەمەت كورسەتىلدى. «الۋان-الۋان تۇلپار بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, ءباي­گە­دە بىرەۋدىڭ وزىپ, بىرەۋدىڭ قالىپ جاتۋى الىمساقتان بەلگىلى ءجايت. جۇلدە الماي قال­عانداردىڭ اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قالدى دەپ تە ايتا المايمىز. جۇرتشىلىق ونە­رىن جوعارى باعالايتىن بالعىنبەك يما­شەۆ­تىڭ ۇتىمدى ءورىلىپ وتىرعان ۋىتتى شۋماقتارى زالداعى جۇرتتىڭ دەلەبەسىن ءالسىن-ءالسىن قوزدىرىپ, ورىسشالاپ قال­جىڭ­مەن قاعىتقان مىسقىلدارى ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزار ەدى. «ەگەمەن قازاق­ستان­نىڭ» وسى بايگەگە ارنايى تىككەن باعالى سىيلىعىن اقىنعا «ەگەمەن قازاقستان» رەس­پۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعا­مى­نىڭ پەرزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تابىستادى. سارا توقتامىسوۆانىڭ دا توقتاۋسىز, توگىلىپ تۇرعان جىرلارى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوركەم دە كەستەلى ورنەگىمەن ءسۇي­سىنتكەن. ايتىستان جۇرتتىڭ كوز جا­زىڭ­قىراپ قالعان تۇسىندا اقىنداردىڭ ىشىنە كوپ نارسە جينالىپ قالىپتى. مۇ­نىڭ ءبارىن, ارينە, از ۋاقىتتا تۇگەل جايىپ تاستاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. سولاي دەسەك تە, سارا سىندى ساڭلاق اقىندار ۋاقىتقا دەس بەرمەي, كوكەيدى تەسكەن كوپ دەرتتى جايىپ ۇلگەرىپ, قارسىلاسىن ءازىل-قالجىڭمەن ادە­مى تۇيرەپ, قازاق قىزىنا ءتان قاي­سار­لى­عى مەن يبالى ويلارى ورايلاسىپ, كوپتى وزىنە ءۇيىرىپ اكەتىپ وتىردى. تاۋەلسىزدىك شات­تى­عىن بايىرعى ءداستۇرلى ءىزدىڭ بابىمەن ءتاتتى اۋەزگە قوندىردى. قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنىڭ اقشالاي سىيلىعى سارا توقتامىسوۆا مەن الىبەك سەرعاليەۆقا بۇ­يى­رۋىنىڭ وسىنداي ءبىر سەبەبى بولسا كەرەك. ءتىل كوميتەتىنىڭ بايگەسى مۇحتار نيازوۆقا تيسە, «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ايتىسقا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ بارىنە باعالى جادىگەر تارتۋ ەتتى. مادەنيەت مينيسترلىگى مەن «قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى» اق ۇيىم­داس­تىرۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىن­دار ايتىسى تۋرالى رەسمي حابارلامادا اقىندار ايتىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى اي­تىس ونەرىن مادەنيەتىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسى رەتىندە حالىققا پاش ەتۋ, ونىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قول­داۋ كورسەتۋ, ەلدەگى حالىقتار دوستىعىن, بەرەكە-بىرلىكتى جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى دارىپتەۋ, حالىققا ايتىس ءداستۇرىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, تالانتتى, دارىندى, جاس اقىنداردىڭ اقىندىق شەبەرلىگىنىڭ شىڭ­دالا ءتۇسىپ, كوپشىلىككە تانىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ, ايتىس ونەرىن ودان ءارى دا­مىتىپ, ساپالىق دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى ءىس-شارا رەتىندە قالىپتاستىرۋ, بولاشاق ۇرپاققا ايتىس ونەرىن جەتكىزۋ, شەبەر ءسوز قۇراۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى پوەزيا ارقىلى مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ ارناسىن كەڭەيتىپ, دامىتۋ ءارى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى دەلىنگەن. ەندەشە, ايتىس ونەرى مۇنان بىلايعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ءاز تۇتار رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالار ما ەكەن. كوپ­تەن اڭساعان مۇراتتىڭ ءبىرى وسى ەدى. جەر اس­تىنان تابىلعان ەجەلگى رۋحاني ءجا­دى­گەر­لەر «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ماسىمەن قورعالىپ, كوزدىڭ قارا­شى­عىن­داي ساقتالسا, ايتىس تا ەل ىشىندەگى وسىنداي التىن كومبەنىڭ ءبىرى. ونى قورعاپ قالۋ ارقىلى ەلدىكتىڭ تۋى جەلبىرەپ, بىرلىكتىڭ بەلى بەكىمەك. جەلتوقساندا اس­تاناعا قايتا ورالعان ءۇمىت كوزىنەن وسىنى ۇقتىق. ەركىن ەلدىڭ كەشەگى ەسىل قىراندارى اڭساعان جەلتوقسان رۋحى قازاقتىڭ ايتى­سىمەن تۇلەپ, ارقا-جارقا كۇي كەشكەن قازاقتىڭ وسى ءبىر دۋمانىن ارداقتاپ ءجۇ­رەر سانا كەرەك راسىندا. قاراشاش توقسانباي. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.