كەشە استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 7-ءشى ءسامميتى قارساڭىندا شولۋ كونفەرەنتسياسى باستالدى. ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ اياسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ فورۋمى ءوتتى. وندا “ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى قىزمەتى بويىنشا بارلىق ۇستانىمدارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ورىندالۋىنا شولۋ جاساۋ”, “كەلەشەككە قاجەتتى جوبالار مەن ۇسىنىستاردى تالقىلاۋ” تاقىرىپتارى بويىنشا بىرنەشە باعىتتاردا سەسسيا جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلدى.
گۋمانيتارلىق ولشەم – ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى
الەمدەگى ەڭ ءبىر جەتەكشى, قىزمەت ەتۋ اياسى كەڭ ۇيىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى – ول گۋمانيتارلىق ولشەمگە, ياعني ادامي قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ مەن ۇلىقتاۋعا نەگىزدەلەتىنى بەلگىلى. ال قازاقستان اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تىزگىنىن بەرىك ۇستاعان كۇننەن باستاپ وسى ادامي ولشەم باعىتىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلەدى. بۇعان ەلىمىزدىڭ توراعا مىنبەرىندەگى 1 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءجۇرگىزگەن ساليقالى ساياساتى, وڭ ءتاجىريبەسى ءارى سول تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن سان سالالى جۇمىستارى, وتكىزگەن باسقوسۋلارى مەن جيىندارى ايقىن دالەل بولا الادى.
ال, بۇل ورايدا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “ماسەلەنىڭ ءمانىسى تىم كۇردەلى: تارازىعا ادام ءومىرى تارتىلادى”, – دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ءوزى قازاقستاندا قولعا الىنعان بارلىق ماڭىزدى باستامالارعا نەگىز بولعانى انىق.
بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن فورۋم ەلىمىز سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار ءجونىندەگى ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆانىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشىلدى. ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى ءوز سوزىندە بۇگىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىنا توقتالا كەلە, قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا گۋمانيتارلىق ولشەم باعىتىنداعى شەشىلۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەلەردى تەز ارادا وڭتايلاندىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سولاي دەي كەلە, ول جيىنعا قاتىسۋشىلاردى فورۋم اياسىندا تالقىلاناتىن ماسەلەلەر بويىنشا وي-پىكىرلەرىن ەركىن جەتكىزىپ, ءوزارا پىكىر, اقپارات الماسۋعا, سونداي-اق, كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن ءبىرلەسىپ تارقاتۋعا, بۇل باعىتتا وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن جەتكىزۋگە شاقىردى.
“گۋمانيتارلىق, ياعني ادامي ولشەم – بۇل ەقىۇ كەڭىستىگىندە قارالاتىن ەڭ ءبىر بۇقارالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى. وندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, ادام ساۋداسىمەن كۇرەس, ءبىلىم بەرۋ, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, گەندەرلىك تەڭگەرىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى اۋقىمدى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ال بۇلاردىڭ بارلىعى, ءسوزسىز, ۇيىمنىڭ ادامي ولشەم ۇستانىمىنا ايرىقشا بۇقارالىق ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى. سول سەبەپتى دە جالپىعا ورتاق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلگەن بۇل ۇستانىم حالىقارالىق نازاردان سىرت قالماۋىمەن دە ماڭىزدى. ول ءوز كەزەگىندە وسى سالاداعى ەقىۇ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە كەرەك. ال بۇل رەتتە ۇيىمنىڭ, سونداي-اق, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى بيۋرونىڭ گۋمانيتارلىق ءولشەم ماسەلەلەرىن قاراستىرۋداعى ءرولى دە, قۇزىرەتى دە جەتەرلىك. سوندىقتان, اتالعان ماسەلە ۇلكەن اۋقىمداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ نازارىن دا قاجەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ەقىۇ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن اتالعان باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىلايشا بۇگىندە قازاقستان ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە بۇل ماڭىزدى ءداستۇرلى ۇدەرىستى تەك جالعاستىرۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق ودان ءارى نىعايتۋدى وزىنە مىندەت ەتىپ الدى”, – دەدى م.جاربوسىنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتىق قوعامنىڭ ەقىۇ قىزمەتى مەن ونىڭ وزىنە العان مىندەتتەمەلەرىن دامىتۋعا قوسار ۇلەسى وراسان. بۇل رەتتە قازاقستان ەقىۇ اياسىندا قارالاتىن گۋمانيتارلىق ولشەم باسىمدىعىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارا وتىرىپ, تەك ەلدىڭ ىشىندە عانا ەمەس, وڭىرلەردە دە اتالعان ۇستانىمنىڭ ۇدەرىسىنىڭ نىعايۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان. بۇعان قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن جيىندار, ماسەلەن, توزىمدىلىك پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى كونفەرەنتسيالار جانە ولاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءدالەل بولسا كەرەك. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇلاردىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. “بۇل جەردە ءبىز قازاقستان توراعالىعىنىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ول – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتىق قوعاممەن جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن ءوزارا بەلسەندى جۇمىسىنان ايقىن كورىنىس تابادى. بۇعان قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇيىم جۇمىسىنا قاتىسۋىنا كومەك كورسەتۋگە, ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردى بەلسەندىلەندىرۋگە جانە گۋمانيتارلىق ولشەم ماسەلەلەرى بويىنشا كونسۋلتاتيۆتى كەڭەس ورگانىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى كوتەرگەن كوشەلى باستامالارى دا دالەل بولسا كەرەك”, – دەدى بۇل تۋراسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى.
اتالعان ورگاننىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ مەرزىمى ارالىعىندا ەقىۇ اياسىنداعى ادامي ولشەم سالاسىندا اتقارىلعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋ, جان-جاقتى ساراپتاۋ, سۇزگىدەن ءوتكىزۋ. ورگاننىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى, قازاقستاننىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى, سونداي-اق, اقش, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, گوللانديا, ەستونيا سەكىلدى ەلدەردەن حالىقارالىق ساراپشىلار كىرەدى. “قازىرگى تاڭدا بۇل كونسۋلتاتيۆتى كەڭەستىڭ 2 وتىرىسى ءوتتى. ولاردىڭ ءبىرى استانادا, ەكىنشىسى ۆەنادا. بۇدان بولەك الماتى قالاسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ورگاندارى مەن بيلىك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن وزەك ەتكەن باسقوسۋ بولىپ ءوتتى. ەقىۇ شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلعان مۇنداي جيىنداردىڭ بارلىعى دا بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتىق قوعامنىڭ تەك مەملەكەتتى دامىتۋداعى عانا ەمەس, الەمدىك قوعامداستىقتى ىلگەرى جىلجىتۋداعى ءرولى ايرىقشا ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەدى. مىنە, سول سەبەپتى دە ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ فورۋمى ەقىۇ-نىڭ 7-ءشى ءسامميتىنىڭ قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلۋىن دۇرىس دەپ شەشتىك. ال بۇل فورۋمنىڭ وتكىزىلۋى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستى نىعايتۋ مەن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسادى دەپ ويلايمىن”, – دەدى م. جاربوسىنوۆا. وسىلاي دەي كەلە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى شولۋ كونفەرەنتسياسى اياسىنداعى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىستارىنا ساتتىلىك تىلەدى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بيلىكپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋى قاجەت
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە فورۋمنىڭ “ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى قىزمەتى بويىنشا بارلىق ۇستانىمدارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ورىندالۋىنا شولۋ جاساۋ” تاقىرىبىنداعى العاشقى سەسسياسىنا مودەراتورلىق ەتۋ تىزگىنىن ليتۆانىڭ ەقىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى رەناتوس نوركۋس الدى. “ەقىۇ-نىڭ ايتۋلى شاراسى – ۇيىم ءسامميتى قارساڭىندا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ, ولارمەن الەمدى تولعاندىرعان ءماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. اراعا 11 جىل سالىپ ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ باسقوسۋى – ولاردىڭ ساياسي قارىم-قابىلەتىن, ۇيىم قىزمەتىن ودان ءارى جانداندىرۋداعى ءساتتى قادامدارىن, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەرىن نىعايتۋداعى بەلسەندى ءىس-قيمىلىن جانە بولاشاققا اۋاداي قاجەت ستراتەگيالىق باستامالاردى قويا بىلۋدەگى ەرىك-جىگەرىن بايقاتادى. ازاماتتىق قوعامنىڭ ەقىۇ جۇمىسىنا قاتىسۋى مەن ونىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋى – ۇلكەن ماڭىزعا يە. ەقىۇ-نى باسقا ۇيىمداردان ەرەكشەلەيتىن دە, مىنە, وسى تۇس. ۇكىمەت پەن بيلىكتىڭ ازاماتتىق قوعاممەن ۇنەمى ءوزارا ۇنقاتىسۋ الاڭىندا كەزدەسۋى ايرىقشا قاجەت. سەبەبى, ۇكىمەت وسىنداي پىكىر الماسۋلار ارقىلى ءوزىنىڭ قولعا الماي وتىرعان ءمىندەتتەمەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا, وزدەرىنە تاعىلعان سىنداردى جونگە سالۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇل – “ۇكىمەت پەن ازاماتتىق قوعام ۇنقاتىسۋىنىڭ” ماڭىزدى بولىگى. بيىلعى جىلعى شولۋ كونفەرەنتسياسى ءوزىمىزگە العان مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋ بارىسىن جان-جاقتى ساراپتان وتكىزۋگە, ۇكىمەت جۇمىستارىن, ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ جاعدايىن سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىن”,–دەدى ر.نوركۋس. وسىلاي دەي كەلە, ول ەقىۇ قىزمەتىندەگى ادامي ولشەم سالاسىنداعى ەڭ ءتۇيتكىلدى ماسەلەلەردى جانە ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى اشىق تالقىلاۋعا شاقىردى. “مەن سىزدەردىڭ بارشاڭىزدى ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ادامي ولشەمدەر بويىنشا ۇيىم قاعيداتتارىن ورىنداۋ جاعدايىن جالپىلاما جاريالاۋعا شاقىرامىن”,– دەدى ول.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز العان فورۋمعا قاتىسۋشىلار ەقىۇ-نىڭ “ادامي ولشەم قاعيداتى”, ونى ءجۇزەگە اسىرۋداعى ۇەۇ ءرولى ءتوڭىرەگىندەگى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. العاشقى ءسوز “نۇر وتان” حدپ جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات بايقاداموۆقا بەرىلدى. پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ وكىلى ءوز سوزىندە مودەراتوردىڭ فورۋم اياسىندا, ءاسىرەسە, مويىنعا جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ كەزىندە كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى سارالاۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەيتىندىگىن جەتكىزدى.
“مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ – ول, ارينە, مەملەكەتتىڭ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ مىندەتى. الايدا, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ, ياعني ازاماتتىق قوعامنىڭ بۇل ۇدەرىسكە قاتىسپاي قالۋى مۇمكىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, تمد مەملەكەتتەرىنىڭ كەيبىرىندە ەكى ءتۇرلى ۇستانىم ايقىندالىپ شىقتى. ولار بيلىكپەن اراداعى ۇنقاتىسۋعا نەگىزدەلگەن. ءبىرىنشى ۇستانىم مەملەكەتتىڭ وسى ۇنقاتىسۋعا قاتىسۋشى ازاماتتىق سەكتورعا “ارقا سۇيەۋىنە” مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ۇستانىمنىڭ كەلەشەگى مول جانە ول وتە ءتيىمدى. بۇگىندە بارلىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كەيبىر مەملەكەت ىشىندە “بوي كورسەتىپ قالاتىن” ءبازبىر كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى بيلىككە ايرىقشا سىن كوزبەن قارايتىنىن بارلىعىمىز دا ءبىلەمىز. سول سەبەپتى دە ولار كوپ جاعدايدا ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك قىزمەتتى جۇيەلەۋ, زاڭ شىعارۋ سالاسىنا قاتىسۋ باعىتىندا مەملەكەتكە تىرەۋ بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل كەز كەلگەن ەلدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم سەكتورىنىڭ ادامي ولشەم سالاسىنداعى ماسەلەلەردى مەملەكەتپەن دەڭگەيلەس قاراستىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
ال ەكىنشى ۇستانىم ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ماسەلەن, وسىدان ەكى كۇن بۇرىن الماتىدا ادامي ولشەم ماسەلەسىنە ارنالعان جيىن ءوتتى. جيىن وزەگى – “قازاقستان ازاماتتىق كەمەلدەنۋ مەن تولىسۋ ەمتيحانىن تاپسىردى ما؟” دەگەن سۇراقتىڭ ورتاعا تاستالۋىمەن ەرەكشە بولدى. سول جيىندا ءبىر بەلگىلى قۇقىقتانۋشى-جۋرناليست ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلۋ جۇيەسىنە قاتىستى سىن ايتىپ, وقىس ويدىڭ توبەسىن قىلتيتتى. ونىڭ ويىنشا, مۇنداي ۇدەرىس ەلدەگى 3-ءشى سەكتوردىڭ “قولدان” ساياسيلانۋىنا جول اشاتىن كورىنەدى. سول ارقىلى ول جۋرناليست ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلۋىنا قارسىلىعىن, سەبەبى, ول “كىر اقشا” ەكەنىن جەتكىزدى. ال كەرىسىنشە, ونىڭ ءتۇسىنىگىنشە, شەتەلدەن قارجىلاندىرىلاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور “تازا قاراجاتپەن” جۇمىس ىستەپ, سول ارقىلى ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىن كورىنەدى”, – دەدى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى. وسىلاي دەي كەلە, ب.بايقاداموۆ ەلدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن ايتارلىقتاي دارەجەدە قورعاۋ, الەۋمەتتىك باستامالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ال فورۋم بارىسىندا ءوز وي-بايلامدارىمەن بولىسكەن قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر اسسوتسياتسياسى وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە توقتالىپ, ونىڭ باسىم باعىتتارىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋ, ولاردىڭ ليدەرلىك قابىلەتىن قالىپتاستىرۋ, نازىك جاندىلاردىڭ ەلدىڭ ساياسي ۇدەرىسىنە ارالاسۋىنا جول اشۋ سەكىلدى باستامالاردى قولعا العان بۇل قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلعانىنا 15 جىل تولىپتى. ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەم ۇستانىمىندا كوزدەلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ول ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى گەندەرلىك ساياساتتى تۇراقتاندىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر اسسوتسياتسياسى وكىلدەرى وزدەرى تاراپتارىنان قازاقستاننىڭ گەندەرلىك تەڭگەرىمدىلىكتى ۇستاپ تۇرۋ باعىتىنداعى ساياساتىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ ءوتتى. وعان ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ قارساڭىندا گەندەرلىك ساياسات باعىتىندا ەكى زاڭنىڭ قابىلدانعانى دالەل بولسا كەرەك. “ولار: ەر مەن ايەل ازاماتشالار قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ بىردەي قاراستىرىلۋىن, سونداي-اق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدى كوزدەيدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە بۇل زاڭداردىڭ قابىلدانعانىنا قۋانىشتىمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار, ونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن اراداعى ارىپتەستىگىمىزدى جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سول ارقىلى ايەلدەردىڭ ساياساتقا, قوعامعا بەلسەندى ارالاسۋى, ولارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقپەن, ادام ساۋداسىمەن كۇرەسى توڭىرەگىندەگى ماڭىزدى باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرمىز ءارى كوپتەگەن جەتەكشى ۇيىمداردىڭ بەلسەندى ارىپتەسىنە اينالدىق”,– دەدى بۇل تۋراسىندا اسسوتسياتسيا وكىلدەرى. وسىلاي دەي كەلە, ولار اتالعان زاڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
فورۋم بارىسىندا ءسوز العان قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆ قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ساياساتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى دەرەكتەرگە سايكەس, ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ۇسىنىمداردىڭ 30 پايىزىنا جۋىعى تاجىريبە جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلعان. “ماسەلەن, بالانى حالىقارالىق اسىراپ الۋعا قاتىستى, سونداي-اق تمد ەلدەرىندەگى ەڭبەك ميگرانتتارىن, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيالار راتيفيكاتسيالاندى. گەندەرلىك ساياسات باعىتىندا دا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك”, – دەدى ت. ابىشەۆ. سونداي-اق, ول فورۋمعا كەلگەن شەتەلدىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرىن قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىمەن جانە ونىڭ ءتاجىريبەسىمەن جەتە تانىسۋعا شاقىردى.
فورۋم بارىسىندا ءسوز العان يتاليانىڭ ءدىني توزىمدىلىك جانە بوستاندىق جونىندەگى اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلى ماتيا فرانچەسكو فەررەرو گۋمانيتارلىق ولشەم ماسەلەلەرىن وزەك ەتكەن فورۋمنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلە, بۇل رەتتە قازاقستان جەرىندە وتەتىن ءسامميتتىڭ ەقىۇ تاريحىنداعى ايرىقشا وقيعا ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى. “سەبەبى, بۇل سامميت ۇيىمنىڭ 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىنگى قىزمەتىنە جاڭاشا لەپ اكەلۋىمەن قۇندى. سول ارقىلى ۇيىم جاڭا جاھاندانۋ زامانى العا تارتقان جاڭا قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە ءمۇمكىندىك الماق. ەقىۇ – ەۋرواتلانتيكا مەن ەۋرازيا اراسىنا سەنىمدى كوپىر بولا الادى. سول ارقىلى وسى ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلكەن كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك جانە تۇراقتىلىق ۇدەرىستەرىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە ۇيىمنىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەن قۇرمەتتەۋ باعىتىنداعى قىزمەتىن ەرەكشە ءبولىپ قاراستىرۋىمىز قاجەت. ال ۇيىمعا مۇشە ەلدەر وسى سالاداعى مىندەتتەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وسى ۇدەرىستەرگە بەلگىلى دارەجەدە ءوز ۇلەستەرىن قوستى دەپ سانايمىن”, دەدى م.فەررەرو.
جيىنعا قاتىسۋشىلار ءبىرىنشى سەسسيا قورىتىندىسىندا كەز كەلگەن ەلدەگى اۋقىمدى ءىس-شارالار مەن باستامالاردىڭ ءۇشىنشى سەكتوردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىنىن, سوندىقتان ولاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا, مودەرنيزاتسيالاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ارينە, ادامي ولشەم ۇستانىمى تاراپىندا ءالى دە كۇردەلى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى ەكەنى داۋسىز. “الايدا, قازاقستاننىڭ جەتەكشى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى كەزىندە كوپ ءجايتتى قايتا قاراستىرۋعا, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن كوتەرۋگە, ال ەڭ باستىسى, ۇيىمنىڭ گۋمانيتارلىق ولشەمىن ىزگىلەندىرە تۇسۋگە مۇمكىندىك تۋعانىن ايتۋىمىز قاجەت”, – دەدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى. ال مۇنداي بايلامدار ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ گۋمانيتارلىق ولشەم باعىتىنداعى بۇدان كەيىنگى ساياسي ساناسىنا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويماسى انىق.
ۇيىم جۇمىسى ءۇشىنشى سەكتورمەن ۇتىمدى
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا قايتسە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وزىندىك ۇلەس قوسا الادى؟ بۇل تاقىرىپ بويىنشا تالقىلاۋ وتىرىستىڭ ء“ارى قارايعى ءىس-ارەكەتتەر جونىندەگى ۇسىنىمدار جانە باسىمدىقتاردى تالقىلاۋ” دەپ اتالعان بولىگىندە قىزۋ ءوتتى. وتاندىق جانە شەتەلدىك ۇەۇ وكىلدەرى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ناقتى ۇسىنىستارىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الدى.
سەسسيا جۇمىسىنا يرلانديانىڭ ەقىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى ي.و ليري مودەراتورلىق جاسادى. ونىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانداي, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر جانە قازاقستاندىق قوعام وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن استانادا قاراشانىڭ 28-29-ى كۇندەرى پارالەللدى كونفەرەنتسيا وتەدى. وسىعان وراي ۇيىمداستىرۋ القاسى ۇيىم ينستيتۋتتارى مەن مۇشە ەلدەر تاراپىنا بىرقاتار ۇسىنىمدار ازىرلەپ ءۇلگەرىپتى. بۇل ۇسىنىمدار الدا بولاتىن سامميتكە ەرەكشە ۇلەس قوسۋى ءتيىس. اسىرەسە, ول ۇيىمنىڭ ادامي ولشەمدەر جونىندەگى ينستيتۋتىن دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. وسى رەتتە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر ونىڭ الدىندا ادامي ولشەمدەر سالاسىنداعى ءوز مويىندارىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا ءتيىستى شارالاردى قابىلداپ, وسى باعىتقا كۇش سالۋى ءتيىس. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ادامي ولشەمدەرگە قاتىستى ءمىندەتتەمەلەرىنە مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ, سونىمەن قاتار, ونى ورىنداۋ بارىسىندا ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا قارسى جەدەل ارەكەت ەتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعانى ءجون. ولاي بولسا بۇۇ, ەۋروپا كەڭەسى سياقتى حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ازىرلەگەن ۇلگىلەرى مەن ۇسىنىمدارىن پايدالانۋ يدەياسىن العا جىلجىتۋ قاجەتتىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ەڭ باستىسى – بولاشاق ۇيىم توراعالىعىنا ۇمتىلعان ەلدەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلىپ, كەز كەلگەن شەشىم قابىلدانار كەزدە ۇمىتكەر ەلدىڭ جاعدايىن باعالاۋ تەتىگى بارلىق دەڭگەيدە ىسكە قوسىلۋى ءتيىس.
قۇقىق بۇزۋشىلىق ايماقتاعى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. اسىرەسە, بۇل ءدىني سالاداعى كەيبىر اتەيستىك كوزقاراستاعى ادامداردىڭ ورەسكەل ارەكەتتەرىنەن كورىنىس تابادى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ءدىني سيمۆولدار قوعامدىق كەڭىستىكتەن اۋلاق بولۋى شارت. سونىمەن بىرگە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى پىكىر الۋاندىعى مەن ار-وجدان قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋ جايى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا زاڭداردى قورقىتۋ مەن قىسىم جاساۋ باعىتىندا پايدالانۋ ارەكەتتەرى بايقالۋدا. سوندىقتان ايىپتاۋ تۇرعىسىنداعى استارى بار ۇدەرىستەر توقتاتىلۋعا جاتادى. ولاي بولسا, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر ءوز مويىندارىنا العان مىندەتتەمەلەرىن تاعى ءبىر جاڭارتىپ, جاڭا ۇدەرىستەردىڭ ورناۋىنا ىقپال ەتۋى شارت.
ينتەرنەت جەلىسىندە وي ەركىندىگىنىڭ بولۋى دا ازاماتتار قۇقىنىڭ ساقتالۋىنا, ولاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعايتىن ۇيىمدارعا كىرۋىنە جاعداي جاسايدى. بۇل باعىتتا ۇيىم مىندەتتەمەلەردىڭ ازىرلەنۋىن جانە ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتە الار ەدى. ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا دا ەقىۇ كومەگى ارتىق ەتپەس ەدى دەگەن ويلار دا ايتىلىپ قالدى. ەگەر سوڭعى 5 جىلعا كوز سالساق, وندا حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەي باستاعان ءۇشىنشى سەكتور وكىلدەرىنىڭ ارتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان ازاماتتىق قوعام ورناتۋداعى ءۇشىنشى سەكتوردىڭ ماڭىزى مەن جۇمىس تيىمدىلىگى جوعارىلاپ كەلەدى دەۋىمىز كەرەك.
نازىك جاندىلار باسىنداعى جاعداي دا تالقىلاۋدان سىرت قالمادى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءتىپتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە دە باسشىلىق قىزمەتتەگى ايەلدەر قاتارى ونشا كوپ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ساياساتتاعى ايەلدەر سانى دا ماردىمسىز. بۇدان ايەلدەر جالپى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەم بويىنشا ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى قاراستىرۋعا, رەسۋرستاردى بولىسۋگە جانە وزگە دە جاھاندىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ارالاسا بەرمەيدى دەگەن وي تۋادى. قازىرگى ۋاقىت بەلسەندى جانە باسقارۋشى ايەلدەر ەڭبەك ەتەتىن ەكونوميكاعا عانا ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى مەن مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە دە قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ولاي بولسا, ليدەر ايەلدەردىڭ كۇشىن ەرلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن قاتار قاراستىرعان ءجون. مەملەكەتتىڭ وركەندىلىگى ونىڭ ازاماتتارىنىڭ الەۋەتىنە بارىنشا مۇمكىندىك جاساۋىمەن ولشەنەرى بەلگىلى. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردەگى گەندەرلىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ەسەپ بەرۋ, ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى ەۋروپالىق جەلىنى ەنگىزۋ, سونىمەن قاتار ولاردىڭ قىزمەت لاۋازىمىن ءوسىرۋ مەن بيزنەس اۋاندى جاقسارتۋ تۇرعىسىنداعى بىرقاتار شارالاردى قولعا العان ءجون.
ايەلدەر ماسەلەسىنە دۇرىس كوزقاراستىڭ بارلىعىن اڭعارتقان “اتامەكەن وداعى” قازاقستان ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ مەملەكەت تاراپىنان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلىپ وتىرىلعاندىعىن جەتكىزدى. ەكى رەت وسى سالاعا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالانسا, جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى زاڭدىق قۇجات ولاردىڭ قۇقىقتارىن بارىنشا قورعاۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. ونى پارلامەنتتەگى جۇمىس توبىندا ازىرلەۋ بارىسىنا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك وكىلدەرى بەلسەنە قاتىستى دا.
ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ ءرولىن پايدالانۋ جايىن ءسوز ەتە كەلىپ, اقش وكىلى توراعانىڭ مۇشە ەلدەردى ۇيىمنىڭ ادامي ولشەمدەر سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋعا ىقپال ەتۋشى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە تارتۋى قاجەتتىگىنە دەن قويدىردى. امەريكالىق عالىمنىڭ پايىمىنشا, ءىس باسىنداعى توراعا ول ءۇشىن حالىقارالىق بەدەلى بار جانە سىيلى جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەردى وسى سالاعا باعىتتاعانى ءجون. سونداي-اق ول دياقب قۇرىلىمى بارلىق اتى اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ, ونى تۇراقتى كەڭەس تالقىسىنا شىعارۋى كەرەكتىگىن ايتتى. اتالعان ينستيتۋت جانىنان بەيبىت جيىن وتكىزۋ ەركىندىگى جونىندەگى ىرگەلى ماسەلەنى قاراۋ ءۇشىن ساراپشىلار توبىن قۇرۋ قاجەتتىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى جانىنان ۇيىم ىسىمەن اينالىساتىن ۇەۇ وكىلدەرى جانە ساياسي قايراتكەرلەر كىرەتىن كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرىلعانى ورىندى.
قۇقىق قورعاۋشىلار باسىنداعى سەرگەلدەڭ دە اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ, ولارعا ءار ءتۇرلى جالالار جابىلىپ, ءتىپتى ءولتىرۋ جاعدايىنا دا بارىپ جاتاتىنى ماسەلە ەتىپ كوتەرىلدى. سوندىقتان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر وزدەرىنىڭ مويىندارىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدى تاعى ءبىر قۋاتتاۋلارى قاجەت. ياعني, جەكە تۇلعانىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن جان-جاقتى قورعاۋ باعىتىنداعى ناقتى ىستەر قولعا الىنعانى ءجون. ارينە, بۇل ءۇشىن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن, ولاردىڭ باسىنا ءبىر قاۋىپ تۋا قالعاندا جەدەل ارەكەت ەتەتىن ۇيلەستىرۋشى ورگان قاجەت. ەقىۇ-نىڭ ينستيتۋت رەتىندەگى ءپىشىنى مەن رۋحىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ادىستەمە ازىرلەسە دە ارتىق بولماس ەدى. وتاندىق ۇەۇ-لاردىڭ ۇلتتىق بايانداما ازىرلەۋگە ارالاستىرىلمايتىندىعىنا شاعىمدانعان كەيبىر ءۇشىنشى سەكتور وكىلدەرى قازاقستان مەن قىرعىزستانداعى ءدىني جاعدايدى باياندايتىن ءمالىمەتتەردىڭ بىرجاقتى ءارى شىنايى ەمەس سيپات العانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. ەقىۇ شەڭبەرىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كواليتسياسىن قۇرۋ ونىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا جانە شىنايىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار, ۇەۇ جۇمىسىن باعالاۋ ءۇشىن جالپىعا ورتاق باعالاۋ تەتىگىن ويلاستىرعان ءجون.
كوپەنگاگەن كونفەرەنتسياسى بارىسىندا ايتىلعان ۆيزالىق رەجىم ماسەلەسى ەۋروپا وداعىنا كىرەتىن كەيبىر ەلدەر تاراپىنان ساقتالىپ وتىرماعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن بەلگىلى قۇقىقتانۋشى مارات ءباشىموۆ ۆيزا اشۋ ءۇشىن كوپتەگەن قۇجاتتاردى تالاپ ەتەتىن ۇلىبريتانيانى مىسال رەتىندە كەلتىردى. اتالعان ەل ۆيزا اشتىرۋ ءراسىمىن وتكىزۋ كەزىندە ءتىپتى ەسەپ-شوتىندا قانشا قارجى ساقتاۋلى تۇرعاندىعىن دا سۇراستىراتىن كورىنەدى. بۇل بانك قۇپياسىنىڭ ساقتالۋىنا قول سۇعۋشىلىق ەكەندىگىن ايتقان ول وسى ماسەلەدە ادام قۇقى ساقتالا بەرمەيتىندىگىنە نازار اۋدارتتى. سونىمەن بىرگە, كارى قۇرلىقتا مەشىت سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرى بولىنبەي, مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قۇقى قورعالمايتىندىعىنا دا ەكپىن ءتۇسىردى.
ءۇشىنشى ماسەلە رەتىندە قازاقستاندا ادام قۇقى ماسەلەلەرى ساقتالماۋدا دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيتىندىگىن بىلدىرگەن زاڭگەر ونداي جاعداي وركەنيەتتى دەگەن ۇلىبريتانيادا دا ورىن الاتىندىعىن العا تارتتى. ەلىمىز ادام ساۋداسىنا, ەسىرتكى تاسىمالىنا توسقاۋىل قويىپ, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ەرەكشە قادامدارعا بارىپ وتىر. وسى ورايدا كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان مۇددەلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تارتىلاتىندىقتان, ءبولىنگەن قارجىلار ماقساتتى جۇمسالماي جاتادى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي نۇقسان دا كەلەتىن كورىنەدى.
“ارەال” ءدىن ماسەلەلەرى ءجونىندەگى اقپاراتتىق قور” قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى ايمان رۇستەمبەكوۆا ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-قا كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن الۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. “ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن كونستيتۋتسيالارىندا جەتەكشى ءرول حريستيان دىنىنە بەرىلەدى, بىراق, سونىمەن بىرگە, مەملەكەت كوپكونفەسسيالى بولىپ تابىلادى. بۇل قاراما-قايشىلىقتى شەشۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونفەسسياارالىق, ۇلتارالىق كەلىسىم تاجىريبەسىن ىلگەرى جىلجىتۋدى ۇسىنامىن”, – دەدى ا.رۇستەمبەكوۆا.
سونداي-اق, ول استاناعا كەلگەن قوناقتاردىڭ كاتوليك حرامىمەن قاتار سيناگوگا تۇرعانىن, ونىڭ جانىندا ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ورنالاسقانىن, ارىرەكتە ليۋتەران شىركەۋىنىڭ, باپتيستەردىڭ, ادۆەنتيستەردىڭ ءمىناجات ەتۋ ۇيلەرى ورىن تەپكەنىن كوزبە-كوز كورەتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. بىزدە, دەدى ول ءسوزىن ءارى جالعاپ, ۇيعىر, وزبەك, ۋكراين تىلدەرىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر بار. باسقا قانداي ەلدە تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان وسىنداي كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىم مودەلىن كەزدەستىرە الار ەدىڭىزدەر.
ا.رۇستەمبەكوۆا, سونداي-اق, ەو ەلدەرى مەن اقش-قا جىل سايىن كوپتەگەن ميگرانتتار مەن بوسقىندار كەلەتىنىن ەسكە سالىپ, مۇنىڭ قوعامدا قايشىلىقتارعا الىپ كەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە, ءتىپتى اقش-تا دەموكراتيالىق مىندەتتەمەلەر ءوز دەڭگەيىندە ورىندالمايدى, ار-وجدان تالاپتارى اياققا باسىلادى, دەدى شەشەن.
وسىلايشا ء“ارى قارايعى ءىس-ارەكەتتەر جونىندەگى ۇسىنىمدار جانە باسىمدىقتاردى تالقىلاۋ” تاقىرىبىندا وتكەن سەسسيا بارىسىندا بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ باسى شالىندى. وتىرىس بارىسىندا سونداي-اق ەلىمىزدە ماڭىزدى سانالاتىن, تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندىقتارعا جاقسى تانىس ەكولوگيا, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىق ماسەلەلەرى دە ءسوز ەتىلدى.