– جانار سەيداحمەتقىزى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 2010 جىلداعى دامۋىنىڭ اعىمداعى كەزەڭىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– 2010 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان داعدارىسقا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا جەتىستىككە جەتكەن ون ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. قازاقستاننىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارىنا بەرىلگەن جوعارى باعانى “داعدارىستان كەيىنگى الەم ينستيتۋتى” قورىنىڭ ساۋالناماسى دا راستادى. ساۋالناما الەمنىڭ 57 ەلىنىڭ 247 جەتەكشى ەكونوميسى, قارجى تالداۋشىلارى, عالىمدارى, كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى, جۋرناليستەرى مەن ساياساتكەرلەرى اراسىندا جۇرگىزىلدى.
سونىمەن قاتار, وسى جىلدىڭ ءۇش توقسانى بويىنشا قازاقستان سەنىمدى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ تراەكتورياسىن كورسەتىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى التى سالاسىنىڭ (ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, كولىك جانە بايلانىس) دامۋ ديناميكاسىن كورسەتەتىن قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 8 پايىزعا, ال ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 10,4 پايىزعا ۇلعايدى. 9 ايدا ءىجو ءوسىمى 7,5 %-دى قۇرادى. تۇراقتى دا قارقىندى ءوسۋ ديناميكاسىن ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى كورسەتتى جانە ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى, ول شاعىن جانە ورتا بيزنەستە بايقالىپ وتىر. ارينە, جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن بانك سەكتورىندا قيىندىقتار ساقتالۋدا, بىراق ونداعى قالپىنا كەلۋ ۇردىستەرى دە كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.
ەنەرگيا تاسىعىشتار, مەتالدار, استىق باعالارى قالپىنا كەلۋدە, بۇل ەلدىڭ سىرتقى ساۋداسىنا, تولەماقى تەڭگەرىمىنىڭ جاعدايىنا قولايلى ىقپال ەتتى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىستان شىعۋىنا, ءسوز جوق, بانك سالاسى ءۇشىن قوسىمشا وتىمدىلىك, پايىز ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ, سەلەكتيۆتى سالالىق شارالاردى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جەدەل شارالارى اسەر ەتتى. ءناتيجەسىندە ول بيزنەستىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. ال ول ءوز كەزەگىندە نومينالدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ناقتى جالاقىنىڭ 6,8%-عا وسۋىنە ىقپال جاسادى. لوگيكالىق تىزبەك تۇرىندە بۇل ءبولشەك ساۋدا اينالىمىنىڭ 13%-عا ارتۋىنا اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ىشكى سۇرانىس ءوسىمى ءىجو ءوسۋىنە ءبىرشاما ىقپال ەتتى.
– وتاندىق ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا بۇگىنگى كۇنى قانداي جاڭا دامۋ ۇردىستەرى بايقالۋدا؟
– اعىمداعى جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10%-عا ارتتى. وسى تۇستا مەن ەكونوميكامىزعا ءتان ەمەس, بىراق قۋانتارلىق ۇدەرىستى اتاپ وتكىم كەلەدى. 2010 جىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم قارقىنى (19,1%) تاۋ-كەن ونەركاسىبى سالالارى وسىمىنەن (5,0%) الدەقايدا ارتتى. اسىرەسە, حيميا ءونىمى, مەتالل ەمەس مينەرالدى ءونىم, دايىن مەتالل ونىمدەرى, ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ ارتقانى بايقالۋدا. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلدىڭ وزىندە ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ وڭدەۋشى سەكتورىن قولداۋ ماقساتىندا تومەن مولشەرلەمە بويىنشا نەسيە تۇرىندە 80 ملرد. تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. بۇل وندەۋشى سەكتور ءوندىرىسى كولەمىنىڭ كۇرت ارتۋىنا ىقپال جاسادى.
ارينە, تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ ءداستۇرلى سالالارى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ لوكوموتيۆى بولعان جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, ولار شيكى مۇناي مەن تابيعي گازدى ءوندىرۋ, مەتالل كەندەرىن, كومىر مەن ليگنيتتى ءوندىرۋ, سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى. بۇل رەتتە, ۇلكەن الەۋەتكە قۇرىلىس, كولىك سەكتورلارى دا يە, ولار جاڭا جۇمىس ورىندارىن, كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردى, ءىجو ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن سالالاردىڭ الدىڭعى قاتارلىسى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى باسىم جوبالارعا ۇسىنىلىپ وتىر. كارتاعا ءسايكەس وسى جىلدىڭ سوڭىندا قۇنى 459 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 72 نىساندى اياقتاۋ جوسپارلانعان. جوبالاردىڭ 7-ءۋى ىسكە قوسىلدى. ولار اقتوبە وبلىسىنداعى مۇناي ءونىمدەرىن كەشەندى جاڭعىرتاتىن “سينوويل” جشس, قوستاناي وبلىسىنداعى ماكارون ءونىمدەرىن ءوندىرۋشى “قوستاناي ديىرمەن كومبيناتى” اق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كونتەينەرلەر شىعاراتىن “زيكستو” اق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى تيتان قۇيمالارى مەن قوسپالارىن شىعارۋشى “وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى” اق, اقتوبە وبلىسىنداعى قيىرشىق تاس شىعاراتىن “تەمىرجول قۇرىلىس اتىراۋ” جشس, جامبىل وبلىسىنداعى بولات قۇيۋ وندىرىسىندەگى “جاڭاتاس” مەتاللۋرگيا كومبيناتى” جشس, جامبىل وبلىسىنداعى توپس ءوندىرىسى بويىنشا “پوش-تاراز فابريكاسى” جشس.
جالپى, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسى 7 ترلن. 263 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 237 جوبادان تۇرادى. بۇل جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە دە ىقپال جاساماق, اتاپ ايتقاندا, 86 608 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى مەن 148 514 ۋاقىتشا جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى.
جوعارىدا ايتىلعاندار اياسىندا ىرعاقتى ءوسۋ قارقىنىن كولىك سالاسى دا كورسەتىپ وتىر. جۇكتەردى تاسىمالداۋ كولەمى 9 اي ناتيجەلەرى بويىنشا 18,7%-عا, جولاۋشىلار تاسىمالى 11,5%-عا ارتتى. كولىك قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ ءسايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 7,2%-عا ارتتى.
ارينە, ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسۋ نە-گىزىن ينۆەستيتسيالار قۇرايتىنى داۋسىز. 2010 جىلى بۇل سالادا دا ينۆەستيتسيا كوزدەرى قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى وڭ ۇدەرىستەر قالىپتاستى. ينۆەستيتسيالاردىڭ دەنىن بيزنەستىڭ جەكە قاراجاتى قۇرسا, ولاردىڭ ۇلەس سالماعى جالپى كولەمدە 2009 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىنداعى 32,9%-عا قاراعاندا 46,0%-دى قۇرادى. بۇل بيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنىڭ قالپىنا كەلۋىنەن حابار بەرەتىن جاقسى كورسەتكىش.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىندە ءداستۇرلى تۇردە كوشباسشى ورىن الاتىن شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كولەمى كەرىسىنشە قىسقاردى. بۇگىندە ولاردىڭ ۇلەسى 40,9%-دان 25,3%-عا ءتۇستى. شەتەل ينۆەستيتسيالارى ۇلەسىنىڭ قىسقارۋىنا قاراماستان, نەگىزگى كاپيتالعا جالپى سالىمدار كولەمىنىڭ قىسقارماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي رىنوگىنا جاڭا نىساندار شىعارۋ ارقاسىندا قۇرىلىس جۇمىستارى كولەمىنىڭ قىسقارۋى توقتالدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالىنعان سالىمدار كولەمى 0,5%-عا ارتتى, وعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى اسەر ەتتى. بولاشاقتا نەسيە رىنوگىنىڭ بەلسەندىلىگى جانە ينۆەستيتسيالار ءوسىمى ءتارىزدى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى ءىجو كولەمىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىن بولادى.
– ەڭبەك رىنوگىندا قانداي تەندەنتسيالار ءورىس الۋدا؟
– قازاقستاننىڭ ەڭبەك رىنوگىنداعى احۋال, كەز كەلگەن سالا ءتارىزدى, مەملەكەتتىڭ بيزنەس جۇرگىزۋگە وڭتايلى جاعدايلار تۋعىزۋداعى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ءسات-ءتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جالپى قارقىنىنىڭ ارتۋى جانە داعدارىسقا دەيىنگى قۋاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, بيزنەس جۇرگىزۋ ادىستەرىن قايتا باعالاۋ, ۇيىمداستىرۋدى قايتا قۇرىلىمداۋ, كومپانيا كولەمىنە قاراماستان شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋ, شتاتتى ناقتى رىنوك جاعدايلارىنا سايكەس وڭتايلاندىرۋ 2010 جىلى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنا ءتان ۇدەرىستەر بولدى. وسى وزگەرىستەر اياسىندا ءبىلىكتى ماماندارعا سۇرانىس ارتا تۇسۋدە.
ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا 5,6%-دى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تۇراقتى تومەندەۋ ۇدەرىسىن كورسەتەدى. جالدامالى جۇمىسشىلار سانى 2010 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا 5440,1 مىڭ ادامدى قۇرادى, بۇل 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىمەن سالىستىرعاندا 3,2 پايىزعا ارتىق. جۇمىسسىزدىقتىڭ قىسقارۋىنا بىرقاتار فاكتورلار ىقپال ەتتى, ونىڭ ىشىندە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020” باعدارلاماسى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. باعدارلاما بانكتەردى بيزنەستى نەسيەلەۋگە, ال بيزنەستى وندەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسىم سالالارىنداعى جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا ىنتالاندىرا ءتۇستى.
جالاقى تۋرالى ايتار بولساق, 2010 جىلدىڭ تامىز ايىندا جۇمىسشىلارعا اۋدارىلعان ورتاشا نومينالدى جالاقى 80789 تەڭگەنى قۇرادى. ءوسىم وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 18%. سونىمەن قاتار 2010 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتشىلەرىنىڭ جالاقىسى 25%-عا ارتتى. ەلدە بارلىق ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار جالاقىسىنىڭ ارتۋى بايقالۋدا. اتالعان فاكتور ءىجو ديناميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە وڭ ىقپالىن تيگىزدى.
– 2010 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ءوسىم بايقالادى. ينفلياتسيا قاۋىرت ءوسىپ كەتكەن 2007 جىلعى احۋال قايتالانىپ جۇرمەي مە؟
– ينفلياتسيا ەلدەگى احۋالدى انىقتايتىن نەگىزگى جانە ماڭىزدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ىقپالىن بارلىق ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى, سونىمەن قاتار بيزنەس تە, حالىق تا سەزىنەدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن شەكتە قالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن 6-8 % شەگىندە ساقتالىپ تۇر. بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا, ول يمپورت تاۋارلارىنىڭ باعاسىنا, سونىمەن قاتار تۇتىنۋ سۇرانىسىنىڭ بىرتىڭدەپ وسۋىنە, شەتەل كاپيتالى اعىمىنىڭ تومەندەۋىنە جانە اقشا ماسساسىنىڭ ءبىرشاما وسۋىنە ىقپال ەتەدى.
مىسالى, ينفلياتسيا قىركۇيەك ايىندا 0,6%-دى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى وتكەن ايدا 0,4%-عا, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 0,5, اقىلى قىزمەتتەر 0,8%-عا ءوستى. جوسپارلانعان ينفلياتسيانىڭ دالىزىنە كىرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارى 9,7%-دان اسپاۋى ءتيىس.
ينفلياتسيا كورسەتكىشى قالاي انىقتالادى؟ ستاتيستيكا اگەنتتىگى تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىن 508 پوزيتسيا بويىنشا باقىلايدى, ال ونىڭ 38 % ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى.
ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قانداي فاكتورلار ىقپال ەتەدى؟ بۇل مونەتارلىق جانە مونەتارلىق ەمەس فاكتورلار. مونەتارلىق فاكتورلارعا ەلدەگى اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋىن جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, 2007-2008 جىلدارداعى ينفلياتسيا وسۋىنە (18-20%-عا دەيىن) مونەتارلىق فاكتور باسىمدىعى ىقپال ەتتى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى سونىمەن قاتار نەگىزدەلمەگەن اقشا ماسساسىنىڭ ارتۋىمەن, ەكونوميكامەن سالىستىرعاندا ۇلكەن شەتەل كاپيتالى اعىمى كولەمىمەن, جوعارى تۇتىنۋ سۇرانىسىمەن, مەملەكەتتىك شىعىندار وسىمىمەن, حالىقتىڭ اتاۋلى تابىستارىنىڭ نەگىزسىز كۇرت وسۋىمەن, ۇلكەن سىرتقى قارىزدىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اگرەسسيالىق ساياساتىمەن سيپاتتالدى. وسىنىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ “قىزىپ كەتۋىنە”, الىپساتارلىق كوڭىل- كۇيگە, باعالاردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە اكەلدى.
بۇگىنگى كۇنگى احۋال مۇلدەم باسقاشا. بانكتەر اقشا ۇسىنۋدى ەداۋىر قىسقارتىپ, نەسيە ساياساتىن ابايلاپ جۇرگىزۋدە. بيۋدجەت تاپشىلىعى ورىن الۋدا. ءوسىم قارقىنى جاھاندىق ەكونوميكا قارقىنى ءتارىزدى قالىپتى بولادى. سوندىقتان 2007 جىلعى احۋال قايتالانبايدى.
بۇگىنگى كۇنى ينفلياتسيالىق قىسىم فاكتورلارى اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا مونەتارلىق ەمەس فاكتورلار شىقتى. ول — رىنوكتار مونوپولياسى, الەمنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە استىق ءونىمى بولماۋىنان تۋاتىن ينفلياتسيالىق ىقتيمالدار, قىزمەت باعالارىنىڭ ءوسۋى, جەكەلەگەن الىپساتارلىق ارەكەتتەر.
– وسىنداي جاعدايدا قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
ىشكى رىنوكتاعى باعالاردىڭ ءوسۋىن جانە ءتيىستى ينفلياتسيالىق بولجامداردى بولدىرماۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرا تۇسەتىن بولادى. ەسەپتى كەزەڭدە وسىمدىك جانە مال مايلارى مەن توڭمايلار كولەمى, بالىقتى قايتا وڭدەۋ مەن كونسەرۆىلەۋ, جەمىس پەن كوكونىستى قايتا وڭدەۋ جانە كونسەرۆىلەۋ, ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋ, ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى, ۇن-جارما ونەركاسىبى ونىمدەرىن شىعارۋ ارتتى.
ۇكىمەت ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋ جونىنەن شارالار قابىلداۋدا. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا “ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى” زاڭ كۇشىنە ەندى. وسى زاڭعا سايكەس ءوندىرىسى, تۇتىنىلۋى جانە باعا قۇرىلىمى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تاراپىنان قاتاڭ مونيتورينگىلەنەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ تىزبەسى بەكىتىلدى. وسى تاۋارلارعا رۇقسات ەتىلەتىن بولشەك ساۋدا باعالارى شەگىنەن اسىپ كەتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار, “تاۋار بيرجالارى تۋرالى” زاڭ كۇشىنە ەندى, ول انىق باعا قۇرىلىمى مەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنا فيۋچەرستىك ساۋدا وتكىزۋگە نەگىز قالادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا اق تۇرىندەگى 4 ليتسەنزيالانعان تاۋار بيرجاسى جانە 37 اككرەديتتەلگەن بيرجالىق بروكەر مەن ديلەرلەر جۇمىس ىستەيدى.
باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى جاعدايىندا ىشكى رىنوكتاعى ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا مەملەكەتتىك ماتەريالدىق قور جاسالدى. ۇكىمەت 30 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە اتالعان تاۋارلارعا بولشەك ساۋدا باعا ءوسىمى 30 جانە ودان ارتىق پايىز قۇراعان جاعدايدا 60 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا رۇقسات ەتىلەتىن بولشەك ساۋدا باعالارىنىڭ شەكتى كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرگە يە بولادى.
اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىنىڭ باسىندا ۇكىمەتتىڭ “مايلى داقىلداردى, ءوسىمدىك مايلارىن جانە قاراقۇمىق جارمالارىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن شىعارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى” № 1024 قاۋلىسى قابىلداندى.
بارلىق اكىمدىكتەر ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ارەندا اقىسىنسىز ساتۋ ءۇشىن كوممۋنالدىق بازارلار پەن ساۋدا ورىندارىنىڭ سانىن ارتتىردى. تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن, كوكونىس قويمالارى مەن جىلىجايلار قۇرىلىسى “قازاگرو” جەلىسى بويىنشا قارجىلاناتىن باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالار قاتارىنا ەنگىزىلدى.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى زاڭنامانى بۇزاتىن كوتەرمە ساۋدا كومپانيالارى ارەكەتتەرىنىڭ جولىن كەسۋدە. ۇن, قاراقۇمىق باعالارىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرگەن كومپانيالارعا (جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا) تەرگەۋ جۇرگىزىلدى, ءالى دە جۇرگىزىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا قولجەتىمدىلىكتى شەكتەگەن جانە تولەمدەر ءوندىرىپ العان ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە ءىرى اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىندى.
– قازاقستان وزگە مەملەكەتتەرمەن سىرتقى ساۋدانى قالاي جۇزەگە اسىرۋدا؟
– 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرگى كەزەڭدە ەلدىڭ سىرتقى ساۋداسىندا ءوسىم, تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ارتۋى, جەكە ءوندىرىستىڭ كوتەرىلۋى جانە تاۋار اينالىمىنىڭ جاندانۋى بايقالادى.
سىرتقى ساۋدا اينالىمى اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا 27,6%-عا ارتتى جانە 55 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ساۋدا تەڭگەرىمىنىڭ سالدوسى وڭ بولدى جانە 2009 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ارتتى.
وتاندىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە كەدەن وداعى اياسىندا رىنوكتىڭ كەڭەيۋى ىقپال ەتۋدە. قازاقستان, رەسەي جانە بەلورۋسسيانىڭ قۇرعان كەدەن وداعى جانە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتى ەكونوميكالىق ورتانى قالىپتاستىرۋعا, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن سىرتقى رىنوكتارعا قول جەتكىزۋگە جانە ادال ەمەس باسەكەلەستىكتى جويۋعا باعىتتالعان ساۋدا ساياساتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
كەدەن وداعىنىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە ەلىمىز 409 پوزيتسيا بويىنشا بىرقاتار جەڭىلدىكتەردى پايدالانۋدا. اتالعان پوزيتسيالارعا ءدارى-دارمەك, مەديتسينا جابدىعى, جيھاز, قاعاز, حيميا ونەركاسىبىنە ارنالعان شيكىزات ەنگىزىلدى. سونداي-اق كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە اكەلىنەتىن جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتار, وندىرىلمەيتىن شيكىزات پەن ونىڭ قۇرامداستارى ءۇشىن كەدەندىك باج تولەۋدەن بوساتىلادى.
اتالعان فاكتورلار تۇتىنۋ رىنوگىن 168 ملن. تۇرعىنعا جەتكىزۋ, وتاندىق ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ شارالارىمەن بىرگە, ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى ءۇشىن شەتەل جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس وندەۋ سەكتورىنا تارتۋ ارقىلى قۋاتتى ىنتالاندىرۋشى كۇش بولا الادى.
كەدەن وداعى شەڭبەرىندە مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك ساياساتى شارۋاشىلىق قىزمەتى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋدا كورىنىس تابادى. مىسالى, كەدەن وداعى ءوز جۇمىسىن باستاعاننان بەرى رەسەيدەگى جانە قازاقستانداعى ققس مولشەرلەمەسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەداۋىر بولعاندىقتان, رف سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ كوپتەگەن قاتىسۋشىلارى ءوز كومپانيالارىن قازاقستان اۋماعىندا قايتا تىركەدى.
2010 جىلدىڭ وتكەن ايلارىنداعى رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىستەرىن باعالاي وتىرىپ, وتاندىق ەكونوميكا داعدارىستان كەيىنگى تۇراقتى دامۋ كەزەڭىندە جانە بولاشاق دامۋدىڭ وڭ تەندەنتسيالارىن نىعايتا تۇسۋدە دەۋگە بولادى.
سونىمەن بىرگە, شيكىزاتتىق باعىتىنا بايلانىستى قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋدىڭ تەڭدەس ەمەس تاۋەكەلدەرىن ساقتاپ وتىر. وسى جاعدايدا ەكونوميكانى اۋقىمدى ءارتاراپتاندىرۋ, شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلۋ ماسەلەسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسۋدە.
وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن قازاقستاندا 2010 جىلى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستادى. باعدارلامانىڭ ماقساتى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر.
باعدارلامادا جەكە بيزنەس پەن مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋگە باسا نازار اۋدارىلعان. باسقاشا ايتقاندا, مەملەكەت كۇش-جىگەرىن شيكىزاتتىق ەمەس باعىتتى دامىتۋعا جۇمساسا, بيزنەس ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن سالالاردى دامىتۋعا اتسالىسادى. ناتيجەسىندە 2014 جىلى ءبىز ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارىندا باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىستى قۇرۋدى جانە جوعارى ونىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ونەركاسىپتىڭ سالالارى – فارماتسەۆتيكا, تىڭايتقىشتار, كەراميكا, شىنى ءوندىرىسى, مۇناي حيمياسى, مامانداندىرىلعان ءماشينە جاساۋ, اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا, عارىش ونەركاسىبى قۇرىلاتىن بولادى.
اتالعان جوبالاردىڭ كەڭىنەن ىسكە اسىرىلۋى جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءتيىستى سەكتورلاردا كوشباسشى الەمدىك كومپانيالارمەن قارىم-قاتىناستاردى كەڭەيتۋدى قاراستىرادى. بىزدە مۇنداي وڭ ينتەگراتسيانىڭ ايتارلىقتاي مىسالدارى بار. وعان General ءElectrىc كومپانياسىمەن ءبىرلەسىپ سالعان ءEvolutىon سەريالى ەلەكتروۆوز زاۋىتى دالەل. كەدەن وداعى جانە كولىك ءدالىزدەرىن قۇرۋدان كەلەتىن سينەنەرگەتيكالىق اسەر ءبىزدىڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قارىم-قاتىناستارىمىزدى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن بولادى. اڭگىمە بۇل جەردە تەك قازاقستان رىنوگى عانا ەمەس, سونداي-اق كەدەن وداعى جانە جاقىن وڭىرلەردەگى ەلدەردىڭ اۋقىمدى رىنوگىنا باعىتتالعان ونىمدەر شىعارۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە قوسۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ قۇرالدارى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جانە وندىرىستىك قۋاتتاردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ سحەماسىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىك دامۋىنىڭ بولجامدى سحەماسى ازىرلەنبەكشى.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ءارتاراپتاندىرىلىپ, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتادى. ءىجو 2015 جىلعا قاراي 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 50 پايىزعا ارتادى, ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى 10 پايىزعا تومەندەيدى. اتالعان باسىمدىقتار بويىنشا بارلىق رەسۋرستاردى تەڭگەرىمدى جۇمىلدىرۋ ارقىلى ەكونوميكا 46 ملرد. اقش دوللارىنان اساتىن جىلدىق قوسىمشا قوسىلعان قۇن قۇرۋعا مۇمكىندىك الادى.
بۇل قازاقستاننىڭ دامۋ جولى. ءبىز ودان كەيىنگى دامۋ جوسپارىن دا بەلگىلەدىك جانە مىندەتتەردى تياناقتى ءجۇزەگە اسىرا بەرمەكپىز. ارينە, قازاقستان بىلايعى الەمنەن بولەك دامي المايدى, بۇل بۇگىنگى ءومىر شىندىعى. جاھاندانۋ ءۇردىسى بارعان سايىن ەل ەكونوميكالارىن تىعىز بايلانىستىرا تۇسۋدە. سوندىقتان الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ ماسەلەلەرى ءبىز ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى, ونىڭ ۇستىنە ءبىز وسى ۇردىسكە بەلسەندى ارالاسا بەرمەكپىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.