تاۋەلسىزدىك تالاپتارى
ەلدىڭ ماقساتى, اتاپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ ماقساتى تەك قانا قارىن تويعىزىپ, قارا كوبەيتۋ ەمەس. ۇلتسىز, ءتىلسىز, توبىرعا اينالىپ, توپ كوبەيتۋ دە ەمەس. ماقسات – ءوز تىلىندە وگەيدىڭ كۇنىن كەشپەۋ. ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك بولۋ. الاش اتىنىڭ, قازاق داڭقىنىڭ اياق استى بولماۋى. اتادان قالعان اسىل مۇراسىنا, بابادان قالعان بارشا ميراسىنا تولىق قوجالىق ەتۋ. كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعىنا اينالماۋ. قازىنالى جەرىمىزگە, كەڭ پەيىلدى ەلىمىزگە لايىقتى مەملەكەت بولۋ. مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بار بەلەسىندە ۇستەمدىك ەتۋى. وزگەلەردەن كەم ەمەس, تەڭ بولۋ, دەسەم, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل بولسا دا, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە ساي دامىماي وتىر. قانشاما قاراجات ءبولىندى, قانشاما مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قۇرىلدى, قانشا ادام اقىسىز كۋرستاردا ءدارىس الدى. ەلباسى تاراپىنان “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن”, “قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە”, ت.ب. سەكىلدى ۇراندار ورتاعا تاستالعانىمەن, بۇل ءسوز جۇزىندە قالۋدان اسا الماي كەلەدى. ونى ەلەپ, ەسكەرىپ, قازاقتىققا ۇمتىلىپ وتىرعان جانداردىڭ قاتارى ءبىرلى-جارىم بولماسا, ايتارلىقتاي كوبەيمەي وتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ مەملەكەتىمىزدىڭ ءتىل جونىندە ۇستانعان ساياساتىنىڭ, ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ تيىمسىزدىگىندە. ال, ءتيىمسىز, قايتارىمى جوق ءونىمسىز ىسكە نەگە قاراجات شاشىپ, ۋاقىت سارىپ قىلامىز. دەمەك, بىزگە باسقا جول قاراستىرۋ كەرەك.
ويتكەنى, قازاقستاندا ءبىر عانا قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ دەگەن ءسوز ءوز-ءوزىڭنىڭ مۇمكىندىگىڭدى شەكتەۋ, تابىسى كوپ, لاۋازىمدى قىزمەتتەردەن شەت قالۋ, اۋىر, قارا جۇمىسقا جەگىلۋ دەگەن ءسوز بولىپ وتىر. قازاق ءتىلىن بىلگەندەردىڭ, جالپى قازاقتىڭ جاعدايى وسىنداي بولىپ وتىرعاندا, قالاي ەل بولامىز, قازاق ءتىلىن قالاي دامىتامىز, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە قالاي ساي ەتەمىز. ءتىلدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ەلدى ساۋىقتىرۋ كەرەك. ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن ەلدى دامىتۋ كەرەك. ءتىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەلدى وركەندەتۋ كەرەك. قازاق ۇلتىنىڭ پروبلەماسى شەشىلمەي, قازاقستاننىڭ پروبلەماسى شەشىلمەيتىنىن قانشا قايتالاساق تا قۇلاققا ىلەر جان شامالى, قازاقستاندى مەكەن ەتىپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە مۇنسىز ۇشپاققا شىعا قويۋى قيىن. بۇنى وزگە ۇلت وكىلدەرى دە جاقسى تۇسىنەدى. قازاق حالقىن قولداۋعا, سونىڭ اينالاسىندا ۇيىسىپ, ءوز ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا بارشاسى ق ۇلىقتى. ولاردىڭ دا “قازاقستاندىق ۇلت” بولعىسى كەلمەيدى. ءبىز وسىنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جولايرىققا جەتكەن وسى تۇستا دۇرىس شەشىم قابىلداي الماساق, ەلدىگىمىزگە سىن, ەگەمەندىگىمىزگە ءمىن.
جەر يەسى, ەل يەسى رەتىندە قازاق حالقى جاۋاپكەرشىلىكتى قولعا الۋى كەرەك. جالتاقتىقتى قويۋى ءتيىس. نىق سەنىممەن, وتتى جىگەرمەن العا باسۋى ءجون. تابانسىزدىقتان, سولقىلداقتىقتان, باعدارسىزدىقتان ارىلاتىن كەز جەتتى. تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلدارى ەلىمىزدى مەكەندەپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى ءبىزدەن سونى كۇتتى. سەركە بولىپ باستاسىن دەدى. بولاشاق تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەگەندەر, ءبىردەن-اق بۋىنىپ, ءتۇيىنىپ ءوز تاريحي وتاندارىنا جول تارتتى. قازاقستاننان ءوز بولاشاعىن ءبولىپ قاراعىسى كەلمەگەندەر بالالارىن جاپپاي قازاق مەكتەپتەرىنە, قازاق بالاباقشالارىنا بەرە باستادى. الايدا ءبىز كوشباسشىلىق جاساۋعا دايىن بولمادىق, ءىرى تاريحي مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الدىق. سولقىلداقتىق تانىتتىق. مىزعىماس سەنىم مەن شەشىمتال قيمىل بولماعان جەردە, ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قۇراپ, ءبىر ماقسات جولىندا ەڭبەكتەنۋ – بوس قيال. ءىرگە بەرىك, ءىس بەرەكەلى بولمايدى. ءبىز مۇنى جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك.
سول جىلدارى بىردەن وسى ىسكە بەكەم كىرىسۋىمىز كەرەك ەدى. ايتسە دە, سول كەزەڭدە مۇنداي ءىستى كوتەرۋگە ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا جاعدايىمىز ءمۇمكىندىك بەرە قويمادى. بىراق قول قۋسىرىپ قاراپ وتىردىق دەسەك, جالعان بولار. ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن قانشاما ىرگەلى ىستەر اتقارىلدى, تاريحي قادامدار جاسالدى. اشىپ ايتپاعانمەن, تاريحي تۇلعالارىمىزدى تۇگەندەۋ, ارۋاقتى بابالار ارۋاعىنا ارناپ ات شاپتىرىپ, اس بەرۋ وتارسىزداندىرۋدىڭ كورىنىسى بولاتىن. بىراق جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلگەن ءىس بولماعاندىقتان, ناتيجەسى شامالى بولدى.
باستىسى, ەلىمىز قيىن كەزەڭنەن امان-ەسەن ءوتىپ كەلەدى, ۇرىس-كەرىس, قانتوگىس بولمادى. تىنىشتىق ساقتالدى. شەكارامىز ايقىندالدى. بىلە-بىلگەن ادامعا بۇنىڭ ماڭىزى وراسان زور. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اسا اۋقىمدى ءىستەر اتقارىلعان. پرەزيدەنتتىڭ استانانى اقمولاعا اۋىستىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى, ءسان-سالتاناتتى تاعى ءبىر قالانىڭ بوي كوتەرۋىنە تىكەلەي مۇرىندىق بولعانى تاريحي ەرلىك. قازاق بار كەزدە, قازاقستان تىرشىلىك ەتىپ تۇرعاندا بۇل ءىس ۇمىتىلماق ەمەس. بۇنى ۇلتتىق سانانى وياتۋعا, ەلدى وزگەشە, تىڭ دامۋ ارناسىنا تۇسىرۋگە باعىتتاعان تاريحي بەتبۇرىس, ەرەكشە قادام دەپ سانايمىز.
دەسەك تە, توقسانىنشى جىلدارداعى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە نەگىزىنەن قازاقتار تاعى دا ۇلەستەن قاعىلدى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قيىندىعى دا تىكەلەي قازاقتارعا ءتيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرالادى. دەنى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىمەن اينالىسقان قازاقتار جۇمىسسىزدىقتان ەسى شىعىپ, ءىرى قالالارعا اعىلدى. قانشاما قازاق ايەلى وتباسىن اسىرايمىن دەپ قالا مەن اۋىل اراسىندا كىرە تارتتى, دەنساۋلىعىنان ايرىلدى. بالا-شاعاسى تاربيەسىز قالدى. شاڭىراعى شايقالدى. ال ءىرى قالالاردا ءپاتەردىڭ توقسان پايىزدايى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە تيەسىلى ەكەندىگى بەلگىلى. قازاقتار تاعى دا سولاردىڭ كىرمەسىنە, ەسىگىنىڭ الدىندا جۇرەتىن قىزمەتشىسىنە اينالدى. بۇل كورىنىس وسى كۇنى دە تۇزەلە قويعان جوق. پاتەر جالداعاننىڭ, اربا سۇيرەتىپ, قارا جۇمىس ىستەگەننىڭ تۇگەلگە جۋىعى تاعى دا سول قازاقتار. ىشكى كوشى-قون سالاسىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا رەتتەمەۋدىڭ كەسىرىنەن الماتى ىرگەسىندە “شاڭىراق”, “باقاي” وقيعالارى, شىمكەنت, استانا توڭىرەگىندەگى داۋلى جەرلەر ماسەلەسى باس كوتەردى. مۇنداي جاعداي ءبىرلى-جارىم ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق ءىرى قالالارىنىڭ ماڭايىندا ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان ەل بيلىگى بۇعان اسا بايىپپەن قاراپ, ءتيىستى كەڭ اۋقىمدى شارالاردى جەدەل قولعا الۋى جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسۋى كەرەك-اۋ دەيمىن.
وسىنداي قۇبىلىستاردىڭ سالدارىنان كوپشىلىك قازاق جاستارىنىڭ رۋحى سىندى, جىگەرى جاسىدى. دەنساۋلىعى ناشارلادى. مۇنى اسكەري كوميسسارياتتار جانىنداعى مەديتسينالىق باقىلاۋ كوميسسيالارىنىڭ اسكەرگە شاقىرىلعان جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ قورىتىندىلارىن, مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن قاراۋ ارقىلى وڭاي كوز جەتكىزۋگە بولادى.
سونشاما قازىنانىڭ, مول بايلىقتىڭ ۇستىندە جارىماي وتىرۋ – بەيشارالىق. بۇل ءىس باسىندا وتىرعان باسشى ادامدارىمىزدىڭ ءىستىڭ كوزىن ءبىلمەۋى. وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك قاسيەتتىڭ جوقتىعى. قولدا باردا قارپىپ قالۋ پيعىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى. اقيقاتىن ايتساق, ءبىر كۇندىك ءتىرشىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋى. بۇل اقتاۋعا بولمايتىن ارەكەت.
ۇلتتىق قوردى امەريكادا, اقش دوللارىندا ساقتاۋ ارقىلى امەريكانىڭ ەكونوميكاسىن تەگىن قاراجاتپەن دامىتىپ وتىرعاندايمىز. الاتىن پايدامىز 2,5 پايىزدىڭ ول جاق, بۇل جاعى. بۇل ينفلياتسيانى دا جابۋعا جارامايدى. ال ونى باسقارۋ, باعالى قاعازدار نارىعىنا ورنالاستىرۋ قىزمەتىنىڭ شىعىندارىنىڭ بارلىعىن قازاقستان كوتەرەدى. سوندا ءبىز ۇتىلىپ وتىرمىز. مۇنى مەملەكەتىمىز, قارجى سالاسىنىڭ ماماندارى كورمەي, بىلمەي وتىرعان جوق. بىراق ولار ۇتىلىسىمىزدى, جەڭىلىسىمىزدى اقتاپ, سونى جاسىرىپ, جابۋمەن الەك. دەمەك, بۇعان ىشىمىزدە مۇددەلى كۇشتەر بار. امەريكانىڭ قارجىلىق قۇرىعىنا تۇسكەن سوڭ, ودان شىعۋ وتە قيىن. ۇلتتىق قورداعى قاراجاتتى باسقا ۆاليۋتادا, باسقا ەلدەردىڭ قور نارىعىنا ورنالاستىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. بۇعان امەريكا ەشۋاقىتتا جول بەرمەيدى.
ءوز قارجىمىزدى قاتىرىپ قويىپ, الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىنان پايىزدىق ۇستەمەسى جوعارى قارىز الامىز. اتاپ ايتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان, ت.ب. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعىنىڭ ار جاعىندا اقش سەكىلدى الپاۋىتتىڭ تۇرعانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس. اينالىپ كەلگەندە شيكىزاتىمىز دا, حالقىمىز دا امەريكا ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەپ جاتىر دەۋگە بولادى. سوندىقتان ءبىز ۇلتتىق قور ماسەلەسىن, اقش دوللارىنا تاڭىلۋ ماسەلەسىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. ەلىمىز يگىلىگىن كورە الاتىنداي تەتىكتەرىن قاراستىرۋعا ءتيىستىمىز.
مويىنداۋىمىز كەرەك, قازاقستاندا ءىس باسىنداعى ات توبەلىندەي از عانا توپ بولماسا, جالپى حالىقتىڭ ىشىندە ناشار تۇراتىن, ەڭ كەدەي تۇراتىن حالىق – قازاق. قۇقى اياققا تاپتالىپ جاتقان, ءوزىن قور, كەمباعال سانايتىن, تابىسى از, قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, ەڭبەگى ەش, تۇزى سور بولىپ جۇرگەن دە – قازاق. ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان دا قازاق. ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەر كەسەلى – قۇرت اۋرۋىمەن كوپ اۋىراتىن دا قازاق.
وسىنداي جاعدايدا وتىرعان قازاقتاردى وزگە ۇلت وكىلدەرى قالاي قۇرمەتتەسىن, قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەنسىن. ونىڭ ۇستىنە ءالى كۇنگە قازاقتار ورىس ءتىلىن بىلمەسە, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا المايدى. تابىستى, بەدەلدى قىزمەتتەر اتقارۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ورىس ءتىلىن ءبىلۋىڭ كەرەك. ونسىز اتتاپ باسا المايسىڭ. وسىنداي ادىلەتسىز جاعدايلاردىڭ بارلىعى جيىلىپ كەلىپ, قازاقتاردىڭ كوكىرەگىنە قىجىل كىرگىزىپ وتىر. ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمى دە از. قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ قانات جايا الماي وتىرعانى دا وسىدان. ويتكەنى, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم از. مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىكتى كورمەي تۇر. ءتىل ساياساتىنا قاتىستى كونستيتۋتسيامىز دا, تىلدەر تۋرالى زاڭىمىز دا, ءتىل تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلامامىز دا ەكىۇشتى, كىسىنى ەكىۇداي ويعا قالدىرادى. ەلدىڭ بولاشاعىن جالعاستىرادى دەگەن “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى شەتەل اسىپ وقىپ جاتقان جاستارىمىزدىڭ دا دەنى ورىس ءتىلدى. قىسقاسى, قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن زاڭدىق بازا جوق. قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ پروبلەماسى شەشىلمەي, باسقا پروبلەمالارىمىز شەشىلە قويۋى قيىن. بۇل بىتەۋ جارا سەكىلدى. جالاپ جازباسا, جارىلۋى ءمۇمكىن. سوندىقتان دا ءبىز “وتارشىلدىق سالدارىنان ارىلۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ونى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەۋدى ۇسىنامىز. مۇنىڭ ءزارۋلىگى مەن ماڭىزدىلىعى مىنادا. قازاقستاننىڭ قاعاز جۇزىندە كسرو-نىڭ وداقتاس ءبىر رەسپۋبليكاسى بولعانىمەن, ءىس جۇزىندە ءۇش عاسىر بويى رەسەيدىڭ وتارى بولعانى ساناسىندا ساڭىلاۋى بار ادامنىڭ بارشاسىنا بەلگىلى. مۇنى ارحيۆتەردە ساقتالعان قازاقتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەيتىن كوپتەگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ نەگىزدەۋگە بولادى. مۇنداي قۇجاتتار پاتشالىق رەسەي تۇسىندا دا, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا جەتىپ ارتىلدى. بىلىكتى تاريحشىلاردان جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وسى ماسەلەمەن ارنايى اينالىساتىن بولسا, زاتتاي, قۇجاتتاي ايعاقتاردى مولىنان تاباتىنىنا سەنىمىمىز كامىل. وسى سەكىلدى شارالاردى كەزىندە وتار ەل بولعان افريكا, ءۇندىستان, ازيا ەلدەرى (مالايزيا, سينگاپۋر) قولعا العان.
مۇنداي ماسەلەنى مەملەكەتتىك تۇرعىدا كەشەندى شارانى قولعا الۋ ارقىلى شەشپەسە, ۇساق-تۇيەك, ءبىر ساتتىك, ءوتتى-كەتتى شارالارمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى ىسكە اسىرۋ مەحانيزمى مىناداي بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنان ارنايى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ءار ءتۇرلى سالانىڭ بىلگىر, ۇلتجاندى ماماندارى تارتىلۋى قاجەت. كوميسسيا تۇجىرىمدامانى دايىنداپ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ تالقىلاۋىنان وتكىزىپ, پرەزيدەنتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنۋى كەرەك. تۇجىرىمداما بەكىتىلگەننەن كەيىن ۇكىمەتكە, نەمەسە ارنايى ۋاكىلەتتى ورگانعا تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى دايىنداپ, پرەزيدەنتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنۋ جۇكتەلگەنى ءجون. باعدارلامادا قازاقتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن ءبىلىم بەرۋ, كوشى-قون, دەموگرافيالىق, تۇرعىن ءۇي, ءتىل, ەكونوميكالىق, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرى قامتىلۋى كەرەك. حالىقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان مادەني-رۋحاني شارالار (ايتىس, اتاقتى ادامداردىڭ مەرەيتويلارى, تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى جيناقتاۋ), مادەني مۇرا, قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ت.ب. شارالار وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا, ءبىر ورتالىقتىڭ باعىتتاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلا بەرەدى.
وسى كەزگە دەيىن اتقارىلعان ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ارنالعان شارالارىمىزدىڭ ءىرى تاريحي ميسسياسىن جاقسى اتقارعانىن ەسكەرىپ جانە ولاردىڭ وزىق تۇستارىن الىپ, ارى قاراي ارنايى باعدارلاما اياسىندا اتقارۋ ءجون دەپ بىلەمىز. وسىندا اتالعان ماسەلەلەرگە ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇسىنىستىكپەن قارايتىنىنا جانە قولداۋ كورسەتەتىنىنە تولىق سەنەمىز. وسىنداي اۋقىمدى ىستەردى اتقارعاندا عانا قازاق حالقى وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولىپ, قازاقستاندا وزگە ۇلتتاردىڭ ۇيىسا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, دامۋدىڭ جاسامپازدىق ارناسىنا تۇسەر ەدى. قازاقستاندى مەكەندەپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە, شەت ەلدەردىڭ دە قازاقتارعا دەگەن قۇرمەتى, سىيى ارتا تۇسەتىن بولادى.
وسى كۇنگە دەيىن ءبىز ورىسسىز ءومىر ءسۇرۋدى كوزگە ەلەستەتپەيتىن سەكىلدىمىز. ورىسسىز كۇنىمىز قاراڭ بولاتىن سەكىلدى. مۇنداي پسيحولوگيادان باس تارتۋىمىز كەرەك. الەمدە قانشاما ەل ورىس ءتىلىن بىلمەي-اق ءوسىپ-وركەندەپ, دامىپ وتىرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءوزى باتىستىڭ جاڭعىرىعىنا اينالىپ, كەرى كەتىپ بارا جاتقان ەلدىڭ ەتەگىنە جارماسۋدى قوياتىن كەز جەتتى. الەمدەگى عىلىمي اقپاراتتىڭ ورىس تىلىندەگى ۇلەسى 5 پايىزعا دا جەتپەيدى. اشىلىپ جاتقان عىلىمي ونەرتابىستاردىڭ 2 پايىزى عانا رەسەيدىڭ ۇلەسىندە.
ءبىز بۇكىل اقپاراتتى ورىس ءتىلى ارقىلى العان سوڭ, دۇنيەگە, ءاربىر قۇبىلىسقا ورىس كوزىلدىرىگىمەن قارايمىز. سول تۇرعىدان باعا بەرەمىز. رۋحاني, تىلدىك تاۋەلدىلىككە ۇشىراپ, پىكىر دەربەستىگىنە قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا قاجەت اقپاراتتى باسقا ءتىلدەردەن تىكەلەي الۋ ماسەلەسىن شەشپەسەك, وركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويامىز. مۇنى مىقتاپ ۇعىنۋىمىز كەرەك.
ونەر ءبىلىمى ىلگەرى كەتكەن ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرەمىز, ءوزىمىزدى وزگەگە سىيلاتامىز دەسەك, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسقا, ەلارالىق كەلىسسوزدەردىڭ قىر-سىرىنا ماشىقتانعان ءار ءتۇرلى تىلدەن تىكەلەي قازاق تىلىنە جانە كەرىسىنشە اۋدارما جاساي الاتىن كانىگى ءتارجىماشىلاردى شۇعىل دايىنداۋىمىز كەرەك. ىرگەلى ەلدەردىڭ كەلىسسوزدەر بارىسىندا اۋدارما جاسايتىن ماماندارىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, سونى قولدانۋىمىز كەرەك.
سايىپ كەلگەندە, قازاق ماسەلەسىنىڭ سارقىپ قۇيار ساعاسى تىلگە كەلىپ تىرەلە بەرەدى. ءتىل ماسەلەسى جالقىنى ەمەس, جالپىنى قامتيتىن, بار سالاعا بىردەي قاتىستى بولعاندىقتان, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اۋقىمدى, جان-جاقتى, جۇيەلى شارالاردى قولعا الۋعا ءتيىسپىز. وسىنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ءتۇيىندى تارقاتۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالاردى قولعا الۋدى ۇسىنامىز.
1. ەڭ الدىمەن, باسى اشىق ماسەلە, قازاق حالقىنىڭ ويىنان شىعاتىن ناقتى ءارى ايقىن ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك. جۇرتشىلىقتى ءبىر تۋدىڭ, ءبىر ويدىڭ استىنا جۇمىلدىرۋى ءتيىس. كەلەر كۇنگە, الداعى تاعدىرىنا قۇلشىندىرۋى كەرەك. قازاق حالقى جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى وزدەرىن الدا قانداي ءومىر كۇتىپ تۇرعانىن ناقتى ءبىلۋى, كوز الدىنا ەلەستەتۋى كەرەك.
2. مەملەكەتىمىز مىقتى, تاۋەلسىزدىگىمىز تەگەۋرىندى بولۋى ءۇشىن حالقىمىزدىڭ ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك, ارمانى اسقاق بولۋى كەرەك. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىن كوتەرۋ – باستى ماقسات بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ەلدىڭ قارجىلىق, ەكونوميكالىق ساۋاتىن كوتەرۋ كەرەك. ءىستىڭ كوزىن كورسەتىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان ءجون. ورتا تاپ – ۇلتتىق بۋرجۋازيا قالىپتاستىرعاننان كەيىن قانداي ىسكە بولسىن, بەل شەشىپ كىرىسە بەرۋگە بولادى.
3. مالايزيا مەملەكەتى قولدانعان تاجىريبەنى قولعا العان ءجون. قازاق حالقىن كوتەرۋگە ارنالعان “قازاق ينۆەستيتسيالىق قورى” اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرىپ, اكتسيالارىن بۇكىل قازاق حالقىنا ساتۋ كەرەك. بۇل اكتسيالاردى يەلەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن ساتۋىنا, ايىرباستاۋىنا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. ولار ۇلەس (ديۆيدەند) الىپ, قور قۇراۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا ەركىن نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋىنە جول اشسا بولادى. ينۆەستيتسيالىق قور اكتسيالارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتى تولىقتاي مەملەكەت يەلىگىندە بولىپ, قاراجاتى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تابىستى سالالارىنا ورنالاستىرىلۋى كەرەك.
4. تاۋەلسىزدىك الار قارساڭدا قۇرىلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ ءورىس الۋى جولىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ دا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە, عىلىمي-اقپاراتتىق تۇرعىدان نەگىزدەۋگە, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ وشاعى بولۋعا ينتەللەكتۋالدىق تا, كادرلىق تا الەۋەتى جەتكىلىكتى. سوندىقتان حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ جانىنان قولدانبالى قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن, قازاق تىلىندە ازىرلەنەتىن باسپا ونىمدەرى مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە تاۋەلسىز ساراپتاما جاسايتىن, قازاق ءتىلىن وقىتۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن, الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق تالداۋلار جاسايتىن, الەمدىك عىلىمي اقپاراتتى قازاق تىلىنە اۋداراتىن ارنايى مامانداندىرىلعان “قازاق ءتىلى” اكادەمياسىن قۇرۋ كەرەك. ول مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ, ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزىن جاساۋى, رەسمي ىسكەرلىك ستيل مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ءتىلدى قالىپتاستىرۋى, ۇلتتىق يدەولوگيا ازىرلەۋدىڭ وشاعىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل مەملەكەت تاراپىنان ءتىلدى دامىتۋعا ءبولىنىپ جاتقان قىرۋار قاراجاتتىڭ جۇيەلى, ناتيجەلى ىستەرگە جۇمسالۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. مۇنى ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن ءبولۋ (5 پايىز) ارقىلى قارجىلاندىرۋ كەرەك. سول سەكىلدى ءتۇرلى گرانتتاردى جەڭىپ الىپ تا ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرادى.
5. ەلىمىزدە ىرگەلى دىندەرگە (يسلام, حريستيان, بۋددا, يۋدايزم) عانا ورىن قالدىرىپ, قاپتاعان كونفەسسيالار مەن سەكتالارعا قاتاڭ تىيىم سالۋ قاجەت. ء“دىني سەنىم بوستاندىعى تۋرالى” زاڭدى قايتا قاراپ, تالاپتارىن كۇشەيتۋ كەرەك. بىزگە جالپى جۇرتشىلىقتىڭ (كەلىمسەك ميسسيونەرلەردىڭ) كوڭىلىن تابۋدان گورى, ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولعانى قىمبات.
6. مىنانىڭ باسى اشىق. ءبىز مىڭ جەردەن باتىسقا, امەريكاعا ەلىكتەپ, قانشا تىراشتانعانىمىزبەن, ولاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە جەتە المايمىز. ەلىكتەۋشى, تۇتىنۋشى دەڭگەيىنەن ارىعا بارمايمىز. بۇعان ءXىX عاسىردا فرانتسۋزدارعا ەلىكتەگەن ورىستار, اتاتۇرىك باس بولىپ, باتىستى بەتكە العان تۇرىكتەر تاجىريبەسى مىسال بولا الادى. دامىدى دەگەن مالايزيا مەن سينگاپۋر دە باتىس ەۋروپا مەن امەريكا ەلدەرىنىڭ شەنىنە كەلە المايدى. باتىستانۋعا بەت العان ءۇندىستان تاريحى دا ساباق بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە قىتاي مەن جاپونيانىڭ تاجىريبەسىن جاقسىلاپ زەرتتەۋ قاجەت. ءبىز ءوز تاريحي تامىرىمىز بەن ءتول سالت-داستۇرىمىزگە تابان تىرەپ, الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن بەيىمدەپ پايدالانا وتىرىپ, ءوز جولىمىزدى انىقتاۋىمىز كەرەك. اقىل-وي مەن عىلىم-بىلىمگە بارىنشا يەك ارتۋعا ءتيىسپىز.
7. جاھاندانۋ ۇدەرىسى الەم ەلدەرى اراسىندا ايماقتىق, وداقتىق, ساياسي ينتەگراتسيا پروتسەسىنىڭ جەدەلدەۋىنە تۇرتكى بولۋدا. قازىرگى كەزدە الەمدىك دامۋ وركەنيەتىندە ايماقتىق ينتەگراتسيا عالامداستىرۋ ءۇردىسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە كەڭىنەن تارالىپ وتىر. باتىس ەۋروپالىق وداقتىڭ ءرولى مەن بەدەلى ءوسىپ, شىعىستا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قاۋىمداستىعى كۇشەيە تۇسۋدە. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە كەڭەستەر وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاريحي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى بىرنەشە ينتەگراتسيالىق ورتالىقتار نىشانى بايقالدى. سولاردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيا ايماعى.
گەوساياسي جاعىنان بۇگىن بۇل ايماق قۇرامىنا جالپى اۋماعى 4 ميلليون شارشى كيلومەتردەن استام جانە حالقى 60 ميلليوننان اساتىن بەس مەملەكەت ەنەدى. ايماقتىڭ مۇمكىندىگى زور. تابيعي بايلىق قورى مول. الەمدىك ساياساتتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنىڭ كوپ رەتتە وسىناۋ ايماقتا توعىسىپ جاتۋى دا وسىعان بايلانىستى.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى تاۋەلسىزدىك الۋ كەزەڭىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا بايلانىستار باسەڭدەپ, ءوڭىر حالقىنىڭ قارىم-قاتىناسى مەن ءوزارا ءتۇسىنىستىگىنىڭ السىرەۋىنە اكەپ سوققان وقشاۋلانۋ بەلگىلەرى كورىنىس بەردى. ەلدەر اراسىنداعى اقپاراتتىق, مادەني جانە عىلىمي قارىم-قاتىناستىڭ ءۇزىلۋى – توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان اعايىنداس حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋىنا اكەلە باستادى. ەگەر بۇل جاعداي وسىلاي كەتە بەرەتىن بولسا, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنىسە المايتىن نەمەسە ءتۇسىنىسكىمىز كەلمەيتىن جاعدايعا جەتۋىمىز مۇمكىن. ناقتى ايتقاندا, ءتيىمدى ديالوگتىڭ بولماۋى جاڭا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەپ سوعۋى ىقتيمال.
سوندىقتان دا, ەڭ الدىمەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا مادەني بايلانىستاردى كۇشەيتۋ, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى ۇدەتۋ جايىن قاپەرگە العان لازىم. قازىرگى تاڭدا بەلەڭ الىپ وتىرعان جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ پايداسىنا ورتاق, زارارىنان قاشىق بولۋدىڭ دا ءبىر جولىن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا مادەني بايلانىستار ارقىلى ورنىعىپ, تەڭ قارىم-قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن ورتاق ءىس-قيمىلداردان كورىپ وتىرمىن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن تۇجىرىپ ايتاتىن بوساق, ماسەلە قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋ, الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىمەن يىق تەڭەستىرۋ, تاريحي تاعدىرى مەن تۇپكى تەگى ءبىر ەلدەرمەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتە وتىرىپ, جاھاندانۋدىڭ پايدا-زيانىنا بىرلەسە قام قىلۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
تۇركىلىك-يسلامدىق فاكتورلاردى العا ۇستاي وتىرىپ, ورتالىق ازيا يدەياسىن باياندى ەتۋ باعىتىندا ءسوزىمىزدىڭ ۇزىن-ىرعاسىن تياناقتاي كەلە مىناداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
بىرىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ساياسي, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, ءدىني, ەسىرتكىمەن كۇرەس, سۋ تاپشىلىعى سىندى وزەكتى ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ باسى بىرىككەندە عانا شەشىلمەك. وسى اتالعان ماسەلەلەردى ۋاقتىسىندا شەشپەي, قانداي دا ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر ايماقتاعى ەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتىپ, ورتاق مادەني ورىسكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇعان نەگىز جوق ەمەس. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مىڭجىلدىق ىنتىماقتاستىق تاريحى بار. شەكارالارى ورتاق, شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ دەڭگەيى جوعارى, مادەنيەتتەرى مەن سالت-داستۇرلەرى ۇقساس, ءدىلى جاقىن جانە ءبىر تىلدىك توپقا ەنەدى. بۇل ايماقتاعى حالىقتاردىڭ تاعدىرى تۇتاسىپ كەتكەن.
ۇشىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى عىلىمي جانە اقپاراتتىق بايلانىستاردى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن ورتاق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇرعان ءجون. جوعارىدا ايتىلعان وي-پىكىرلەردى بىرتىندەپ ورنىنا كەلتىرە الساق, ءتاڭىرى باق تالايىمىزعا بەرگەن تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتەرىمىزگە سەنىمىمىز كامىل. ينشاللا, اللا تىلەگىمىزدى بەرگەي!
ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.