ساليقالى ساياسات سالتاناتى

قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىن اسىرعان استانا سامميتىنە دايىندىق كۇن وتكەن سايىن قارقىن الا تۇسۋدە

_____________________

ۇيىمنىڭ ۇيىستىرار الەۋەتى زور

بۇگىنگى تاڭدا ەقىۇ – الەمدىك دەڭگەيدەگى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە كونسۋلتا­تيۆ­تىك كەڭەس بەرەتىن وزىندىك ورنى بار حالىقارالىق ۇيىم. ونىڭ تاريحى سوناۋ 1970 جىلداردان باس­تا­­لادى. شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ءۇن­قاتىسۋدى جولعا قويۋ ماقساتىندا ەۋروپاداعى قاۋ­ىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق كەڭەسى دەپ اتا­لاتىن كوپ تاراپتى فورۋم شاقىرىلىپ, ءناتي­جەسىندە 1975 جىلدىڭ 1 تامىزىندا وسى ۇيىمعا مۇشە 33 مەملەكەتتىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكو­نوميكالىق جاعدايلارىنا قاراماستان, ارا­قا­تىناستىق قاعيداتتارىن ايقىنداپ بەرەتىن حەل­سينكي قورىتىندى اكتىسى قابىلداندى. قازىرگى كەزدە ۇيىمنىڭ قۇرامىنا ۆانكۋ­ۆەر­دەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتە ورنالاسقان سولتۇستىك امەريكانىڭ, ەۋروپانىڭ, سولتۇستىك كاۆكاز بەن ورتالىق ازيانىڭ 56 مەملەكەتى كى­رەدى. ەقىۇ حالىقارالىق ۇيىمدارعا قويىلاتىن تالاپتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ شتاب-پاتەرى, تۇراقتى ورگاندارى مەن ينستيتۋتتارى, سونداي-اق قارجىلاندىرىلعان شتاتى مەن وڭىرلىك بولىمشەلەرى بار. قازىرگى تاڭدا ۇيىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالپى سانى 3,5 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ءىس باسىنداعى توراعا – جەدەل قىزمەتكە جالپى باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرادى. توراعا ءبىر جىلعا سايلانادى. باس حاتشى ءىس باسىنداعى توراعانىڭ وكىلى بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ونى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى (سىمك) ءۇش جىل مەرزىمگە تاعايىندايدى, ول ەقىۇ-نىڭ قۇ­رىلىمدارىنا جانە وپەراتسيالارىنا باسشىلىق جاسايدى. حاتشىلىق باس حاتشىنىڭ باس­شى­لىعىمەن جۇمىس جاسايدى. ونىڭ قۇرامىنا: – قاقتىعىستاردىڭ الدىن الاتىن ورتالىق; – تەرروريزمگە قارسى سەكتسيا; – ادام ساۋداسىنا قارسى ءبولىم; – ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ءىس-قيمىلداردى توپتاستىراتىن وفيس; – باسقا سىبايلاس مەملەكەتتەرمەن سىرتقى ىنتىماقتاستىقتى جولعا قوياتىن ءبولىم; – ستراتەگيالىق پوليتسيا ءبولىمى كىرەدى. بۇلاردان بوتەن ۇيىم قۇرامىندا دەربەس ينستيتۋتتار: – دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو (دياقب); – باق بوستاندىعى جونىندەگى وكىل; – ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى بار. دياقب ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, دەموكراتيانى دامىتۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن بەكىتۋ, ادام ولشەمدەرى سالاسىنداعى كەڭەستەر مەن فورۋمدار وتكىزۋ جۇمىستارىنا جاۋاپ بەرەدى. ساراپتامالىق كومەك كورسەتەدى, سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندە كادرلار دايىندايدى. دەموكراتيالىق ينس­­تيتۋتتاردى دامىتۋعا اتسالىسادى جانە ۇي­ىم­عا مۇشە مەملەكەتتەردەگى سايلاۋعا باقىلاۋ جا­سايدى. مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن دە جۇ­­مىس ىستەيدى. ۇيىمنىڭ باق بوستاندىعى ءجونىن­دەگى وكى­لى وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وسى سالا­داعى ءمىن­دەتتەمەلەرى مەن قاعيداتتارى ساقتالۋىن قا­دا­عالاپ, تاۋەلسىز ءباسپاسوزدى دامىتۋدا ەل ۇكى­مەت­تەرىنە كومەكتەسەدى. ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ءجو­نىن­دەگى جوعارعى كوميسسارى ۇلتتار اراسىنداعى كە­لەڭ­سىز جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ماسەلەلەرىن قا­راستىرىپ, وسىعان الدىن الا باقىلاۋ ءجۇر­گى­زەدى. كيكىلجىڭ ورىن العان جاعدايدا ونى داۋ-جان­جالسىز شەشۋ جاعدايلارىن قاراستىرادى. ءما­سەلەن, بۇگىندە بالقان, ازيا, شىعىس ەۋروپا ءجا­نە كاۆكاز ايماعىندا ەقىۇ-نىڭ 19 وكىلدىگى بار. سامميتتە قاتىسۋشى مەملەكەت باسشىلارى ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى ىسكە باعا بەرىپ, جاڭا نەگىزگى باعىتتاردى ايقىندايدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى بارلىق ماسەلەلەردى قارايتىن جانە ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدايتىن ورتالىق ديرەكتيۆالىق ورگان بولىپ تابىلادى. ۇيىمنىڭ تۇراقتى كەڭەسى كۇندەلىكتى جەدەل قىزمەت ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى, ونى توراعانىڭ وكىلى باسقارادى. قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق فو­رۋمى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ تۇراقتى وكىلدەرىنەن تۇرادى. ونىڭ مىندەتىنە قارۋلانۋدى باقىلاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە سەنىم شارالارى, شيەلەنىستەردى ازايتۋ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا كونسۋل­تاتسيالار جۇرگىزۋ, سەنىم جانە قاۋىپسىزدىك شارا­لا­رىنىڭ ورىندالۋى مەن اسكەري ماسەلەلەر بويىنشا سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى كىرەدى. ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (پا) 1991 جىلى قۇرىلعان. ۇلتتىق دەلەگاتسيالار وكىلدەرىنەن تۇراتىن اسسامبلەيا ۇيىم قىزمەتىن باعالاۋ جونىندەگى شەشىمدەر قابىلدايدى, سونىمەن قاتار, كەڭەس تالقىلايتىن ماسەلەلەر بويىنشا پىكىرسايىستار وتكىزەدى. ماسەلەن, قا­زاقستان پارلامەنتىنىڭ دەلەگاتسياسى پا جۇمى­سى­نا العاش رەت 1996 جى­لى قاتىستى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلىمىز تاۋەلسىز­دى­گىن العان 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان باستاپ وزگە ەلدەرمەن, حالىق­ارا­لىق ۇيىمدارمەن ىنتى­ماق­تاستىق بايلانىس ور­ناتا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى قا­زاق­ستان تۇراقتى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ەقىۇ بولىپ تابىلادى. الەمدىك دەرجاۆالار مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار تۋرالى ءسوز قوز­عاعاندا ەقىۇ قازاق­ستان­نىڭ ساياسي جانە ەكو­­­­نوميكالىق دامۋىنا كەزىندە زور قولداۋ كور­سەت­كەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلىمىزدەگى جاع­داي­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جاعىنان كۇر­دەلى بولعانى بەلگىلى. كە­ڭەستىك جۇيە قۇلاعاننان كەيىن بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلدى, سونىڭ ىشىندە وداق تۇسىندا شيكىزاتتىق بازا بولىپ كەلگەن, يندۋس­تري­يا­سى ورتالىققا باعىنعان قازاقستان ءبارىن دە تىڭ جەردەن قايتا باستاۋعا ءتيىس بولدى. كەيبىر ءسا­ۋە­گەيلەر قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت قۇرا الاتىنىنا كۇ­مانمەن قارادى. وسىن­داي جاعدايدا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورە­گەن­دىك ساياساتىنىڭ ار­قا­سىندا نارىقتىق ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزدەرى قالا­نىپ, “اۋەلى – ەكونومي­كا, سودان كەيىن – ساياسات” ۇستانىمىمەن كوشىمىزدى تۇزەي باستادىق, مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى اتري­بۋتتارى جاسالدى, ەلىمىزدە ىشكى تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ ارقىلى ساياسي جۇيە دامۋىنىڭ دەموكرا­تيا­لىق ۆەكتورى ورنىقتى, بۇۇ-عا مۇشە بول­دىق. قازاقستان سول كەز­دە الەۋەتى جونىنەن الەم­دەگى ءتورتىنشى يادرولىق ەل بولا تۇرا سىناقتاردان باس تارتىپ, سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. سول ارقىلى اقش, رەسەي جانە قىتاي سياقتى ىرگەلى ەلدەردىڭ قول­داۋىنا يە بولىپ, ءوزىنىڭ بەيبىتشىل ساياسا­تى­مەن, ىشكى تۇراقتىلىعىمەن شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيالار تارتا ءبىلدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-مەن قارىم-قاتىناسىن بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بو­لادى. العاشقىسى 1994-1997 جىل­دار اراسى دەسەك, بۇل – ىقپالداسۋ ىرگە­تا­سىنىڭ قالانعان كەزەڭى بولدى. مۇنداعى ەلەۋلى وقيعا 1995 جىلى ۆەنا قالاسىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ اشىلۋى بولدى. 1998 جىلعى جەلتوقساندا ەقىۇ مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ۇكىمەتى مەن ەقىۇ/دياقب اراسىندا ءوزارا ءتۇسى­نىس­تىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. 1999 جىلعى قاڭتاردا الماتىدا ەقىۇ-نىڭ ورتالىعى اشىلدى. اتالعان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە بولعان جىلدار ىشىندە ەلىمىز وسى قۇرىلىممەن ونىڭ بارلىق قىزمەتىنىڭ سالاسى بويىنشا ءوزارا قارىم-قاتىناستارىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلدىڭ كەڭسەسى, از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كو­ميسسار كەڭسەسى جانە دەموكراتيالىق ينستي­تۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو ءتارىزدى ۇيىم ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىستا ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ال ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋ­را­لى نيەتىن قازاقستان 2003 جىلى بىلدىرگەن بولاتىن. وسى نيەتكە ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى “قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭعىرۋ جو­لىن­دا” اتتى حالىققا جولداۋىندا ارنايى باسىمدىق بەرىلدى. ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا ءتور­اعالىق ەتۋىنە 2005 جىلى قازان قالاسىندا تمد باسشىلارىنىڭ سامميتىندە قولداۋ كورسەتىلدى, ۇيىمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستار بارىسىندا وسى يدەيانى ىلگەرىلەتۋ جونىندە كوپتەگەن شارالار جۇرگىزىلدى. قازاقستان وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ, وعان ازىرلىك بارىسىندا كوپتەگەن ساياسي شەشىمدەر قابىلدادى, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىندا كوپتەگەن بەلەستەردەن ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, 2004 جىلى ەلى­مىزدە ساياسي رەفورمالاردىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسى جاريالانىپ, سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ جۇزەگە استى, قوعامدىق پالاتا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, 6 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جۇمىس جاساۋدا. ءبىر كەزدەرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەل­سەندى قولداۋىنا يە بولعان ەلىمىز, ەڭ الدىمەن, ەقىۇ ۇسىنىستارىنا سايكەس كەڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەل شەشە كىرىستى. ونىڭ ىشىندە 2007 جىلى جۇرگىزىلگەن كون­ستي­تۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزى ۇلكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە “ساياسي پارتيالار تۋرالى”, “سايلاۋ تۋرالى”, “بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­­­­دارى تۋرالى” زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, پار­لامەنتتىڭ جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ارتتىرىلدى, قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەس­پۋ­ب­ليكادان پرەزيدەنتتىك-پارلا­مەنتتىك رەس­پۋب­ليكاعا اينالدى. ءاسى­رەسە, حالىق پەن بيلىك ارا­سىنداعى كو­پىر ءتارىزدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار­دىڭ رولىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. قازاق­ستانداعى تۇ­راقتىلىق پەن دامۋدىڭ ماڭىزدى ينستي­تۋت­تارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ مارتەبەسى ۇلعايىپ, ونىڭ 9 وكىلى پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. قازاقستانداعى ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى الەم ەلدەرىنە ۇلگى-ونەگە رەتىندە تاراتىلا باستادى. جاقىندا 2009-2012 جىلدارعا ار­نالعان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى جانە 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ زاڭنا­ما­لارى حالىقارالىق ستاندارت­تار­عا ەداۋىر جاقىنداي ءتۇستى. تاياۋدا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ ءمۇم­كىندىكتەرى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىققا قارسى تۇرۋ تۋرالى زاڭدار قابىل­دانىپ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. قازاق­ستاننىڭ ەلدى دەموكراتيالاندىرۋ سالاسىنداعى قادامدارى ودان ءارى تو­لىق كولەمىندە ۇيىم توراعالىعى اۋ­قىمىنداعى ماقساتتارى مەن مىندەت­تەرىنە سايكەس كەلەتىن بولۋى ءتيىس دەگەن مىندەتتەمەلەر الىپ وتىرمىز. وسى وڭ ىستەرگە ءتيىستى باعاسىن بەرگەن ەقىۇ-عا مۇشە 55 مەم­لەكەت 2007 جىلعى قاراشا ايىندا مادريد قالا­سىندا ءوت­كەن وتىرىستا 2010 جىلعى توراعالىقتى قا­زاق­­ستانعا سەنىپ تاپسىردى. بۇل وزگە­لەر­­دىڭ ەلىمىزدەگى بۇگىنگى تاڭداعى الەۋ­مەتتىك سالاداعى, ەكونوميكاداعى, جال­پى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىن­داعى جۇمىستارعا بەرگەن وڭ باعاسى دەپ وي­لاي­مىن. وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايى­نىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى افينادا وتكەن سىرت­­قى ىستەر مي­نيسترلەرىنىڭ 17-ءشى وتى­رىسىندا ۇيىمعا ءتورا­عالىق ەتىپ كەلگەن گرەكيا قازاق­ستانعا ءتورا­عا­لىقتى رەسمي تۇردە تاپسىرعانىنا ءبىز ءبارىمىز كۋا بولدىق. ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تمد مەم­لە­كەت­­تەرىنەن عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان ەلدەرىنەن العاش رەت بىزگە سەنىپ تاپسىرىلىپ وتىر. مۇنى ءبىز ەل­با­سىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ساليقالى, سا­راب­­دال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ەلىمىزدىڭ بەدەلىنىڭ ارتا تۇسكەنى دەپ بىلەمىز. قازاقستان ءوز مىندەتىنە بىردەن بەل شەشە كىرىسىپ كەتكەنىن ايتۋ كەرەك. توراعالىق قىزمەتى ۇلكەن بەدەلىمەن, مارتەبەسىمەن قوسا, ەلگە ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيتىنى دە بەلگىلى. سودىقتان دا, وسى مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ جاتقانىمىز تەك ەلباسىنىڭ بەدەلى مەن وتاندىق ديپلو­ما­تيانىڭ تاباندى جۇمىسى عانا ەمەس, بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسى. ەلىمىز ۇيىمعا اعىلشىن تىلىندە ت-دان باستالاتىن ءتورت قۇندى­لىقتى ۇسىندى. ولار – سەنىم, ءداستۇر, اشىق­تىق جانە توزىمدىلىك. بۇل دەگەنىمىز – ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمدىلىگى, حالىقارالىق قاتىناستاردا اشىقتىق, ەكى جاقتى ستاندارتتاردان اۋلاق بولۋ, ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاۋىپتەرمەن توزىمدىلىك تانىتا وتىرىپ بىرلەسىپ كۇرەسۋ. ۇيىمنىڭ الدىنداعى تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى تياناقتى شەشۋ ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حەلسينكي اكتىسىنە – 35 جىل, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا – 65 جىل, پاريج حارتياسىنا 20 جىل تولۋىنا وراي 11 جىل بويى وتپەگەن ەقىۇ ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى جان-جاقتى قولداۋ تاۋىپ, ۇلكەن جيىن استانا قالاسىندا جەلتوقساننىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى وتەدى دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. وعان قازىر ەلىمىزدە قىزۋ دايىندىق جۇرۋدە. ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ باستالعالى بەرى قا­زاق­ستاننىڭ اتقارعان ىستەرىنە كەلەتىن بولساق, ەلىمىز ونىڭ ءۇش ولشەمى بويىنشا دا, اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ايقىن بەلسەندىلىك كورسەتىپ كەلەدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءازىربايجاندا جانە ارمەنيادا بولىپ, وسى ەل پرەزيدەنتتەرىمەن كەز­دەستى. لون­دوندا وتكەن جانە اۋعانستاننىڭ وزىندە ءوت­كەن اۋعانستان پروبلەماسى جونىندەگى حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسياعا دا قاتىستى. دنەستر بوي­ىنداعى پروبلەماعا دا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنۋدە. بيىلعى جىلى ەڭ باستى جۇمىس ۆەنادا باس­تالدى. وندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتورا­عا­لىعىنىڭ تانىستىرىلىمى بولىپ, وندا ەلبا­سى­نىڭ بەينەجولداۋىن جۇرتشىلىق زور ىنتامەن قابىلدادى. ويتكەنى, وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ ءۇش ۇستانىمى: قاۋىپسىزدىك, ەكونو­مي­­كالىق جانە ەكولوگيالىق گۋمانيتارلىق سالا­­­لاردىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعادى. ۇيىمنىڭ ءۇش ولشەمىنە لايىقتى ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا ەلى­مىزدە 14-16 مامىر كۇندەرى “ەقىۇ-نىڭ ەۋرا­زيالىق ولشەمى” اتتى ءار ەلدەن 350 دەلەگات قاتىس­قان ترانسازيالىق فورۋم ءوتتى. فورۋمدا ەكو­نو­ميكا, لاڭكەستىك, ەسىرتكى بيزنەسى تۋرالى ماسەلەلەر قارالاعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال قىرعىز­ستانداعى جاعدايعا بايلانىستى ارنايى سەسسيا وتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز ۇيىمنىڭ بۇرىنعى توراعالارىنىڭ جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, ونىڭ ءۇش ۇستانىمىنا, اسىرەسە, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەماسىنا, ونىڭ ىشىندە ارال پروب­لەماسىنا باسا نازار اۋدارۋدا. سونىمەن قاتار, ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى مول ەل ەكەنىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەماسى بويىنشا ۇنقاتىسۋدى جالعاستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز – بەدەلدى ۇي­ىم­عا توراعالىق ەتۋ حالىقارالىق دەڭگەيدە ەلى­مىزدىڭ بەدەلىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسا­تى­نى تۇسىنىكتى. سونداي-اق, ەلىمىز ىشىندەگى قو­عام­دىق-ساياسي احۋالدى دا نىعايتا تۇسەتىنى انىق. تولەبەك قوسمامبەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. * * *

استانا اۋەجايىندا قاربالاس شاق

تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارىس بەي­نەلى بولاشاعىنىڭ بالاماسىز با­سىمدىعىن ايقىندايتىن تاعى ءبىر ۇلى وقيعا جاقىنداپ كەلەدى. جەل­توق­سان ايىندا استانادا وتەتىن جا­ھان­دىق قۇرىلتايدا عالامنىڭ بە­دەلدى 56 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى, 500-گە تارتا بەلگىلى حالىقارالىق ۇي­ىمداردىڭ جەتەكشىلەرى باس قوس­پاق. “قوناق از وتىرىپ, كوپ سى­ناي­دى” دەمەكشى, الەمگە تانىمال تۇل­عالار جينالاتىن بۇل القالى جي­ىن قازاق ەلى ءۇشىن قايتالانباس قۇر­مەت ءارى بۇ­رىن-سوڭدى بولىپ كور­­مەگەن سىن­دارلى سىن بولعالى تۇر. ەقىۇ-نىڭ 7-ءشى ءسامميتى ەگە­مەن ەلىمىزدىڭ ەڭ­بەكتەگەن بالاسى­نان, ەڭكەيگەن قار­تى­نا دەيىن تا­ري­حي جاۋاپكەر­شى­لىك ءجۇ­گىن ارتقالى وتىر. “تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر” دە­گەن­دەي, جاھاندىق جيىن قوناق­تارىن قابىلدايتىن استانا ءۇشىن ەقىۇ ءسامميتى شىن ءمانىن­دەگى حا­لىق­ارالىق دارەجەدەگى ەم­تي­حان بول­ماق. جيىنعا كەلەتىن قوناق­تاردىڭ قازاق جەرىندەگى ال­­عاشقى تابانى ەلوردا­نىڭ اۋە قاق­پاسى – استانا حالىق­ارالىق اۋە­جايىنا تيەتىندىگى بەلگىلى. سون­دىق­­تان ءبۇ­گىن­گى تاڭدا اۋەجاي بۇل ما­ڭىز­دى حا­لىق­­­­ارالىق وقيعاعا تىڭ­عى­لىقتى داي­ىندىق جۇمىسىنا كى­رىسكەن. پرە­­زيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­با­ەۆتىڭ ءتول پەرزەنتى – ا­س­­تا­نا بۇدان بۇرىن دا تالاي حالىق­ارالىق ءمار­تەبەلى باس-قوسۋلاردىڭ ورتالىعى بول­عان. سول جيىندارعا جينالعان قو­ناقتار دا العاش اس­تانا اۋە­جا­يى­­­نان وتەتىن. ال بۇل جولعى جي­ىننىڭ ءجونى باسقا. 11 جىل ءۇزى­لىس­تەن كەيىن قازاق ەلىندە قايتا ءوت­كى­زىل­­گەلى وتىرعان ەقىۇ ءسامميتى ءتورت­­­­­كۇل دۇنيە نا­زارىن ەر­ەك­شە اۋ­داراتىن حالىق­­ارالىق ۇلى باسقوسۋ. قازىر سامميتكە دايىندىق با­رى­سىندا استانا قالاسىنىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەۋدە. بۇرناعى كۇنى قالا اكىمدىگى استانا حالىقارالىق اۋە­جاي­ىنداعى قوناقتاردى قارسى الۋ ماق­ساتىندا جاسالىپ جاتقان ءازىر­­لىك بارىسىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن باق وكىلدەرىنە ارنايى ساپار ۇي­ىمداستىردى. استانا حالىقارالىق اۋەجايى بۇگىنگى وسكەلەڭ زامان تالابىنا ساي ينفراقۇرىلىمى دامىعان, قىزمەت كورسەتۋ دارەجەسى الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بە­رە­تىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بەدەلدى اۋە­جاي­لارىنىڭ بىرەگەيى بولىپ تا­بى­لادى. تورتكۇل دۇنيە نازارى تۇگەل استاناعا اۋاتىن سامميت كەزىندە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اۋە كە­مە­لەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن تەحنيكا­لىق قۇرالدار دا, مارتەبەلى قوناق­تاردى قابىلدايتىن قىزمەت تۇرلەرى دە حالىقارالىق جوعارى ساپا ستاندارتتارىنا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. مىنە, سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇندەرى استانا اۋەجايىنىڭ ينفراقۇرى­لى­مىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە اۋە­جاي كەشەنىنىڭ بارلىق قۇرىلىم­دىق كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋ­قىمدى شارالار اتقارىلۋدا. “استانا حالىقارالىق اۋەجايى” اق-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ال­ەكساندر بەكمۋرزيننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا اۋەجايدىڭ اۋە كە­مەلەرى تۇراتىن تۇراعى 31 ءىرى ۇشاق­تى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال الدىن-الا بەلگىلى بولىپ وتىر­عانىنداي, اۋەجايعا سامميت كە­زىن­دە 70-كە تارتا ءىرى ۇشاق كەلىپ قون­باق. ءبىر مەزگىلدە 70 ۇشاقتى سيعىزۋ ءۇشىن پەرروننىڭ اۋماعى ەكى ەسەگە دەي­ىن كەڭەيتىلۋگە ءتيىس. قازىر بۇل جۇ­مىس قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جا­تىر. حالىقارالىق ساپا ستان­­دارت­تا­رىنا ساي ءىرى ۇشاقتاردى ور­نا­لاس­تىرۋعا لايىق پەررون جاقىن ارادا ىسكە قوسىلماق. قوسىمشا سا­لىنىپ جاتقان بۇل پەررونعا 22 زا­ماناۋي ءىرى ۇشاقتار ورنالاستى­رى­لادى. قازىر استانا حالىقارالىق اۋە­جايى تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 40 رەيسكە قىزمەت كورسەتەدى. سامميت كەزىندە بۇل كورسەتكىش كەمىندە ءۇش ەسە كوبەيەتىن كورىنەدى. ءبىر مەزگىلدە 70-تەن استام ءىرى اۋە كەمەلەرىنە قىز­­مەت كورسەتۋ ءۇشىن قوسىمشا ار­نايى تەحنيكالار ساتىپ الۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى “استانا حا­لىق­­ارالىق اۋەجايى” اق اۋەجاي تەح­ني­كالارىن جاسايتىن ارنايى زا­ۋىت­تارعا 113 ءارتۇرلى جاڭا تەح­ني­كالارعا تاپسىرىس بەردى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇشاقتاردى تارتاتىن تيا­گاچتار, تىركەمەلەر, تراپتار, ترانس­پورتەرلەر جانە باسقا ار­­ناۋلى تەحنيكالار بار. ءبىرىنشى دارەجەلى مەملەكەت باس­شى­لارىن قابىلدايتىن زال دا ءور­كەنيەتتى وسكەلەڭ تالاپتارعا ساي بو­لۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى اۋە­جاي­دىڭ ءVىP عيماراتىنا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. بۇل عيمارات تولىعىمەن قايتا سالىنىپ جاتىر دەسە دە بولعانداي. اۋەجا­ي­دىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ا.بەك­مۋر­­زين­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءVىP عي­­ما­رات 20 قاراشاعا دەيىن تولىق پاي­­دالانۋعا بەرىلمەك. بۇل عي­ما­راتتا مارتەبەلى قوناقتاردى قابىل­داي­تىن بولمە, كەلىسسوزدەر ءجۇر­گى­زەتىن زال جانە باسقا ورىندار جاب­دىق­تالادى. ولاردىڭ ءبارى جوعارى ساپالى حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە جابدىقتالۋدا. ەقىۇ ءسامميتى كۇندەرى اۋەجاي قىزمەتكەرلەرى تاۋلىك بويى بىرنەشە اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسى ماقساتتا الماتى, قاراعاندى, اقتوبە, اتىراۋ, اقتاۋ, ورال, قوس­تاناي, شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋە­جايلارىنان تاجىريبەلى ماماندار قوسىمشا تارتىلاتىن بولادى. سو­نىمەن بىرگە استانا ماڭىنداعى قا­لالاردان قاجەتتى ارنايى تەح­ني­كالاردى جالعا الۋ مۇمكىندىكتەرى دە قاراستىرىلۋدا. الەكساندر بەكمۋرزيننىڭ ءما­لىم­دەۋىنشە, بۇل كۇندەرى اۋەجاي اۋما­عىن­­داعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اي­رىقشا ءمان بەرىلەدى. قۇزىرلى ور­­گاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, سام­ميتكە كەلەتىن مەملەكەت باسشى­لا­رىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار بەلگىلەنىپ, جو­عارى دارەجەلى حالىقارالىق جيىنعا كەلەتىن دەلەگاتسيالاردىڭ قاۋ­ىپ­سىز­دىگىن قالتقىسىز قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارى جاسا­لىنادى. استانا حالىقارالىق اۋە­جايى­نىڭ بۇكىل الەم نازارى وزىنە اۋا­تىن حالىقارالىق القالى باسقوسۋ كۇندەرىندە جوعارى تالاپ­تار­عا ساي سا­پالى جۇمىس جاساي­تىن­دىعىنا سەنىمى نىق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى. ----------------------------- سۋرەتتە: استانا اۋەجايىن­دا­عى قىزۋ دايىندىق جۇمىستارى. سۋرەتتى تۇسىرگەن س. ماعزۇموۆ. * * *

______________________

باسقا باسىلىمداردان

ەكىنشى باعالاۋ قاراباقتا وتۋدە

ەقىۇ دالالىق باعالاۋ ميس­سيا­سىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باكۋ با­قى­لاۋ­ىنداعى قاراباق اۋماعىندا وتەتىن بولادى, دەپ حابارلادى ار­مەنيا پرە­زيدەنتى سەرج سار­گ­­سيانمەن كەز­دە­سۋى كەزىندە ەقىۇ-نىڭ قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ جونىندەگى مينسك توبىنىڭ تەڭ توراعالارى. ەقىۇ مينسك توبىنىڭ تەڭ توراعالارى يگور پوپوۆ (رەسەي), بەرنار فاسە (فرانتسيا) جانە رو­بەرت برادتكە (اقش), سونداي-اق ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعا­سى­نىڭ جەكە وكىلى اندجەي كاسپر­شيك وتكەن سارسەنبى كۇنى ءازىرباي­جاننان ار­مە­نياعا كەلدى. ولار ەرەۆانداعى ار­مە­نيا پرەزيدەن­تى­مەن جوعارىدا اي­تىلعان كەزدەسۋ­دەن كەيىن تانىل­ما­عان تاۋلى قاراباق استاناسى – ستەپ­اناكەرت قالاسىنا اتباسىن ءتى­رەدى. مۇندا ەقىۇ مينسك توبى­نىڭ تەڭ ءتور­اعالارى دالالىق با­عا­لاۋ ميسسيا­­س­ىن جۇزەگە اسىرىپ جا­تىر. ەقىۇ-نىڭ دالالىق باقىلاۋ ميس­­سياسى تاۋلى قاراباق وڭىرىندەگى اۋماقتاردا 14 قازانعا دەيىن بولادى. ال تەڭ توراعالار س.سارگسيان­مەن ازىربايجانداعى تالقىلاۋ ءناتي­جەلەرىن ۇسىنا وتىرىپ, قا­راباق جانجالدى ايماعىندا دا­لا­لىق با­عالاۋ ميسسياسى باعدار­لا­ماسىن قا­راس­تىردى. تەڭ توراعالار مو­نيتو­رينگتىڭ كەلەسى كەزەڭىندە تالقىلاۋ تاقىرىبى ءازىربايجان­نىڭ باقى­لاۋ­ىنداعى تاۋلى قاراباق اۋماق­تارى بولاتىنىنا سەندىردى. سونداي-اق حالىقارالىق بىتىمگەرلەر ال­عاشقى مۇمكىندىك تۋعان ساتتە-اق ءاز­ىربايجاننىڭ ناحچىۆان اۆتونو­مياسىنا بارىپ, تولىقتاي قيرا­تىل­عان دجۋگاداعى ارميان زيراتىنا سوعاتىندارىن جەتكىزدى. ءوز كەزە­گىندە ارمەنيا پرەزيدەنتى ەقىۇ-نىڭ دالا ميسسياسى اياقتالعاننان كەي­ىن وبەكتيۆتى بايانداما ازىرلەۋ­دىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتتى, دەپ حا­بارلادى رەسەيدىڭ “نوۆوستي” اقپا­رات اگەنتتىگى. زاڭ ۇستەمدىگى – باستى تالاپ زاڭ ۇستەمدىگى جانە قىلمىس­تىق سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ەسەپ­تىلىگى جۇيەسى قازىرگى زامانعى دە­مو­كراتيانىڭ اجىراعىسىز تا­لابى بولىپ تابىلادى, دەدى اش­عابادتا ەلشى, ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجو­نىندەگى ۇيىم­نىڭ تۇركىمەنستان­داعى ورتالى­عىنىڭ باسشىسى ارسيم زەكولي. اشعابادتا ەقىۇ مەن ەقىۇ-نىڭ پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ستراگيا­لىق ماسەلەلەر بويىنشا ءبولىمى ءتۇر­كىمەنستان ىشكى ىستەر مينيس­تر­لىگىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا ۇي­ىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل بولىپ ءوتتى. بۇل شارا اتالعان ۆە­دومستۆو قىز­مەتكەرلەرى مەن پو­لي­تسيا ۇلت­تىق اكادەمياسىنىڭ تىڭ­داۋشى­لا­رى ءۇشىن ۇيىمداستى­رىلدى. ءدوڭ­گەلەك ۇستەلدە ەقىۇ-عا مۇشە باسقا مەم­لەكەتتەردىڭ ءىس-تاجىريبەلەرىن پاي­دالانا وتىرىپ, پوليتسيا قىز­مەتك­ەرلەرىن العاشقى دايىندىقتان وتكىزۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. “مەملەكەتتىك ورگاندار عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن دە قىز­مەت ەتۋ پوليتسيانىڭ جاقسى جۇ­مىسى بولىپ تابىلادى جانە ادام­داردىڭ ءومىرىن, ولاردىڭ م ۇلىكتەرىن قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى ا.زەكولي. ۆەنگريادان, تۇركيادان, ۋك­­­راي­نا مەن چەح رەسپۋبليكاسىنان كەل­گەن حالىقارالىق ساراپشىلار پو­ليتسيالاردى وقىتۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگى­لەرى مەن تاسىلدەرىن ۇسىنىپ, باستى نازاردى پوليتسيا ورگان­دا­رىنا قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ مەن الۋ ماسەلەلەرىنە اۋداردى.