وتىرار: كەشە, بۇگىن جانە ەرتەڭ

ءوڭىر ءومىرى

وتىرار – ءال-فارابيدەي دانانىڭ, وزبەكالىدەي ۇلت ماق­تانىشىنىڭ, شامشىدەي سازگەردىڭ كىندىك قانى تامعان, ءىزى قالعان جەر. وتىرار – ءوزىنىڭ كونە تاريحي قۇندىلىقتارىمەن بۇكىل الەم عالىم­دارىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ۇلتتىڭ رۋحاني قازىعى. ۇلى وتىرار – ەلباسىمىز ايتقانداي, قازاق وركەنيەتىنىڭ التىن دىڭگەگى. وتىرار تاريحتا “وتىرار وركەنيەتى” دەگەن اتپەن قالدى. بىرىنشىدەن, بۇل قالا – ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ وتانى. وسىنىڭ ءوزى-اق وتىراردىڭ اتاعىن شىعارۋعا جە­تەر ەدى. ال بۇل جەردەن ودان بولەك 21-دەن استام ءال-فارابي, ءجۇز­دەن استام عالىمدار, اكادەميكتەر, قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر ادامدارى شىققان. ەكىنشىدەن, وتىرار ءوز زامانىنداعى رۋحانيات استاناسى بولعان. الەك­ساندريادان كەيىنگى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانانىڭ وسى قالادا ورنالاسۋى تەگىن ەمەس. ۇشىنشىدەن, وتىرار ءوزىنىڭ قاھارمان قورعاۋشى­لارىمەن وشپەس داڭققا بولەنگەن, باتىرلىقتىڭ, وتانسۇيگىشتىكتىڭ تەڭدەسى جوق ۇلگىسىنە اينالعان قالا. سونداي-اق بۇل جەردە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى, بابتاردىڭ بابى ارىستانباب جەرلەنگەن. دانالار ايتادى: ۇلى ەل اتانۋ – حالىق سانىنىڭ كوپتىگىمەن ەسەپتەلمەيدى. ۇلىلىق – ول ومىرگە ۇلى ۇرپاقتارىن دۇنيەگە كەلتىرگەن حالىققا ءتان. سوندىقتان دا وتىرار ءوزىنىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىمەن, شەجىرەلى تاريحىمەن ماقتانادى. وسى وتىراردا ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار وتكەلى جاتىر. 24-25 قىركۇيەكتە وتەتىن الەمگە تانىمال عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1140 جىلدىعى, قازاق ء“ۆالسىنىڭ كورولى” ءشامشى قالداياقوۆتىڭ – 80, وتىرار اۋدانىنىڭ 75 جىلدىعى, اۋداندىق گازەتتىڭ – 75, ساتيرا ساردارى كوپەن ءامىر-بەكتىڭ 60 جىلدىعى مەرەيتويلارى وتەدى. توي – حالىقتىڭ قازىناسى. بۇل تويلار اس ءىشىپ, اياق بوسا­تاتىن ەمەس, ەلدىكتىڭ, جاس ۇرپاققا تاربيە بەرەر تاعىلىمىنىڭ مەيرامى. ماقساتى بيىك, كەلەشەگى كەمەل وتىرارداعى مەرەكەلىك شارالاردىڭ قارساڭىندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى, مەرەي­تويلاردى وتكىزۋ كوميسسياسى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى جاقسىبەك اسىل­بەك جۋرناليستەردى ءبىراز مالىمەتتەردەن حاباردار ەتتى: – 2001 جىلى قازان ايىندا ءال-فارا­بي بابامىزدىڭ تۋعانىنا 1130 جىل تولۋى­نا وراي اۋداندا ء“ال-فارابي – عۇلا­ما عالىم, وقىمىستى ويشىل” اتتى حا­لىق­ارالىق عىلىمي-تەوريالىق كون­فەرەنتسيا وتكىزىلسە, ول ارادا بەس جىل ءوت­كەن سوڭ 2006 جىلى ناۋرىزدا “ ۇلى ۇستاز­دىڭ قايتا ورالۋى” اتتى عىلىمي-تەوريا­لىق كون­فەرەن­تسياعا ۇلاستى. وعان الىس تا جاقىن شەتەلدەردەن اتاقتى وقىمىس­تىلار, عالىمدار قاتىستى. اۋداننىڭ وتكەن 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بۇرىنعى اۋدان اكىمى, قازىرگى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ تىكەلەي باسشى­لىعىمەن تۇڭعىش رەت وتىرار تاريحىنىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەتىن, ونىڭ كيەلى توپىراعىندا تۋعان عۇلاما بابا­لارىمىزدىڭ رۋحىن جاڭعىرتاتىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ىسپەتتى “وتىرار داڭقى” تاريحي تانىمدىق كە­شەنى اشىل­دى. ونىڭ قۇرامىندا “داڭقتى بابالار سايا­جولى”, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ەسكەرت­كىشى, ءال-فارابي الاڭى, “وتىرار قور­­عا­نىسى” پاننوسى, “ەل تاريحىن ەر ازا­مات­تار جاسايدى” بيلبوردى بار. بۇ­دان باسقا اۋدانىمىزدا ءزاۋلىم مادە­نيەت سارايى, “وتىرار رۋحانياتى”, “وتى­رار-ارىستان­باب” مۇراجاي كىتاپ­حاناسى جۇمىس ىستەيدى. كىتاپحانا قورىندا ءال-فارابي بابامىز­دىڭ مۇرالارى ساقتاۋلى تۇر. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2006 جىلعى ناۋ­رىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تىكە­لەي قول­داۋىمەن قۇرىلعان ارنايى دەلەگاتسيا قا­زاق­ستان مۇ­سىل­ماندارى ءدىني باسقارماسى­نىڭ ءتور­اعاسى, باس ءمۇفتي, عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن سيريادا جاتقان ءال-فارابي بابامىزدىڭ زيراتىنا ونىڭ تۋعان جەرى وقسىزدان, وتىرار جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق اپارىپ, بابا رۋحىنا قۇران باعىشتاۋى, ول جاقتان ءبىر ۋىس توپىراق اكەلىپ, ونىڭ تۋعان جەرى وتىرارعا ارۋلاپ قويۋى جانە دەلەگاتسيا قۇرامىندا سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ءالىم­جان قۇرتاەۆ, كورنەكتى عالىم جارىل­قاسىن نۇسقاباي­ ۇلى, اۋدانىمىزداعى ءال-فارابي مۋزەيى­نىڭ ديرەكتورى ابدۋللا جۇماشەۆ سياقتى وتىرارلىقتاردىڭ بولۋى ەل رۋحىن اسقاقتاتىپ, اۋداننىڭ رۋحا­ني, مادەني الەمىن نۇرلاندىرا ءتۇستى. بۇلاردان باسقا “وتىرار داڭقى” تاريحي-تانىمدىق كە­شەنىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلىپ, “وتى­رار ەنتسيكلوپەدياسى”, “شە­جىرە­لى وتى­رار”, “وتىرار جادىگەر­لەرى”, “وتى­رار­لىقتار جاۋىنگەرلىك ساپ­تا”, “تاۋشەن” كىتاپتارى شىعارىلدى. ولاردا حالىق ءۇشىن ىزگىلىكتى ءىس قىلعان بىردە-ءبىر وتىرار­لىق ازاماتتىڭ ۇمىتى­لىپ كەتپەۋىنە, اتاۋسىز قالماۋىنا ايرىق­شا نازار اۋدارىلعان. تاريح تولقىنىنا كوز جىبەرسەك, وتىرار حالقى, بۇكىل ەلىمىز ءوزىنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىنە نەبىر ناۋبەتتەردى باسىنان وتكەرىپ جەتكەنىن بىلەمىز. اۋدان ورتالى­عىنداعى “وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولو­گيالىق قورىق مۇراجايىن” كورگەن ادام وسىنداي ويعا قالارى انىق. 1980 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ شەشى­­مىمەن ءشاۋىلدىر سەلوسىنان ۇيىم­داستى­رىل­عان بۇل مۋزەي ءۇش قاباتتى كەشەننەن تۇرادى. ءبىرىنشى قاباتقا ەكسپوناتتار ساقتايتىن قويمالار مەن اكىمشىلىك جايلار ورنالاسقان. ەكىنشى قاباتتان باستاپ مۇراجايدىڭ ەكسپوزي­تسيالىق زالدارى باستالادى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قاباتتاعى زالداردى ارالاپ, ادامزات تاريحىنان كوپتەگەن ماعلۇماتتار الۋعا بولادى. مۇندا قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنا جانە كونە وتىرار قالاسىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا بايلانىستى مول مالىمەتتەر, ەكسپونات­تار جيناق­تالعان. مۇراجايدا 12 مىڭنان استام ەكسپونات بار. وسى وتىرار مۇراجايىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اسانتاي ءالىموۆ بولاتىن. بۇدان باسقا 1991 جىلى 6 قاراشادا وسى مۇراجايدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبو­لىمى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكا­سىندا تۇڭعىش رەت وتىرار رۋحانياتى – وتىرار-ارىستانباب مۇراجاي كىتاپ­حاناسى اشىلدى. مۇراجايدىڭ ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى, قايتا جاڭعىرتۋ شەبەرحاناسى, 6 ەكسپوزيتسيا, ءبىر تۇراقتى كورمە زالى, 4 قور ساقتاۋ, كەڭسە بولمەلەرى بار. اتالعان مۇراجاي كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا ۇلى عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ, سونداي-اق وتىراردان شىققان ۇلت ماق­تانىشتارىنىڭ مۇرالارى, قولجازبالارى, كىتاپتارى, ومىردەرەكتەرى, ءۇنتاسپالارى, شىعارمالارى, ءوزى جانە وتباسىلارى تۇتىنعان ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق ءمانى زور قولونەر بۇيىمدارى, 10 مىڭنان استام قولجازبا, كىتاپتار, مەرزىمدى باسىلىمدار ساقتالىپ وتىر. مەرەكەگە وراي “اۋداننىڭ 75 جىل­دىعىنا 75 يگى شارا” اتتى اۋقىمدى باع­دار­لاما قابىلداندى. بۇگىندە ونىڭ ءبارى دەرلىك ورىندالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە. وبلىس اكى­مىنىڭ ەسەپ بەرۋىندە وتىرارلىقتار بارلىق سالادا ىلگەرىلەۋدە دەگەن باعا الدى. سونداي-اق اۋدان ۇلكەن قارجى قۇرايتىن پيلوتتىق جوبانى جەڭىپ الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋدان رەسپۋب­ليكاداعى 160 اۋداندار اراسىندا رەيتينگتىك كورسەتكىش بويىنشا 7-ءشى ورىندى يەلەنۋى وتى­رارلىقتار رۋحىن اسقاقتاتا تۇسۋدە. شەشىلمەيتىن ماسەلە قالعان جوق بيىل التى ايلىق قورىتىندى بو­يىنشا اۋدان اكىمدەرى وبلىس اكىمى اس­قار مىرزاحمەتوۆتىڭ الدىندا ەسەپ بەر­گەن. وڭاي ەمەس. وبلىس اكىمىنىڭ ءتورت ورىن­با­سا­رى بار, اپپارات باسشىسى بار. ونىڭ سىر­تىندا جيىرمادان استام باس­قارما­لار­د­ىڭ كەمىندە ونىنا ءسوز بەرىلەدى. وسىنشا ادام الدىندا ەسەپ بەرۋ وڭاي بولماسا كەرەك. اۋداننىڭ كەيبىر جىگىتتەرى بىلاي شى­عا بەرە ايتادى دەيدى. “اكىمىمىز اۋدان­دا بەت قاراتپايتىن سۇستى ەدى, مىرزاح­مەتوۆتىڭ ءبىر سىلكىلەگەنىنەن قالماي سۋ تيگەن مىسىقتاي بولدى عوي”, دەپ. ول, ارينە, جۇمىسى ماندىماعان اكىمدەردىڭ سىباعاسى. ەسەپ بەرۋدە شاشاسىنا شاڭ جۇق­پاعاندار دا بار. سونىڭ ءبىرى – وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى بەيبىت سىزدىقوۆ. ۇنەمى كوزىنىڭ استىنان قاراپ, تۇك­سيىڭكىرەپ وتىراتىن, كەمشىلىكتەردى قاداپ ايتىپ, شەگىنەرگە جول قالدىرمايتىن اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى بەيبىت سىز­دىقوۆ ەسەپ بەرگەندە ءجۇزى جىلىدى. ك ۇلىمسىرەدى. جۇمىسىن جوعارى باعالادى. بەيبىتتى جاقسى بىلەمىز عوي. ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, اپاي-توپاي جاپىرىپ جۇمىس جاساعانىمەن, كەيبىر كەرەعار ماسەلەلەرگە كەلگەندە ارىستانداي شابىنىپ شىعا كەلەتىن, ارتقا شەگىنۋدى بىلمەيتىن مىنەزى دە بار. كەيدە ونىسىنان تاياق جەپ تە جاتادى. ال ىسكەرلىك ماسەلەسىنە كەلگەندە... ايتايىق. رەسپۋبليكادا ۇلكەن ۇمىتپەن قۇرىل­عان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسيالار سۋ سىڭگەن شيكى كىرپىشتەي بىل­­جىراپ, بانكروت بولىپ جاتقاندا “وڭ­تۇس­تىك” اكك-ءنىڭ جانىن الىپ قالعان جىگىت­تەرى­ڭىزدىڭ ءبىرى وسى بەيبىت. ول كەزدە سىز­دىقوۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى بو­لا­تىن. اۋدانداعى اتشاپتىرىم ەت كوم­بيناتىن وڭتايسىز جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قارجىسى بار ون جەتى ورالمان اعايىن ساتىپ العان. مالدىڭ تەرى-تەر­سەگى­نەن باس­تاپ ىشەك-قارىن, ءجۇن-جۇرقاعا دەيىن جي­ناپ, ساۋدا قىلادى. ساسىق يىستەن جۇرت مۇر­نىن الاقانىمەن جاۋىپ جۇرەدى. اكىم بولىپ تاعايىندالعان كۇنى سىزدىقوۆ سولاردى شاقىرىپ الادى عوي. ماسەلەنى قابىرعاسىنان قويادى. “مەن ون جەتى ادامنىڭ پايداسىن ءتۇر­كى­­ستانداعى ەكى ءجۇز مىڭ ادامنىڭ يگى­لىگىنەن جوعارى قويا المايمىن. ويلانى­ڭىزدار. بوساتىپ بەرىڭىزدەر. باسقا جاي تاۋىپ بەرەمىن”. ورىنداتىپتى. سول اتشاپتىرىم كوم­بينات ورنىنا “وڭتۇستىك” الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسياسىنا ءوزى بارىپ ءجۇ­رىپ جەمىس, كوكونىس ساقتايتىن الىپ قويمالار سالدىرۋعا مۇرىندىق بولدى. كورپوراتسيا سول جەردەن تامشىلاتىپ سۋارۋ­عا پايدالاناتىن قوندىرعىلار شى­عارا باستادى. تەڭدەسى جوق ماكارون فاب­ريكاسى ىسكە قوسىلدى. از ۋاقىتتا قاي­ناعان ءوندىرىس ورنىنا اينالدى دا كەتتى. قالانى ىڭعايىنا قاراي ءبولىپ تاستاپ, باتىس جاعىنا كاسىپكەرلىك نىساندارىن شوعىر­لاندىرا باستادى. اسفالت سالۋ دەگەن ەڭ قىمبات جۇمىس. ونىڭ دا ورايىن تاپتى. تۇرعىنداردى ۇيىمداستىرىپ, دەمەۋشىلەر تاۋىپ, ىستەن شىققان جول ورنىنا توپىراق, تاس توك­كىزدى. وزدەرىنە جاسالىپ جاتقان يگىلىك بول­عان سوڭ اۋىل ادامدارى كۇرەكتەرىن الىپ كەلىپ, قاتارعا تۇرا قالدى. وسى­لاي­شا, جول تابانى كوتەرىلدى. ال وعان اس­فالت توسەتۋ تىم قىمباتقا تۇسپەيتىن ەدى. مەكتەپ سالۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تى جەڭىپ العان مەردىگەرلەرمەن كەلىسىپ, ءبىلىم وشاعى جانىنان شاعىن جىلىجاي سالۋعا تالپىندى. مەكتەپتە جىلۋ قازان­دىعى بار. جىلۋعا شىعىن از. ال وقۋ­­شى­لار ءۇشىن جىلىجاي وندىرىستىك پراكتيكا, مەكتەپ اسحاناسى ءۇشىن پايدالى دارۋمەن جەمىستەر. وقۋشىلارعا تەگىن تاماق بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا بولادى. سىزدىقوۆتىڭ باستاماسى كوپ ەدى. ءتۇر­كىستاننان وتىرارعا اۋىستىرعاندا “قاپ-اي” دەپ قالدىق. ۇلكەن قالانىڭ ۇلكەن پروبلەمالارىن شەشە بەرگەنىن تىلەگەنبىز. ارىستاندى-قاراباستىڭ جەلى قۇتىرى­نىپ, سىرنايداي سىڭسىپ تۇرعان كۇندەردىڭ بىرىندە وتىرارعا كەلدىك. سىزدىقوۆىڭىز كۇرىشتەي اپپاق تىستەرى جارقىراپ, اقسيا ك ۇلىپ ءجۇر. – وتىرار دەگەن كوتەرىلمەگەن تىڭ عوي. مۇنداي جەردە جۇمىس ىستەۋ راحات, – دەيدى. سورتاڭ, استىنىڭ تۇزى بەتىنە شىعىپ كەتكەن, جانتاقتان باسقا وسىمدىك وسپەيتىن قۇلا دۇزگە سۋ شىعارىپتى. ال ەندى پايدا­لانىڭدار دەسە, بەتى قاي­تىڭ­قىراپ قالعان جۇرت بەتتەي قويمايدى. سودان سوڭ قازى­نا­شى ەرمەك اجيەۆكە قولىڭ ۇزىن, جۇرت­قا ونەگە بول دەپ 60 گەكتار جەر بەرگەن. “ماكسيمۋم” قورىنان جەتى جىلعا 23 ملن. تەڭگە الۋىنا سەپتەسكەن. ەرمەك مىر­زانىڭ قازىر مۇرتىن بالتا شاپپايدى. باۋ-باقشاسى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان جىل سايىن سۋبسيديا الاتىنىن ەسكەرسەك, ۇكىمەت شىعىنىنىڭ جارتىسىن ءوز قالتاسىنان وتەپ بەرەر ەكەن. جانتاق – تۇيەنىڭ سۇيىكتى تاعامى. ال وتىراردا ماڭ-ماڭ باسقان ويسىل قارا ت ۇلىگى كوپ. قىمىران – دارۋمەننىڭ كوكە­سى. انا سۇتىنە ەڭ جاقىن ءارى اعزاعا وتە پايدالى سۋسىن وسى. جەكە كاسىپكەر وردالى ءمۇستافيندى “ماكسيمۋمعا” جە­تە­لەگەندەي بولىپ الىپ كەلىپ, قىمىران وندەيتىن تسەحقا قاجەتتى قارجى الدىرعان. اۋدانىنىڭ ءبىر قيىرىندا “زارەچ­نىي” دەگەن جەردە ۋران ءوندىرىلىپ جاتىر. شۇبات ولارعا وتە كەرەك. ەگەر قۇتىعا قۇيار بولسا, 500 ليترگە دەيىن تاپسىرىس بەرەمىز دەپ وتىر باسشىلارى. ونىڭ سىرتىندا 100-150 ليتر اۋداننان ارتىلمايدى. تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا اكىمنىڭ دەمەۋى­مەن ءمىنىپ كەتكەن كاسىپكەر وردالى قازىر كوڭىلدى. تەمىر ستانساسىندا توزىعى جەتكەن كەڭ قويما بار ەدى. كەڭەس وداعىنان قالعان كوز. بۇزىپ, تاسىن تاسىپ اكەتۋگە اركىم-اق مۇددەلى بولعان. اكىم سول قويمانى 13 ملن. تەڭگەگە جوندەتىپ, ەكىگە بولگىزىپ, ءبىر جاعىنا ەت-ءسۇت, ەكىنشى جاعىنا كوكونىس ساق­تايتىنداي قويما ەتىپ قايتا ءجون­دەتكەن. ۇلگەرتۋ دەگەن وسى شىعار. ەگەر مەم­لە­كەتتەن قارجى الىپ, قويما سالار بول­سا­ڭىز 13 ملن. تەڭگە ەمەس, 130 ملن. تەڭگە جۇمسا­لار ەدى. وسى ستانسادا 20 مىڭ توننا جۇگەرى ءدانىن ساقتايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلادى. “تۇرسىن” وندىرىستىك كووپەراتيۆ بازاسىندا مال سويۋ, ەت وڭدەۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ جاتىر ەكەن. بوس اڭگىمەگە ۋاقىتى جوق, ارەكەت ءۇس­تىن­دەگى جۇمىسكەر اكىمدەر بولادى. ونىڭ جۇمىس ءستيلى بىرەۋگە ۇنايدى, بىرەۋگە ۇنا­مايدى. بىراق, العان بەتىنەن قايتارۋ قيىن. وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ءار اۋىلدا قانداي جۇمىستار اتقارىلاتىنىن بالىقتىڭ جەلبەزەگىنەن سىمعا تىزگەندەي جىلىكتەپ تاستاپتى. ارقايسىسى بويىنشا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلعان. وبلىس باسشىسىنان وتىرار اۋدانى اكى­مىنىڭ وتە جوعارى باعا العانىن ايت­تىق. ماماندىعى قارجىگەر بەيبىت سىز­دىقوۆ ءار تەڭگەنىڭ تيىنىنا دەيىن شاشاۋ شىعارمايتىنىن ەسەبىندە بايقاتتى. ول اۋدانداعى وزەكتى ماسەلەلەردى سي­پاتىنا, تۇرلەرىنە جانە ماڭىزدى­لىعىنا قاراي ءۇش توپقا ءبولىپتى. 1. بىردەن شەشۋگە بولاتىن ماسەلە. 2. ۋاقىت تالاپ ەتەتىن ماسەلە. 3. شەشىلمەيتىن ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا “شەشىلمەيتىن” ماسەلە جوق. وسىلاي دەيدى دە “بىردەن” شەشۋگە بو­لا­­تىن جانە “ۋاقىت” قاجەت ەتەتىن 297 حا­­لىق­قا قاجەتتى ماسەلەردى ىرىكتەپ العا­نىن اي­تادى. بۇدان سوڭ 297 ماسەلەنىڭ ما­ڭىز­دىلى­عى مەن قاجەتتىلىگىنە قاراي ەكى توپقا بولگەن. ءى توپ – رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدە شەشۋگە بولاتىن ماسەلە – 83 ءىى توپ – اۋدان كولەمىندە شەشۋگە بولاتىن ماسەلە – 214 وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى وسى ماسەلە­لەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىلىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. جالپى, 297 وزەكتى ماسەلەنىڭ 2010 جىلى شەشىمىن تاپقانى 238 ەكەن. قانداي دا بولماسىن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە قاراجات كوزىن تابۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ءبىرشاما جۇمىس جاسالعان. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2010 جىلعا جوسپارلاعان ماسەلەلەرگە ءاربىر سالاعا بولە وتىرىپ, جالپى 6,5 ملرد. تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 2010 جىلدىڭ التى ايىندا اۋدان بويىنشا ءونىم 9,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 39,6%-عا ءوستى. ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى 4,2 %-عا, ونەركاسىپ 50,6%-عا كوتەرىلگەن. اۋداندا قاي سالانى الساڭىز دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. مۇنى جالقىعا تەلۋ ادىلەتتىك بولماس ەدى. وتىرارلىقتار ءا.جىلقىشيەۆتەن بولەك ءا.قانىبەكوۆ, ر.ءابدىرايىموۆ, ۇ.ارعىنبەكوۆ, م.ءشا­كەنوۆ, ش.مىرزاحمەتوۆ, ق.ايتاحانوۆ, سياقتى باسشىلاردىڭ اۋدان ەكونومي­كاسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن وركەندەتۋدە جاقسى ءىز قالدىرعانىن ايتادى. كەلەشەگى باياندى وتىرار ءوز مەرەي­تويىنا وسىنداي جاقسى دايىن­دىقتارى­مەن كەلىپتى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتەردە: ەلباسى ن.نازارباەۆ ارىس­تانبابتا;  جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋ; كونە تاريح كۋاگەرلەرى. * * * وتىراردا تاعى دا توي بولادى وتىراردا تاعى دا توي بولادى. باياعىداي ۇلىلار وي باعادى. ماڭگىلىگىن بايقاتىپ ىزگىلىكتىڭ, جۇرەك تەربەپ, ءشامشى ءانى بويدى الادى. دۇرىلدەتىپ جىگىتتەر باي دالانى, كوكپار تارتىپ, قىز قۋىپ اينالادى. سەيىتقاسىم, تەمىربەكتەي باتىرلارى, كۇزەتىپ تىنىشتىقتى جايلانادى. كوزگە ىستىق كوركەيتىپ نۇرلى ۇيانى, جيىلادى ءتۇپ-تۇگەل قىر, قيانى. اكىمدەرى سول تويدا قۇراق ۇشىپ, قوناقتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيادى. جەسىر قالعان سوعىستان جىگەرلى انا, جەتىمدەردى جەتكىزگەن كىلەڭ دانا. قۇرالايعا كەزىندە ءورىس بولعان, مۇراجايعا اينالدى تۇگەل دالا. تاريحتىڭ توڭمويىن مۇزى ەرىپ, تاڭداي قاعار مىقتىنىڭ ءجۇزى كەلىپ. عالىمدارى عالامنىڭ ءبارى شاكىرت, ءال-فارابي بابامنىڭ ىزىنە ەرىپ. كوز الماعان ۇرپاعى كونە ىزىنەن, قۇداي دوسىن بولمەگەن ەل وزىنەن. ءشاۋىلدىردىڭ شالقىپ تۇر شاراپاتى ارىستانباب اۋليە اۋەزىمەن. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن كۇن-ءتۇن قاتىپ, قۋانار ەرلەر بوركىن ءبىر شىڭعا اتىپ. كۇلە الماي جۇرگەندەردى كۇلدىرەم دەپ, كوپەن دە كۇلكى قوسپاق سىلقىلداتىپ. بىرەۋى بىرەۋىنەن كۇماندانىپ, باسىنان نە كەشپەدى مىناۋ حالىق. وتانى ۇلىلاردىڭ ءبىر سىلكىنبەك, جەتپىس بەس جىل پاراعىن ءبىر اۋدارىپ. تەرەڭدەگى تامىرى بۇلكىلدەپ قىر, تويعا جەتكەن ارمانسىز شىركىن دەپ تۇر. عاسىرلاردان سىر شەرتكەن وتىراردىڭ ومارتاسى سورەدە شۇمپىلدەپ تۇر. اسەلحان قالىبەكوۆا, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى, وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.