قازاقستان ەقىۇ-نىڭ بەرىك ەمەس بەدەلىن نىعايتا الدى ما نەمەسە حەلسينكيدەن استاناعا دەيىنگى ۇزاق جول حاقىندا بىرەر ءسوز
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق جەتىستىكتەرىن ورىندى ماقتان ەتە الاتىن بۇگىنگى قازاقستان ورلەۋ باسپالداقتارىنا ىلكىمدى ىستەرىمەن ءىلىندى. “...ولاي بولسا ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە قازاقستان الەمدىك دەموكراتيا مەكتەبىندە ۇيالشاق جاڭا وقۋشىداي كورىنبەيتىن بولادى”, دەگەن ساياساتتانۋشى يۋري سولوزوبوۆتىڭ سوزىمەن وسى پايىمداردىڭ اقيقاتتىعىن اقتارىپ كورەلىكشى.
تاقىرىپقا سۇرانعان ساۋال, ياعني “ەقىۇ توراعاسى رەتىندەگى قازاقستان ۇيىمنىڭ بۇرىنعى كسرو كەڭىستىگىندەگى سوندايلىق بەرىك ەمەس بەدەلىن نىعايتاتىن بولادى”, دەگەن ساۋەگەي ءسوز راستالىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءماسكەۋدە وتكەن “قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باستامالارى” دەپ اتالاتىن ءدوڭگەلەك ۇستەلدە تمد ساياساتكەرلەرى “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇنى اتقارا الادى, ويتكەنى, بۇگىندە بۇل ەل بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قابىلدانادى جانە ەۋرووداقتىڭ وڭىردەگى شەشۋشى ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. بەينەلەپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ەقىۇ ەسكى پروبلەمالاردا جاڭا كوزقاراسقا جانە جاڭا “ەۋرازيالىق بەينەگە” يە بولادى. قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ قاتىسۋىمەن قازىردىڭ وزىندە قۇرىلىپ قويىلعان قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىنە قۇرمەتپەن قارايدى. بىراق, استانا ولاردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ايقىن ءتۇسىنىپ وتىر”, دەگەن جوق پا ەدى؟!
ال ول كەزدە قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمعا توراعالىعى ەكىۇداي بولىپ تۇرعان-دى, استانا سامميتىن وتكىزۋ تۋرالى وي ساياساتكەرلەردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا ءتۇسىنە دە كىرمەگەن. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ توراعالىعىنا سىن بولعان قىرعىز وقيعالارى دا ورىن الماعان, بولۋى بولجانباعان تۇس ەدى. سىندارلى ساتتە ساليقالى شەشىمگە بارا العان, وڭتايلى قادامدار ارقىلى كورشىلەردە تۇتانۋعا شاق قالعان ازامات سوعىسىنىڭ الدىن قازاقستان تۋرالى, سوڭعى شيەلەنىستەر تۋرالى ءسوز ايتپاي قالۋ مۇمكىن ەمەس.
مۇسىلمان جانە ەۋروپالىق قوعامداستىقتار اراسىندا دانەكەر بولىپ ۇلگەرگەن استانانىڭ كوپتەگەن جانجالداردى شەشۋگە قابىلەتتى ەكەندىگى بۇرىن دا ايتىلىپ كەلگەن. ال قازاقستاننىڭ ساياسي باسشىلىعى ءوزىنىڭ باستى تاريحي ميسسياسى – باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى كوپىر بولۋدى ءالدەقاشان تۇيسىنگەن.
سوندىقتان دا ەۋروپانىڭ كىندىگىنەن الىستا جاتقان استانانىڭ ەقىۇ توراعاعا تاڭدالىنىپ الۋى كەزدەيسوقتىق ەمەستىگىن قاپەردە ۇستاعان ءجون بولار. ونىڭ ۇستىنە اتالعان ۇيىم باستاماشىلدىققا كەلگەندە “شارشاپ قالدى” دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلا باستاعاندا قازاقستاننىڭ – تاۋەلسىز تىڭ ەلدىڭ توراعالىعىنان كۇتەتىن سونى قادامدار لەگى كوپ ەدى. ناقتى ءىس تىندىرعاننان گورى, قاداعالاۋشىلىق قانا ارەكەتكە كوشكەن ەقىۇ-نىڭ كەلەشەگى كۇماندى كورىنە باستاعانى جانە ايان. ءبارىن قويىپ, گۋمانيتارلىق سەبەتتىڭ ءىشىن زەرتتەۋگە ءۇيىر بولىپ الدى دەيتىن ۇيىم ءوزىنىڭ ەڭ باستى ميسسياسىن – اسكەري-ساياسي جانە ەكونوميكالىق باعىتتارىن ۇمىت قالدىرا باستاعانى كەشە ەدى.
قازاقستان توراعالىعى ەقىۇ-نى سوزىلمالى داعدارىستان شىعارا الدى ما؟ مۇنى ءوزىمىز ەمەس, وزگەلەر ايتقاندا بىلاي: “ەقىۇ – وتە-موتە بيۋروكراتيالىق ۇيىم. مەن قازاقستان وعان جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەڭ كۇشتى ديپلوماتتارىن جىبەرگەنىن, سونداي-اق قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ەقىۇ-داعى جۇمىسقا جاۋاپ بەرەتىن جوعارى ساناتتاعى بىلىكتى دە شەبەر مامانداردى تاعايىنداعانىن بىلەمىن. ءوزىمنىڭ جەكە تاجىريبەمە وراي, ءسىزدەردىڭ ديپلوماتتارىڭىز وتە كۇشتى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى جانە سول ءۇشىن مەن ولاردى قۇرمەتتەيمىن”, دەگەن اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ر.حوۋگلاند. حوۋگلاند مىرزا بۇل پىكىردى ايتقاندا, توراعالىقتىڭ العاشقى ءۇش ايىندا-اق ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ 15 قاتىسۋشى ەلدە بولىپ, ونىڭ ىشىندە جانجالدار ورىن العان مەملەكەتتەردى دە ارالاعانىن مەڭزەسە كەرەك.
ۇيىمنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ دەگەن ماسەلەدەن تۋىندايدى, ازۋىن ايعا بىلەگەن دەرجاۆالاردىڭ ءوزى ناق قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر ەل ەكەندىگى كەزدەيسوق ەمەستىگىن اشىق مويىندايدى. “اتوم سىناقتارىنىڭ قاسىرەتىن ءوز باسىنان كەشكەن, يادرولىق قارۋدان جاريا ءتۇردە باس تارتقان قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىن ءتۇبەگەيلى كۇشەيتۋ سالاسىندا قازىرگىدەن الدەقايدا تاباندى ءىس-ارەكەتتى تالاپ ەتۋگە تولىق مورالدىق قۇقىعى بار”, دەگەن جوق پا ەدى رەسەي ساراپشىلارى.
كۇمانشىلدەر قازاقستان ءتوراعا بولۋعا جاس ەل, ەۋروپالىق استانالاردان تىم شالعايدا ورنالاسقان دەگەن قيسىق ۋاجدەرىن العا تارتىپ جاتقاندا, تمد ەلدەرى ءتۇگەل تۇرىپ, جاۋاپ رەتىندە تومەندەگى تاريحي مىسالدى, “قىرعي-قاباق” سوعىستىڭ ەڭ قىزعان شاعىندا ەۋروپانىڭ شەتىندە ورنالاسقان كىشكەنتاي ەلگە – فينلياندياعا مۇمكىن ەمەس دەرلىك ءنارسەنى ىستەۋدىڭ ءساتى تۇسكەنىن ەسكە سالدى. ول كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە جانجالداسۋشى ۇلى دەرجاۆالاردى وتىرعىزىپ, ولاردى ايگىلى حەلسينكي اكتىسىنە قول قويۋعا كەلىستىردى. وسى ارادا 1975 جىلى فين استاناسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندە كونفەرەنتسيا ءوتىپ, ەقىۇ ءدۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر.
“كىم بىلگەن, بالكىم, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنان كەيىن ساياساتشىلاردىڭ ءسوز تىركەسىندە “استانا رۋحى” ۇعىمى كىرەتىن شىعار” دەگەن ءۇمىتتى ساۋەگەيلىكتىڭ ۇدەسىنەن استانا سامميتى شىعا الا ما؟
باتىس پەن شىعىستىڭ ليدەرلەرىمەن تەڭ سويلەسەتىن, ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق سەنىمدەرىن جاسىرىپ جاتپايتىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەدەلىنە ءشۇبا كەلتىرمەيتىن حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر استانا ءسامميتىنىڭ ءوتۋ-وتپەۋى بەلگىسىز تۇستا دا وسىلاي يەك ارتقان بولاتىن. كەيبىرەۋلەردىڭ گەوساياسي كارتاسىندا ابدەن مۇمكىن بولاتىن “وتتى نۇكتە” رەتىندە بەلگىلەنگەن كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ ۇلتارالىق جانە كونفەسسيارالىق قاتىناستاردى جولعا قويۋ تاجىريبەسىنىڭ يەسى رەتىندە تانىلعانىنا ءتانتى بولىپ, وسىنى قازاقستاننىڭ ادامزاتتىق اۋقىمعا شىعارا الاتىنىنا سەنگەندەرى بولار! ياكي تاريحتىڭ تەزىنەن ءوتكەن, حالىقارالىق ۇيىمداردا كوپ جۇمىس ىستەگەن, كەلىسسوزدەر بارىسىندا كوپ تاجىريبە جيناقتاعان, اۋىزبىرشىلىكتى الدىڭعى كەزەككە قويعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇستانعان ساياساتىن ۇلگى تۇتا باستاعانى شىعار!
ەندەشە, استانا ءسامميتى كۇن تارتىبىنە قانداي كوكەيكەستى ءماسەلەلەردى شىعارادى؟ ارينە, ءمىندەتتى تۇردە استانا ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىنادى. ەقىۇ-نىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن شاراسى تابىلماعان جاندى جەرى – اۋعانستان. ەقىۇ-دا مۇسىلمان مەملەكەتتەرى ازدىعىن ەسكەرسەك, بىتىمگەرلىككە شاقىرعان قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەدە ءسوزى ءوتىمدى بولادى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ارااعايىندىق ىسىندە قازاقستان قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتى بىلەتىن قازاقستان اۋعانستانعا 50 ميلليون دوللار كولەمىندە كومەك كورسەتۋدى موينىنا الدى. وتىز جىلعا جۋىق سوعىسىپ, لاڭى بىتپەگەن ەلدە ءبۇتىن ءبىر ۇرپاق دۇنيەگە كەلىپ, كاسىپسىز-جۇمىسسىز وتىرعانىن دا جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا وسى ەلدە ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ەلىمىز قولۇشىن بەرىپ جاتقانىن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كورىپ وتىر. مىڭنان استام اۋعاندىق قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ىزگىلىك پەن بەيبىتشىلىكتى ءوز ەلدەرىنە ەگۋ ءۇشىن ورالادى.
ەقىۇ توراعالىعى بارىسىندا قازاقستان اينالىپ وتە المايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – تاۋلى قاراباق داۋى. ونىڭ ۇستىنە الىپ دەرجاۆالاردىڭ ءوزى تاعى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا استانا ءسامميتى سىندى ۇنقاتىسۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ تۋمايتىنىن ءتۇيسىنىپ وتىر. جانە سوڭعى جىلداردىڭ بەدەرىندەگى ساياسي شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستاردى تەك قارۋدىڭ كۇشىمەن, قوقان-لوقىمەن رەتتەۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى كورىندى.
توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان قىرعىزستانداعى مەملەكەتتىك توڭكەرىس تە قازاقستان توراعالىعىنىڭ قانشالىقتى تۇرلاۋلى ەكەندىگىنە سىن بولدى. قازاقستان بۇل ماسەلەدە ەقىۇ-عا توراعا بولماسا دا, باۋىرلاس ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن كەلەڭسىزدىككە بەي-جاي قاراي الماسى اقيقات ەدى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كوپقىرلىلىعى جانە رەسەيمەن, باتىسپەن دە جاقسى قارىم-قاتىناسى, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەستىگى ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ كەلەشەگىنە يگى ىقپالىن تيگىزەرى كۇمانسىز. ىرگەسى لاڭ بولىپ جاتقاندا قاراپ جاتپاعان ەلىمىز قىرعىزدىڭ تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي ءبولىستى, كومەگىن بەردى, قارجىسىن ءبولدى. ىقپالىن تانىتتى!
سىرتتاعى ساياساتكەرلەردىڭ: “وسى زامانعى قازاقستان ءوزىنىڭ ميلليونداعان ازاماتتارىنا “مەملەكەت دەگەن – بۇل ءبىز!” دەپ ماقتانىشپەن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر”, دەپ بەرگەن باعاسى استانا ءسامميتىن لايىقتى قارسى الۋعا جول اشاتىنىنا, ادامزاتتىق ىنتىماقتاستىق تاريحىندا ءوز ءىزىن قالدىراتىنىنا سەنىڭىز. بۇل – ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز, بۇل – ءسىزدىڭ وتانىڭىز!
ايناش ەسالي.