ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا كەزەكتى ءبىر مادەني شارا وتۋدە. بەلگىلى عالىم, ەۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆ اعامىز جىر جولدارىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, ىلە-شالا كىتاپتاعى شۋماقتاردى شۇقشيا تالداۋعا كوشەدى.
ەلوردادا اۋىلدان ءالى ەشبىر اقىن كەلىپ مۇنداي شىعارماشىلىق كەش وتكىزبەگەن. فاريزا وڭعارسىنوۆا, اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, قايرات جۇماعاليەۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ سىندى ءدۇلدۇلدەر مەن قازاقتىڭ ءبىراز تانىمال قالامگەرلەرىنىڭ ونەر كەشى ءوتكەن, ال بىراق تاپ مىناداي ءجايت استانا تاريحىندا تۇڭعىش رەت دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. اۋىل اقىندارى جىرلارىنا پروفەسسور اعالارىمىز دا ءدال بۇلاي بۇرىن-سوڭدى زەيىن قويىپ, وي ورمەگەن. نازار تىگەتىندەي ولار بۇل سەكىلدى گەتەنىڭ 100-دەن اسا ولەڭ-جىرلارى مەن “رەينەكە تۇلكى” داستانىن ءتارجىمالاپتى ما؟ باقي مەن ءفاني تۋرالى تۇسىنىگى يسلام قۇندىلىقتارىنا قۇرىلعان نەمىستىڭ ۇلى اقىنى يوگانن ۆولفگانگ گەتەنى اۋدارىپ جۇرگەن اۋىلدىڭ بۇل قاي شايىرى دەپ كىم-كىمنىڭ دە قىزىعۋشىلىق تانىتارى انىق.
زال تۇگەل سەرىك نەگيموۆتىڭ تالداۋلارىنا قۇلاق ءتۇرىپ, ۇيىپ قالعان.
– بىرىنشىدەن, ايىپ نۇردىڭ ءتىلى وتە باي, ەكىنشىدەن, وزىندىك اقىندىق مانەرى افوريزمدەردى, رۋبايلاردى تۋىنداتۋعا يكەمدىلىكتى بايقاتادى. ونى وقىپ وتىرعاندا ءبىر كەزدەگى فيردوۋسي, رۋداكي, ماقتىمق ۇلىنى, جالپى مۇسىلمان تاريحىنداعى ايگىلى ءىنجۋ-مارجان شىعارمالاردى, حاديستەردىڭ ءبارىن مەڭگەرگەنىن اڭعاراسىز. سودان كەيىن جالپى ادامنىڭ ءوزى دە ءبىر قايتالانباس قۇبىلىس ەمەس پە؟ كۇنى بۇگىنگە دەيىن گالاكتيكالار زەرتتەلىپ, جۇلدىزدار الەمىنىڭ قىر-سىرى اشىلعانمەن, ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەپ بىتكەن ەشكىم جوق. مىسالى, ىبىرايدىڭ ءبىر شىعارماسىندا ايتىلادى: ادامنىڭ بويىندا جەتپىس ءتۇرلى جاقسى مىنەزبەن قاتار جەتپىس ءتۇرلى جامان مىنەز دە بار. وندا نەشە ءتۇرلى قۇبىلىستار, سارىندار جەتكىلىكتى. ال, ەندى ايىپ نۇردىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرعان كەزدە وسى سەزىمدەر بوي بيلەيدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىن, قازاقستاننىڭ بارلىق دالاسىن, الاتاۋى مەن قاراتاۋىن, قازىعۇرتى مەن ۇلىتاۋىن ءبارىن تۇگەل قوسىپ جىرلايدى. سىرداريانىڭ بويىندا تۋسا دا سوناۋ التايدى, سارىارقانى ساعىنا سارىنعا قوسادى. جانە دە سۇلۋلاردى, پەريزاتتاردى جىرلايدى. ادامنىڭ ىشكى بولمىسىن سۋرەتتەۋگە ۇمتىلادى.
“جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بولعان ايماعىم,
تۋعان جەر, تۋعان ەلىم قايماعىم” دەپ جىرلاپ, “بۇگىندە قيماس ءۇش بۇرىش, ءۇش تىلەگىم بار” دەيدى.
ء“بىرى – وتانىم, ەلىم, تۋعان جەرىم,
ءبىرى – بولاشاعىم, ۇرپاعىم,
ۇل-قىزدارىم,
ءبىرى – رۋباي, قيسسا, حيكمەت,
داستاندارىم”
دەپ ءومىر ورنەكتەرىن كەستەلى ورەدى.
تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن دا,
ءبىر تاسىن دا بەرمەس ەم
باسقا جۇرتقا.
اتا-بابا سۇيەگىنەن قۇرالىپ,
قانى تامعان
سول تاستاردان بيىك-بيىك ءزاۋلىم
ساراي سالدىرار ەم,
بولاشاعىم, ۇرپاعىمنىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن” دەگەن جولدارعا ۇڭىلە قاراعاندا, ءبىر جاعىنان ۇلكەن تاجىريبە يەسى ەكەنى, ەكىنشى جاعىنان بالاۋسالىق, بالعىندىق تا قاسيەت بارلىعى بايقالادى.
“پەندەمىز عوي, پەندەمىز,
بۇل جالعان دۇنيەگە,
ءبارىمىز دە مەيمان بولىپ كەلگەنبىز”. راس قوي! دۇنيە-جالعان, قامشىنىڭ قىسقا سابىنداي. “بۇل جالعاننىڭ جۇزىندە قارا دا وتكەن, حان دا وتكەن. مىرزا دا وتكەن, باي دا وتكەن. باتىر دا وتكەن, بي دە وتكەن. ويلاپ تۇرساڭ, الەۋمەت, شەتىنە ونىڭ كىم جەتكەن...” دەپ كەشەگى دۇلدۇلدەر جىرلاعانداي, ادامدى تەرەڭ ويعا باتىرىپ تولعانتاتىن مۇنداي قىسقا قايىرىمدار وتە كوپ.
“قاسقىر ادام, ارام دوس,
ءجۇزى جىلتىر, ءسوزى بوس”. قانداي ويماقتاي وي. وسى جيناقتىڭ ىشىندە يت پەن مىسىق, قاسقىر مەن قويان, قارلىعاش پەن سۇرجىلان سياقتى اللەگوريالىق ولەڭدەر بار. كەزىندە تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, ينجەنەر بولسا, كەلە-كەلە ولەڭ جازىپ, رۋحانياتقا بەت بۇرعان ازاماتتىڭ بويىندا الۋان ونەردىڭ بولۋى نەكەن-ساياق قۇبىلىس, – دەگەن عالىمنىڭ باعاسىنا ەشتەڭە الىپ, قوسا المايتىن سياقتىمىز. وسىلارعا جاقىندا ايىپ نۇردىڭ د. قوناەۆ تۋرالى دەرەكتى سپەكتاكلدى جازىپ ءبىتىرىپ, ال بۇگىندە “تاعدىر” دەرەكتى رومانىن جالعاستىرىپ جاتقانىن قوسساق, ءتىپتى ءبىر عاجايىپ سىر توگىلەر ەدى. شىعارماشىلىق كەشتە اۆتوردىڭ كىتاپ كورمەسى ءوتتى. “جۇرەك جىلۋى”, “نازەركەم”, “عاشىقتار ءانى”, “ساعىنىش سازى”, “ۋا, داريعا-اي”, “التىن بەسىك”, “تۋعان جەر” اتتى جەتى-سەگىز جىر جيناعى جارىق كورسە, “كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋ” كىتابىنىڭ الار ورنى ءوز الدىنا ءبىر توبە. جەرگىلىكتى كومپوزيتورلار ءازىرەت مىرزاليەۆ پەن بازاربەك ءبۇرىسۇلى ءانىن جازعان “ماقتارالدىڭ ارۋ قىزى”, “سارىاعاشىم ماحابباتىم”, “انا جۇرەگى”, ء“مولدىر ماحاببات”, “عاشىق قىزعا”, “ساعىنىش سازى”, “بويجەتكەن”, “جان ءساۋلەم”, “ساربازىم” سياقتى ءبىرتالاي جىرلارى ەل اراسىندا كەڭىنەن ورىندالىپ ءجۇر.
ءان مەن جىرعا اركىمنىڭ دە جانى قۇشتار بولا بەرۋى مۇمكىن, بىراق تا حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايگىلى اقىن قايىپنازار ايتپەنوۆتىڭ ادەبي مۇراسىن, ارناۋ ولەڭ-جىرلارىنداعى, داستاندارىنداعى ىزگىلىك ۇستانىمداردى سارالاپ, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ, زەردەلەۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى بەلگىلى. اقىننىڭ شەجىرە, داستاندارىنىڭ, عۇمىرنامالىق-ومىرباياندىق, ارناۋ, جوقتاۋ ولەڭدەرىنىڭ جانرلىق تابيعاتىن سارالاۋعا, ليريكالىق ولەڭدەرىنىڭ تۇرمىس-سالتتىق نەگىزدەرىنە, جانرلىق ۇلگىلەرىنە اۆتورلىق كوركەم ادەبيەت تۇرعىسىندا جاڭاشا باعا بەرۋگە, تەرمە-ولەڭدەرىنە عىلىمي-تەوريالىق تالداۋلار جاساۋعا كەلگەندە ايىپ نۇر عالىمداردىڭ بۇرىنعى سوقپاعىنا تۇسپەي, وزدىگىنشە ءىز تاستايدى. ارينە, اقىن قايىپنازار ءايتپەنوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن جۇيەلى تۇردە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى 1995 جىلى قولعا الىنعانى ءمالىم. ال ونىڭ حالىققا تانىلۋى مۇنان ارىرەك كەزەڭنەن باستالادى. ول 1964 جىلى شىمكەنت قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ شەبەرى, جىرشىسى رەتىندە بەلگىلى بولدى. جىر الىبى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى شاقىرىلعان قايىپنازار ايتپەن ۇلى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ءبىرلى-جارىم ەڭبەكتەر جارىق كورگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى ايتۋلى تۇلعانىڭ تۇتاس شىعارماشىلىق قۋاتىمەن سالىستىرعاندا تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولىپ قالا بەرمەك. ايىپ اقىن قايىپاقىننىڭ سول حالىققا ءالى جەتپەگەن ەڭبەكتەرىنىڭ ۇزىلگەن ءجىبىن قايتا جالعاعىسى كەلەدى. قىزىلقۇمدا اقبالا ەسىمدى كۇيشى وتكەنىن جانە ونىڭ ءبىرسىپىرا كۇيلەرىن سوڭعى جىلدارى عانا ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. كەشەگى “قازاقتىڭ 1000 كۇيى” جيناعىنا ەنگەن كۇيشىنىڭ اسىل مۇرالارىنىڭ جوعالىپ كەتپەي, حالقىمەن قايتا قاۋىشۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان اقىننىڭ مايلىقوجا, قۇلىنشاق, قۇلان, مولدا مۇسا, ەركوبەك سياقتى اقىنداردىڭ دا ولەڭ-جىرلارىن جاتتاپ الىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا تارالۋىنا, بۇگىنگى كۇنگە ءدىن امان جەتۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىن ايىپ نۇر ءوز زەرتتەۋىندە كەڭىنەن باياندايدى. وسى ەسىممەن قاتار اقىن جىرلارىنا تەرەڭ تالداۋ جاساعان بەلگىلى عالىم, مارقۇم كوبەي سەيدەحان ۇلىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن ەسكە سالىپ وتەدى. ءبىر عۇمىرعا قۇرمەت كورسەتۋ ارقىلى ءومىردىڭ كەلەسى ءبىر جارقىن بەتتەرىنە كەزىگىپ وتىرۋ قاشاننان زاڭدى قۇبىلىس دەسەك, مۇنداي عاجايىپ تاعدىردىڭ توڭىرەگىنەن دە قازاقتىڭ سونداي نەبىر ايتۋلى ازاماتتارىن كورەسىز.
قاي نارسەنى دە كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان بالعىن ساناعا ءبىر پايداسى تيەر مە ەكەن دەگەن ۇمىتپەن ءسوز ەتەمىز. ايىپ نۇر زامانداستىڭ جازعاندارى شەتىنەن عاجايىپ دەپ ايتا الماۋىمىز مۇمكىن, ول تۋرالى كوپ ادام بىلە دە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق تا قولىنا قالام ۇستاپ, ولەڭ جازىپ, نەمىستىڭ گەتە اقىنىن اۋدارۋمەن ءارى عىلىممەن اينالىسىپ ءجۇرگەن ينجەنەردى ءبىرىنشى رەت كەزىكتىرۋىمىز. “جىگىتكە جەتى ونەر دە از” دەگەن عوي حالقىمىز. ەندەشە وسى ءبىر جىرقۇمار, اقىنجاندى ازاماتتىڭ ونەگەسىنەن وزگەلەر ۇلگى الىپ كورسە قايتەدى؟ سوندا بالكىم, كەۋدەڭىزدەگى كوزى ارشىلماي جاتقان ءبىر بۇلاق سىڭعىر قاعا جونەلەر؟! ادام جانى جازىلماس ءبىر جۇمباق بولماسا, ءومىر قىزىق بولا ما؟
قاراشاش توقسانباي.