ۋاقىت شىركىن زىمىراپ, زامان سىرعىپ وتۋدە. سول سىناپتاي سىرعىعان ساعىم جىلدار ساناتىندا ازدى-كوپتى عۇمىرىنىڭ سانالى جىلدارىن ءماندى وتكىزگەن, تۋعان ەلىنە, اۋىلى مەن ايماعىنا ارناپ, جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە ۇزاق ساقتالاتىن ازاماتتار بولادى. وسىنداي ونەگەلى ءومىر كەشكەن ەل اعاسىنىڭ قاتارىندا قۇسايىن بيجان ۇلى دا بار ەدى.
ول كىسىنىڭ اكەسى بيجان اقساقال ەل ىشىندە بەدەلدى, ارعى-بەرگى تاريح-تى قاۋزاپ, ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ ەستەلىكتەرىن ساپىرىپ وتىراتىن, قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن نەبىر كەزەڭ, وقيعالارىنان حابارى بار زەردەلى, شەجىرە كىسى بولاتىن. سونداي قاسيەت ونىڭ ۇلى قۇسا-يىننىڭ دا بويىنان تابىلدى. سوندىقتان دا بولار, وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق زاردابى ەندى سەيىلىپ, ودان كەيىنگى تۇستا ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار زيالىلارى “حالىق جاۋى” دەگەن جالامەن ۇستالىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى بولعان ارىس ازاماتتار اتىلىپ, ايدالىپ كەتكەن شاقتا ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي, وسى قۇسەكەڭ ءتارىزدى سانالى جاندار اعارتۋ ىسىنە ارالاسا باستادى. حالىق ابىرجىپ, كىمگە ىلەسەرىن, قايدا بارارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان ءولىارا شاقتا وسىنداي پەرزەنتتەرىمىزدىڭ شىعىپ, ءجون سىلتەيتىن كەز كەلگەن ەدى. 17-18-دەرگە ەندى كەلگەن, مۇرتى جاڭا تەبىندەگەن جاس قۇسايىن جۇرتتى كوتەرۋدىڭ جولى – حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ دەپ ءبىلدى.
بالا ۇستاز العاشقى قادامىن كەگەن اۋدانىنداعى ۇزىنبۇلاق مەكتەبىندە وزىنەن بىرەر جاس قانا كىشى بالالارعا ءدارىس بەرۋدەن باستادى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تاباندى دا ۇستامدى بوزبالانىڭ باعىت-باعدارى دۇرىس ەدى. سوندىق-تان دا كوپ كەشىكپەي بىلىكتى ۇستاز رەتىندە ساياسي ءبىلىم قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. الايدا, بۇكىل حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن تاعدىر ونىڭ وسى سالادا جارقىراپ كورىنۋىنە جول بەرمەدى. باتىستا سوعىس ءورتى بۇرق ەتە ءتۇستى دە, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار شەتىنەن اسكەرگە الىنا باستادى. سولاردىڭ العاشقى لەگىندە بوزبالا قۇسايىن دا وتان الدىنداعى جاۋىنگەرلىك پارىزىن وتەۋگە اتتانىپ كەتتى. باستاپقىدا وسى ايماقتان جينالعان جاستار الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى № 18-ءشى زاپاستاعى پولك قۇرامىندا اسكەري دايىندىقتان ءوتىپ, ارتىنان مايدانعا اتتانادى. مىنە, وسى تۇستا باسقىنشى دۇشپان توبى ستالين-گراد ءتۇبىندەگى شايقاستى ءورشىتىپ, سول كەسكىلەسكەن سوعىستا ديۆيزياعا گەنەرال چۋيكوۆ قولباسشىلىق ەتەدى. قۇسەكەڭ سول سۇراپىل كەزەڭنىڭ نەبىر قيىن ساتتەرىن كوزىمەن كورىپ, تالاي قىرشىن جاستىڭ قاپيادا كوز جۇمعانىن وكىنىشپەن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. اقىرى سول مايداندا ءوزى دە جاراقات الىپ, ۇزاق جىلدار زارداپ شەكتى.
1943 جىلدىڭ العاشقى كۇنىندە, قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا قارسى شابۋىلعا شىققان اتقىشتار پولكى جاۋدىڭ تەگەۋرىندى توسقاۋىلىنا تاپ بولادى. وسى شايقاستا قۇسايىن اعا ەكى اياعىنان بىردەي جارالانادى. ونى مايدانداس دوستارى جاۋ شە-بىنە تاستاماي, كوشپەلى سانيتارلىق بولىمشەگە جەتكىزەدى.
– مەنىڭ جانىمدى الىپ قالعان لەنينگرادتىق دارىگەر ەدى. العاشقى كومەكتەن سوڭ, چەليابى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى سۋنگۋل گوسپيتالىندە ەمدەلدىم. قارت دارىگەردىڭ ەمى شيپا بولماعاندا, ەكى اياعىمنان بىردەي ايىرىلاتىن ەدىم, – دەپ وتىراتىن مايدانگەر اعامىز.
سول سوعىستان وسىلايشا جاراقات الىپ, قوس بالداققا سۇيەنىپ ورالعان جىگىت قايتادان وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت اتقاردى. جوعارى ءبىلىم الدى. ىسكەر ازاماتتىڭ باسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى بايقالىپ, كەيىنىرەك بىرنەشە اۋدانداردا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعانى ونىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ, ەلگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ سان قىرلارىن اشىپ كورسەتتى.
بالقاش كولىنە دەيىن, ىلەنىڭ قوس قاپتالىن الىپ جاتقان بوز دالادا ءبىر كەزدەرى وركەش-وركەش شاعىل قۇمدار مەن جابايى اڭ-قۇستار جانە سەكسەۋىلدەن باسقا كوزگە ىلىنەر نارسە كورىنبەيتىن. مال باققان حالىق قالىڭ توعاي ىشىنەن شىقپاي, مىنا تۇرعان الماتىنى دا كوپ كورمەي وتەتىن تۇستارى دا بولعان. ويتكەنى, القاپ يگەرىلمەگەن, جولى سالىنباعان زامان ەدى ول كەز. بالقاش اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان قۇسايىن بيجانوۆ كوپ كەشىكپەي اقدالا القابىن يگەرۋدى قولعا الدى. تىڭ جاتقان جەرلەرگە تۇرەن ءتۇسىپ, ەگىس القاپتارى ۇلعايىپ, بىرنەشە كۇرىش شارۋاشىلىقتارى بوي كوتەردى. تۋسىراپ جاتقان ولكەگە ءنار بەرەتىن تىنىمسىز كۇندەردىڭ جەمىسىن كورىپ, بۇگىندە بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن-دارى قۇسەكەڭدى ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى. ءبىر كەزدەرى مالايسارى, تاسمۇرىن اسۋلارىنان وتەتىن جول بولماي, وگىز اربامەن الماتىعا اقكول, كوكتال, قۇيعاننان اپتالاپ, ايلاپ جەتەتىن كەزەڭ دە بولعان. شاڭى بۇرقىراپ جاتاتىن اربا جولعا الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا اسفالت توسەلىپ, اۆتوكولىك جۇرە باستايدى. سودان بەرى بالقاش اۋدانىنىڭ تۇلەۋى باستالدى. اقدالا القابىنا ءنار بەرگەن تاسمۇرىن كانالى تارتىلىپ, تەگىستەلگەن قۇم توبەلەر كۇرىش ەگىستىگىنە اينالىپ شىعا كەلدى. بۇل تۇتاس اۋداننىڭ جاڭارعان, تۇلەگەن تۇسى.
– بۇرىن مۇندا ازىق-ت ۇلىك, كوكونىس اتاۋلى الماتىدان تاسىلىپ جەتكىزىلەتىن. ەندى ونداي قازىنانى الماتىعا ءبىر كەزدە توماعا-تۇيىق بەزەرىپ جاتقان اقدالانىڭ ءوزى بەرەتىن بولدى. ال وسىنىڭ بارىنە تىكەلەي ۇيىتقى بولعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ديمەكەڭ – دىنمۇحاممەد قوناەۆ ەدى عوي, – دەپ وتىراتىن قۇسايىن اعا.
ءوزى ونەگەلى ىسىمەن ەل ىشىندە بەدەلى ارتقان ارداگەر اعانىڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بولعان ءاڭگىمە جەلىسى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي مەرزىمدى باسپاسوزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالعان بارتوعاي سۋ قويماسىنا اۋىسقان-دى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى تۇستا شەلەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولاتىن. ىرىس ارناسىنا اينالعان كانال 150 شاقىرىمعا سوزىلىپ, ەكپىندى قۇرىلىس دەپ تانىلعانى بار. ويتكەنى, ول وبلىس شارۋاشىلىقتارىندا ەگىننىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ, كوكونىستى كوبەيتۋ, باۋ-باقشانى ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋدى. سوعان نەگىزگى وزەك بولعان مول سۋدىڭ كوزى شەلەك وڭىرىندە, بارتوعاي شاتقالىندا ەدى. سوندىقتان دا بۇكىل اۋىرتپالىق شەلەك قۇرىلىسشىلارىنا تۇسكەن بولاتىن. ال ونى ۇيىمداستىرۋ, ۇيىتقى بولۋ تىزگىنىن باسشى ءوز قولىنا ۇستادى. الماتى وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانى اۋماعىنان وتەتىن ۇلكەن الماتى كانالى اڭىزاق دالانىڭ ءشولىن قاندىرىپ, بۇل كۇندە جازيراعا قاراي جوسىلىپ جاتىر.
شەلەك اۋدانى الماتى وبلىسىنداعى ەكونوميكاسى ىلگەرىلەگەن ايماق بولدى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى ءوڭىردى باسقارىپ تۇرعان جىل-دارى ناعىز كەمەلىنە كەلىپ, ىسكەرلىك قابىلەتى قالىپتاسىپ, تولىسقان شاعى ەدى. ونىڭ ۇلكەن ابىروي-بەدەلگە يە بولعان تۇسى وسى كەزەڭ. اۋداندا مال شارۋاشىلىعى بارىنشا قارقىن الىپ, ەگىستىك القاپتار اۋقىمى ارتا ءتۇستى. شالعايداعى اۋىلدارعا اسفالت جول توسەلىپ, الىس ەلدى مەكەندەرگە جان ءبىتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا ءتۇستى. ەكونوميكاسى كوتەرىلگەن اۋدان ءبۇكىلوداقتىق اۋىسپالى قىزىل تۋدى ءبىرنەشە مارتە يەلەندى. قۇسەكەڭنىڭ وسىنداي ىسكەرلىك قابىلەتىن, جۇرتتى ەڭبەككە جۇمىلدىرىپ, ءتارتىپ پەن جيناقىلىققا بەيىمدەگەن قاسيەتتەرىن جۇرتشىلىق بۇگىندە ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى.
ارداگەر اعانىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ونىڭ ءورىسى بيىك رۋحاني تانىمىنان تۋىنداعانداي. ارعى-بەرگى اڭگىمە بارىسىندا مۇزبالاق اقىن مۇقاعاليمەن, ايگىلى سازگەرلەر نۇرعيسامەن, شامشىمەن بولعان كەزدەسۋلەرى, جولداس-سىرلاس ءساتتەرى ەرەكشە سەزىممەن ايتىلىپ وتىراتىن.
جالپى, قۇسايىن بيجانوۆ نارىنقول, بالقاش, شەلەك اۋداندارىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان كەزدەرىندە شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرى ونىڭ بەدەلىنىڭ بيىك بولعانىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. بۇگىندە ەل ىشىندە سول تۇستاعى كەي مينيسترلەردىڭ وزدەرى قۇسەكەڭە كەلىپ سالەم بەرىپ, تاجىريبەسى مول اۋدان باسشىسىنان اقىل-كەڭەس سۇراعان ساتتەرىن تىلگە تيەك ەتەدى. ازاماتتىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, حالىقتار دوستىعى, قىزىل جۇلدىز, وتان سوعىسى وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى. ەكى مارتە جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولعان. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇسايىن بيجانوۆ ەسىمى اۋىل اتىنا, ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ءوزى قىزمەت اتقارعان بىرنەشە اۋىل كوشەلەرىنە, مەكتەپكە بەرىلگەنى ول كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسىنە دەگەن قۇرمەت بولسا كەرەك.
كەزىندە قۇسايىن بيجانوۆپەن قىزمەتتەس بولعان قوعام قايراتكەرلەرى – زامانداس, قۇربى-دوستاردىڭ دا قاتارى سيرەگەن. ولاردىڭ ساناتىندا بايكەن ءاشىموۆ, اسانباي اسقاروۆ, ءارىپباي الىباەۆ, زامانبەك باتتالحانوۆ سىندى ازاماتتار بار. ولار كەزىندە قۇسەكەڭ تۋرالى ەستەلىكتەر جازىپ قالدىردى. ول كىسى شيرەك عاسىرعا جۋىق بىرنەشە اۋداندى باسقارسا, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەت باسىنا كەلگەن سوڭ ارداگەر, قوعام قايراتكەرى رەتىندە ق.بيجانوۆ ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن قىزۋ قولداپ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ باستاۋىندا قولعا الىنعان اسقارالى ىستەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. سوڭعى جىلدارى كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتالىم بولارلىق شىعارمالار جازىپ, جاستار تاربيەسىنە نازار اۋدارىپ, وتانسۇيگىشتىك رۋحتا, جاس جەتكىنشەكتەرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ىسىنە كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇردى. ونىڭ قالامىنان شىققان شىعارمالارى: ء“ومىر ورنەگى” جانە “نۇرلى جول” اتتى جيناقتاردا جارىق كوردى.
سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ كۇزىندە دۇنيەگە كەلىپ, ودان بەرگى كەزەڭدەردىڭ نەبىر قيىن-قىستاۋىن باستان وتكەرگەن, ەلىنىڭ وركەندەپ ءوسۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان, ءسوزى مەن ءىسى ونەگە بولعان قۇسايىن بيجانوۆ, مىنە, وسىنداي ەسىمى ەستە قالعان ازامات.
ساياسات بەيىسباي, جۋرناليست.
الماتى وبلىسى.