داتتالۋ مەن اقتالۋ

مىرجاقىپ دۋلاتوۆ – 125 قاتىگەز دە قىتىمىر زاماننىڭ قيقۋى داتتاۋعا نەگىزدەلگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وعان تاريح تىلسىمىنىڭ “سىرى” كۋا. 1928 جىلدىڭ اياق شەنىندە قازاقستاندا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى زيالى قايراتكەرلەردى قۋدالاۋ باستالدى. ءسويتىپ, ولارعا الاشوردا قوزعالىسىن قايتا قالىپتاستىرۋعا استىرتىن ارەكەت ەتىپ ءجۇر دەگەن ناقاق ايىپ تاعىلدى. وسىنداي ويدان شىعارىلعان كىنالار بويىنشا م.دۋلاتوۆ تا قاماۋعا الىنىپ, 1930 جىلدىڭ ساۋىرىندە وگپۋ كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. بىراق كەيىننەن بۇل ۇكىم 10 جىلعا اباقتىعا قاماۋ جازاسىمەن الماستىرىلىپ, ول 1935 جىلى 5 قازاندا سوسنوۆەتس لاگەرىندە قازا تاپتى. ارادا 50 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. جاڭا زاماننىڭ جىلى لەبى ەسە باستادى. قوعامدا جاڭعىرۋ مەن تازارۋدىڭ نىشانى سەزىلگەندەي ەدى. ناقاقتان داتتالعان م.دۋلاتوۆ اقتالدى! ونىڭ قىلمىستىق ءىسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, ادىلدىككە جۇگىنگەن قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ كوللەگياسى 1988 جىلعى 4 قاراشادا قىلمىس قۇرامى بولماۋىنا بايلانىستى ءىستى قىسقارتىپ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ەسىمى قازا تاپقاننان كەيىن حالقىنا ءبىرجولاتا ورالدى. ... سونىمەن, جۇرەكتى قىرناعان داتتاۋدىڭ داعى ءوشىپ, اڭسارمەن كۇتكەن اقتالۋ ماڭگىلىككە ۇستەمدىك قۇردى. اتويلاعان قۋانىشىمىزدىڭ سەزىم قۇيمالارى تومەندەگىدەي ەدى... 1992 جىلعى 24 قاڭتاردا ورتالىق تەلە­دي­داردان “سولوۆكي” اتتى دەرەكتى تەلەقويىلىم كور­سەتىلدى. وسىناۋ قىلمىس الاڭى 1923-1959 جىلدار ارالىعىندا ساياسي تۇتقىندارعا اجال سەۋىپتى. “تاپ جاۋلارىن” اپارىپ, تىعا بەرگەن عوي. بۇرىن موناستىر بولعان تاس ۇيلەر قانشاما جازىقسىز جانداردىڭ تۇرمەسىنە اينالدى دەسەڭىزشى. فيلمدە م.گوركيدىڭ سوندا بارىپ, ارالاعانىن كورسەتتى. سىرقاتتاردى اۋرۋحانادان شىعارىپ, كوزالداۋ جاساعان. تۇتقىندارعا گازەت, جۋرنال وقىتىپ قويدى. كەيبىرى ونى گوركيدىڭ الدىندا تەرىس ۇستاپ وتىردى. سوندا بۇل ماسقارانى ىشتەي سەزگەن ۇلى جازۋشى: “نە ليۋبليۋ پارادوۆ!” دەپتى. ادامداردى قيناعاندا سانسىز ماساعا شاقتىرادى ەكەن. دۇرىس تاماقتاندىرمايدى. “سەكەرنىە گورى” دەگەن جەر ءتىپتى تامۇق دەيدى. كارتسەرلەر بار. 375 باسپالداقپەن جوعارى ورمەلەتىپ, تومەن قاراي دومالاتا بەرگەن. تومەندە قۇجىناعان ولىك. گوركيگە, ارينە, ول جاعىن كورسەتە قويماعان. “نوۆىە سولوۆكي” اتتى گازەت شىعارىلعان. ايىپتالۋشىلاردى لەزدە سوتتاعان. اكەتەتىن تۇستا تۋىستارى قوشتاسىپ قالعىسى كەلەدى. سوندا ءبىر ايەل اعاسىمەن ءسال-ءپال تىلدەسۋگە پۇرسات تاپتى. – زا چتو تى, گريشا؟ – زا چيستوتۋ لەنينسكوي ليني! – دەيدى الگى پاقىر. تۇتقىنداردى اياۋسىز جۇمىسقا جەككەن. سول كەزەڭدە اعاش دايىنداۋ كولەمى 57 ەسە ءوسىپتى. تۇتقىندار كور قازۋعا جالىنىپ سۇرانادى ەكەن. ويتكەنى, قوسىمشا تاماق بەرەدى. وسى ءفيلمدى تۇسىرگەن ساۆەنكو: “ەتوت فيلم لۋچشي موەي جيزني!” – دەدى. 1929 جىلدىڭ 28 قازانىندا 300 ادامدى اتىپ تاستادى. سول ادامداردىڭ كەيبىرىنىڭ سۋرەتتەرىن اتاقتى عالىم-تۇتقىن د.ليحاچەۆ ۇستاپ وتىرىپ سويلەدى. ولاردا نە كىنا بار؟ جازالاۋشىلار ماس كۇيىندە اتقان عوي. جەلكەدەن اتقان. كەلەسى كۇنى سول ورداعى كەيبىر ولىكتەر ىڭىرسىپ, كۇڭىرەنىپ جاتىپتى. شالدار مەن بالالاردى سۋعا تىرىدەي تۇنشىقتىرعان. فيلمدە عالىم د.ليحاچەۆتەن باسقا جۇ­مىسكەر ە.لاگۋتين, جازۋشى و.ۆولكوۆ, ينجەنەر پروحوروۆ تا ەستەلىكتەر ايتتى. ءفيلمدى كورىپ وتىرعاندا جان تۇرشىگەدى. سول سولوۆكيدە قازاقتىڭ قانشاما اسىل ۇلدارى زارداپ شەكتى دەسەڭىزشى. مىرجاقىپ تا سوندا قاتاڭ تارتىپپەن ۇستالدى. بەيىتى سول ماڭداعى ءبىر قابىردە جاتىر عوي. الماتىلىق جاس عالىمدار قابىرىن اشىپ, مۇردەسىن تانىپ تا كەلدى. ەندى جارىقتىقتى ەلگە – قىزبەلگە اكەلىپ جەرلەۋ ءۇشىن قام جاسالىپ جاتتى. سول كوڭىلگە مەدەت-ءتىن. *** بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان توسىن ءىس تۇ­سا­ۋىن كەسكەندەي ەدى. 1992 جىلدىڭ 1-18 قىر­كۇيەگى ارالىعىندا تورعاي وبلىسىنان جا­سا­ق­تالعان ارناۋلى ەكسپەديتسيا الاش ارداقتىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ مۇردەسىن 57 جىلدان سوڭ كارەل اكسر-ءىنىڭ سوسنوۆەتس ستان­سا­سىنداعى قابىردەن الىپ, تۋعان تو­پى­راعىنا – جانگەلدين اۋدانىنداعى م.دۋ­لاتوۆ اتىنداعى قاۋىمداستىقتىڭ ورتا­لى­عىنا قايتا جەرلەۋدىڭ باسى-قاسىندا بولدى. وسىناۋ ايرىقشا جاۋاپتى ساپارناماعا رەسپۋبليكالىق “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن مەن دە وبلىستاعى ءتىلشى رە­تىندە قاتىسقان ەدىم. سونداي-اق مىنانداي سا­پارلاستارىم بولدى: الماتىلىق عالىم مارات ابسەمەتوۆ, جانگەلدين اۋداندىق جاس­تار ءىسى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى اي­دار تالپاقوۆ, ميليتسيا كاپيتانى سەرىك اس­قاروۆ, ارقالىق اۆتوبۋس پاركىنىڭ ءجۇر­گى­زۋ­شى­لەرى كەڭەسباي مەركين جانە حاميت رايىمحانوۆ. جەردىڭ ءتۇبى كارەليانى وراپ, ۇزىن-ىر­عا­سى 12 مىڭ شاقىرىمداي ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شال­عان بىزدەر ەل ءۇمىتىن اقتاپ, مىرجاقىپتاي اسىل­دىڭ ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە ءماڭ­گىلىككە تىنىستاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋعا سەپ­تەسىن بولعانداي ەدىك. سوعان قۋانىش­تى­مىز. وسى كۇندەرى مىرجاقىپتىڭ قىزى گۇلنار دۋ­­لاتوۆا اپاي الماتىدان ادەيى كەلىپ, تور­عاي­دا جاتتى. جاي جاتپادى, وسى قارالى دا مۇڭ­دى ساپاردىڭ باس شتابىن ءوزى باسقارىپ, ويعا العان مىندەتتى تابىستى تياناقتاۋعا جا­نىن سالىپ, جانىن بەرىپ دەگەندەي, الاسۇرىپ ءجۇردى… *** قازاق تەلەديدارىنان “قازاقفيلم” ستۋ­ديا­سىنىڭ تۋىندىسى “مىرجاقىپتىڭ ورالۋى” (17.04.1993 ج.) كورسەتىلدى. حابارعا كينو­رەجيسسەر ق.وماروۆ پەن جازۋشى م.راحما­ن­بەرديەۆ قاتىستى. ءدال وسى ساتتە شالعايداعى ءبىر ۇيدە قوناقتا وتىر ەدىك. تەلەديدارىنىڭ داۋىسى شىقپاي, ناشار كورسەتىپ, كارەلياداعى قابىر باسىن بەي­نە­لەيتىن تۇستا تىپتەن ءسونىپ قالسىن. كوكپەڭبەك بولىپ بىجىرقايلانىپ, بەينە اجىراتۋ قيىن بولدى. ايتەۋىر… قابىر باسىندا ەرلان ساتىبالديەۆتىڭ ء(مىرجا­قىپتىڭ جيەنى) سوسنوۆەتس تۇرعىنى ك.ستەننيكوۆامەن سويلەسىپ تۇرعانى كوزگە ارەڭ سۇلبالاندى. ال قالالىق تۇرعىنداردىڭ ءبىرازى بۇل ءفيلمدى ءتاۋىر تاماشالادىق دەپ, سول ءتو­ڭى­رەكتە كەيىن تامسانىپ, اڭگىمە ءوربىتىپ وتىردى. *** ءتۇن ورتاسى اۋا مارات ابسەمەتوۆ كەلىنشەگى مەن بالاسى ۇشەۋى (13. 08. 1995 ج.) ارقالىققا كەلدى. قاراعاندىدان ماشينەمەن كەلە جاتىپ 8 تامىزدا بىزدىكىنە قونىپ, ەرتەسىنە تورعاي قالاسىنا ءجۇرىپ كەتكەن ەدى. سول ساپاردان ورالىپ جەتكەن بەتتەرى وسى ەكەن. ماراتتىڭ نەگىزگى شارۋاسى – قارا­عاندى باسپاحاناسىنان شىعارعان ءوزىنىڭ “مىرجاقىپ: ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعى” اتتى عىلىمي-مونوگرافيالىق ەڭبەگىن (1800 دانا) تورعاي حالقىنا تاراتۋ ەكەن. انا جولى سوققاندا ماعان ءبىر كىتابىن قولتاڭباسىمەن سىيعا قالدىرىپ ەدى. ونى جار­تىلاي وقىپ, تۇشىنىپ جۇرگەنمىن. “اتتەگەن-ايى” دا بار ەدى كىتاپتىڭ. ءارىپ قا­تەلەرى وتە كوپ, كەيدە ءمىر­جاقىپتىڭ ومىرىنە قاتىستى جەر­لەرى بۇر­ما­لانىپ تا كەتكەن. تۋعان جەرى ء“ۇشىنشى” اۋىل دەيدى, دۇرىسى – توعى­زىن­شى اۋىل! “قىز­بەل وزەنى” دەيدى, دۇرىسى – قوڭىراۋلى عوي! كىتابى وتەتىن سىڭايلى بولعان سوڭ مارات كوڭىلدى. اڭگىمەسى دە كوپ. ەندى تاياۋ ماڭدا “مىرجاقىپتىڭ ورالۋى” دەگەن كىتابى شىقپاق. ونىڭ العىسوزىن گۇلنار اپاي جازىپتى. ماعان وقىعان تۇسىندا اپايدىڭ جىلى ءسوز ارناعان جەرى بار ەكەن. “جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس” قوي. قۋانىپ قالدىق. سوسىن مارات وسى كىتابىنىڭ ىشىنە مەنىڭ مىرجاقىپ سۇيەگىن اكەلىسۋگە بايلانىستى جازعان ەكى رەپورتاجىمدى (“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە شىققان) ەنگىزىپتى. ءجا, ءبارىن كەيىن كىتاپتان وقىپ كورەرمىز اماندىق بولسا. گۇلنار اپايدىڭ ەڭبەگى دە جۋىردا قولىمىزعا تيمەك ەكەن. بۇل جاڭالىقتار م.دۋلاتوۆتىڭ سول كۇزدە تويلاناتىن 110 جىلدىق تويىنا ۇلكەن بازار­لىق ىسپەتتەس! مەنىڭ دە كىتابىم باسپاحانادا جاتىر. تويعا ۇلگەرسە جارار ەدى. ال ول مەرەكەلىك شارا تورعاي قالاسىنىڭ 150 جىلدىعىمەن ساباقتاستىرىلىپ, الداعى قازاننىڭ ورتاسىنا ق­اراي وتكىزىلمەكشى. ارينە, بۇل ۋاقىتى پىسىقتالاتىن شىعار. ماراتتىڭ ايتقاندارىنان: مىرجاقىپتان كانديداتتىق قورعاۋ الدىندا قاتتى اۋىرىپ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. جۇيكە توزعاندىقتان “سا­رى اۋرۋعا” شالدىققان. پالاتادان قاشىپ شى­­عىپ قورعاعان عوي! ءتىپتى كەزىندە ونىڭ م.دۋ­لاتوۆتى زەرتتەۋىنە دە كوپ كەدەرگى بولعان. *** ارقالىق ۆوكزالىنان گۇلنار اپايدى كۇتىپ (7. 10. 1995 ج.) الدىق. وبلىس اكىم­دىگىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى م. سارسەنباەۆا, قالا اكى­مىنىڭ ورىنباسارى ە.سامسونوۆا, قالالىق ءماس­ليحاتتىڭ حاتشىسى ءا. شاياح­مەتوۆ ءتور­تەۋمىز. گۇلنار اپايدىڭ قاسىندا ەرىپ كەلگەندەر – بالاسى نۇرلان, نەمەرەسى دۋلات, “ويان, قازاقتان” كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان جاپون عالىمى ۋياما توموحيكو. اپاي وسى كۇزدە 80-گە كەلىپ تۇرسا دا تىڭ ەكەن, سوعان قۋاندىق. ساعات 16 شاماسىندا 3-4 ماشينەمەن جانگەلدين اۋدانىنىڭ م.دۋ­لا­توۆ اتىنداعى ۇجىمدىق كاسىپورنىنا ات­تانىپ كەتتىك. بىزبەن بىرگە رەكتور قوسىلعان كۇ­­زەم­باەۆ, جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, ت.ب. بولدى. *** (8.10.1995 ج.) مىرجاقىپتىڭ 110 جىلدىعى جاقسى ءوتتى. كۇن اشىق بولدى. داڭقتى اتامىزعا كۇمبەزدى كەسەنە مەن مۇراجاي اشىلدى. بۇل جونىندە “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە رەپورتاجىم جاريالاندى. تويعا مۇنىڭ الدىندا تورعايدا عافۋ قايىربەكوۆتىڭ جىلىن بەرىپ كەلە جاتقان جارى ءبا­دەش پەن بالاسى باقىت تا قاتىستى. بادەش جەڭ­­گەي كوزىنە جاس الا وتىرىپ, ءبىراز تولقىپ سويلەدى. *** ەرتەسىنە, گۇلنار اپاي قاسىنداعى جولاۋشى سەرىكتەرىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ۇيدە قوناق بولىپ, كەشكى پويىزعا وتىردى. داستارقان باسىندا ءبىراز اڭگىمە ايتتى. ق.كۇزەمباەۆ, س.كەن­جە­اح­مەتوۆ, ارقالىق قالاسىنىڭ اكىمى م.مۇستافين, م.سارسەنباەۆا, ءا.شاياحمەتوۆ, ت.ب. بولدى. *** عىلىم اكادەمياسىنا (17.09. 1996 ج.) كەلدىم. اتاقتى عالىم ماناش قوزىباەۆ اعاعا كىردىم. جىلى قارسى الدى. اڭگىمەلەر ايتىلدى. كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى ەرميتاجدا جات­قا­نى, شوقايدىڭ ءمايىتى المانيادا ەكەندىگى ءسوز بولدى. سولاردى تانىپ اكەلۋدە سەرگەكتىك قاجەتتىگىن باسا اڭگىمەلەدى. “سەنىڭ كىتابىڭا سول تۇرعىدان ەسكەرتىلگەن پىكىر عوي”, – دەدى دە اق قاعازعا سۇيكەكتەتە جازىپ, ماشەڭكەگە بەردى. ءبىر داناسىن قولىما ۇستاتتى. وقىپ وتىرمىن: “ۋۆاجاەمىي ۆلاديمير كونس­تانتينوۆيچ! (بۇل كىسى ءباسپاسوز اگەنتتىگىنىڭ ءبولىم مەڭ­گە­رۋ­شىسى ەدى – ق.ءا.). يا سدەلال ودنو زامە­چانيە پو پوۆودۋ كنيگي “ۆوزۆراششەنيە ميرجاكيپا” – و م.دۋلاتوۆە. اۆتور ەتوي كنيگي يزۆەستنىي جۋر­ناليست, پلەمياننيك پوەتا ك.اليموۆ. چتو بىلو, تو بىلو. نو, ۆيديمو, زادەرجيۆات وب­ششەپوزناۆاتەلنۋيۋ رابوتۋ و پوەتە-بورتسە, ليدەرە ناتسيونالنو-وسۆوبوديتەلنوي بوربى ناچالا حح ۆ. نە سلەدۋەت. پروشۋ ۋچەست ەتو ي پوموچ اۆتورۋ. ديرەكتور ينستيتۋتا اكادەميك م.ك.كوزىباەۆ”. *** اپاي بۇگىن (29.01.1997 ج.) اۋرۋحانادان شىققان ەكەن, ەكى اپتا ەمدەلىپتى. كوڭىلدى! كەشە بالاسى ەرلانمەن سويلەسكەنىمنەن ءبىلىپ وتىر ەكەن, “قۇتتى بولسىن!” ايتىپ جاتىر. – كورگەنىم جوق, ءالى, كىتابىڭ “مۇڭدى ساپاردى”. ەرلان اكەپ بەرەمىن دەگەن. – اپاي, “مىرجاقىپتىڭ قىزى” پوۆەسى جازىلىپ جاتىر ەدى. سىزگە قوياتىن كەيبىر سۇراقتارىم دا بار. – تەزدەت, سوزبا, قايسار. الداعى قاراشادا 82-گە كەلەمىن عوي… *** ءبىر دوكەيگە مىرجاقىپ تۋرالى كىتابىمدى اپارىپ وتىرمىن. تاراتۋعا كومەكتەس دەگىم كەلەدى. بايقايمىن, بۇل سابازىم بۇل اتاسىن بىلمەيتىن سەكىلدى. “نە ىستەسەم ەكەن؟” – مىرجاقىپتى بىلمەيسىز عوي؟! – … – مىنا كىتاپتى وقىڭىز! – دەپ الگىگە “مۇڭ­دى ساپاردىڭ” ءبىر داناسىن تاستاپ كەتتىم. *** اقمولاعا كەلگەلى نەگىزگى كۇنكورىس ارقاۋى – “مۇڭدى ساپار” كىتابىمدى ساتۋعا تىرەلدى. كۇندە ديپلوماتىما سالىپ الىپ مەكەمەلەردى ارالايمىن. كەيدە اقشانى قولما-قول بەرەدى, كەيدە كەيىن تاۋىپ بەرۋگە ۋادە ەتەدى. ايتەۋىر, قۇر قول قايتپايمىن. ءسويتىپ, ءۇي جوندەۋدىڭ دە ءبىراز جۇگىن كوتەرىستى. *** “حابار” تەلەارناسىنان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي وتكىزىلگەن كەزدەسۋدەن ءۇزىندى (27. 05. 1999 ج.) كورسەتىلدى. سول ءبىر جاپا شەككەندەردىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى ءسوز سويلەدى. گۇلنار اپاي ايتتى: – اكەمدى ۇستاپ اكەتكەندە مەن 13 جاستا ەدىم. تۇستە ۇيگە ساۋ ەتىپ 6 ادام كىرىپ كەلدى. ءبول­مەلەردى جاعالاي ءتىنتىپ, استان-كەستەنىن شى­عاردى. كەتەردە اكەمنىڭ ايتقانى: ەسىڭ كىرىپ قال­دى عوي سەنىڭ, گۇلنارىم. ماماڭا سۇيەنىش بول! ساباعىڭدى جاقسى وقى! ءبىزدىڭ ىستەگەن ءىسى­مىز اق بولادى. سوعان سەنەمىن. مىقتى بو­لىڭدار! وسىلاي دەپ ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزدان ءسۇيدى دە كوزىمىزدەن تاسالانىپ كەتتى… گۇلنار اپايدىڭ بەينەسىن ەكراننان زو­رايتىپ كورسەتتى… 84-تەگى اپامنىڭ تۇرىنەن ون­شا شارشاعاندىق بايقالا قويمايدى. ءسوزى دە شىمىر, ويى دا ناقپا ناق! اسىل سۇيەكتى اپام-اي! *** (17.11.1999 ج.) “حاباردان” سوڭ “اقشام” ار­ناسىنا اۋىستىرىپ ەدىم, مىرجاقىپتانۋشى عالىم مارات ابسەمەت سويلەپ جاتىر ەكەن. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۋرالى فيلم ەكەنىن ءتۇ­سىنە قويدىم. ءارى قاراي وزىمە بەلگىلى دۇنيەلەر... *** بۇگىن (28.02. 2000 ج.) تۇستە الماتىدا كوپ شارۋا وزىنەن-ءوزى تىنا قالعانداي بولدى. گۇلنار اپايدى ءتۇس مەزەتىندە ۇيىنە ىزدەپ باردىم. اپاي قۋانا قارسى الىپ, قۇشاعىنا قىسىپ جاتىر. تىڭ ەكەن. ءبىراز اڭگىمە ايتتى. وسى كۇزدە (4 قاراشادا) 85 جاسقا تولادى. مارقۇم جۇبايى ابەننىڭ وسىنشا جاسىن بىلتىرعى جەلتوقساندا تويلاعان ەكەن. اپاي ەكەۋمىز جاياۋلاپ بارىپ, جاقىن ماڭداعى فوتواتەلەگە سۋرەتكە تۇستىك. جولاي ءبىراز اڭگىمەلەستىك. – قازىر ەشكىم كىتاپ وقىمايدى عوي, – دەيدى اپاي كەيىپ. – سول ارىستاردىڭ ناسيحاتتالۋى ءالى دە كەمشىن. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەندەر – تاۋەلسىزدىك زامانىندا جەتكىلىكتى باعالانباي جاتىر. كىنا كىمنەن؟ ارينە, وزىمىزدەن! باسشىلار جاعىنان! اپاي كوكتەمگە لايىق جەڭىل كيىنگەن: جۇقا پلاش, موينىنا ورامال بايلاعان, باسىندا جەڭىل قالپاق. مەنىڭ وڭ قولتىعىمنان قولىمەن وراپ, تاس قىلىپ ۇستاپ الدى. وتە باياۋ جۇردىك. 6-7 قادام باسادى دا, “ۋھ!” دەپ تۇرىپ قالادى. “جۇرەكتەن تالاي شايلىقتىم عوي!” دەپ تالما (ينفاركت) بولىپ, اۋرۋحانادا جاتقان كۇندەرىن شوشىنا, ەسىنە تۇسىرە باستايدى. شىنىندا دا اپاي سىرقاتتان باس الماي جۇرسە دە, كۇرەسكەرلىك رۋحىن ءسال دە بوساڭسىتقان ەمەس. “كۇرەس! كۇرەس!” – دەپ سوعاتىنداي, اپايدىڭ ءالسىز دە ادۋىندى جۇرەگى! كۇشتى جۇرەككە ءتان رۋحتى ءان وسى! اپاي ماعان ءوزىنىڭ جۋىردا عانا باسپادان قولىنا تيگەن “شىندىق شىراعى” دەپ اتالاتىن قوس تومدىق كىتابىن قولتاڭبا جازىپ, سىيعا تارتتى. كوك مۇقابالى قالىڭ كىتاپتار ەكەن. بۇدان بۇرىن شىققان اكەسىنىڭ تاڭداما­لى­لارى دا وسىدان اينىمايتىن ەدى. ۇندەستىك, ۇق­ساستىق دەمەسكە لاجىڭىز جوق. ءتىپتى باس­قا­سىن بىلاي قويعاندا, تالانتتار ۇقساستىعى بايقالادى! قوس توم! باعا جەتكىسىز بايلىق مەن ءۇشىن! قۋانا الدىم, جۇرەك تۇسىما قىستىم! بويىم قىزىندى! گۇلنار اپايدىڭ قوپ-قويۋ اق شاشىنا سۇيسىنە كوز تىكتىم... اپايدا ەس قالماعان! مەنىڭ مىنا كەلۋىمنىڭ جاي-جاپسارىن بىلگەن سوڭ, بالاداي ەلپىلدەپ, بايەك بولۋمەن ءجۇر. ۇستەلدەگى جازىپ جاتقان قاعازدارىن بىلاي ىسىرىپ قويىپ, شاي دەمدەپ, تاماق ىسىتىپ بەردى. ... ءسويتىپ, بۇگىن مەن بۇل ۇيدەن كەرەمەت ولجالى شىقتىم. *** قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايىنىڭ عىلىمي حاتشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى باباقۇمار حينايات (قاسىندا ۆەنگريا عالىمى بار) استاناعا (21. 09. 2002 ج.) كەلدى. ولار الدىمەن عالىم سەيىتبەك نۇرقانوۆپەن سويلەستى. سەكەڭ 60-جىلداردىڭ باسىندا (حح عاسىر) تورعايداعى قىزبەل وڭىرىنە ۆەنگريانىڭ ءبىر عالىمىن ەرتىپ اپارىپ, ماديارلارمەن اڭگىمەلەستىرگەن ەدى. ول عالىم كەيبىر ماديارلاردىڭ باس سۇيەگىن ولشەپ, بەت-ءپىشىنىن سالىستىرىپ ۆەنگرياداعى ماجار­لار­عا ۇقساستىعىن زەرتتەپ, بىلمەك بولىپتى. كەيىن ونىڭ ىزىنە ءوز ەلىندەگى تىڭشىلار ءتۇسىپ, سىرتتا جيناعان قۇجاتتارىن جويىپ جىبەرسە كەرەك... مىنا عالىمدار سول ارىپتەستەرىنىڭ ءىسىن جالعاستىرماقشى ەكەن... ولارعا جول سىلتەپ جىبەردىك. ارقالىق – قىز­بەل – بيدايىق – الباربوگەت – تورعاي باعىتتارى بويىنشا مالىمەت جيناستىرۋعا بولاتىنىن ايتتىق. وسى ساپاردان ولار ءساتتى ورالدى. ءبىراز مادياردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپتى. مىرجاقىپتىڭ بيدايىقتاعى كەسەنەسىنىڭ ازىپ-توزىپ كەتكەنىن وكىنىشپەن ايتىپ كەلدى. – كەسەنە جايىن الماتىداعى ءمىرجا­قىپ­تىڭ جيەنى ەرلان ساتىبالديەۆكە ايتا بارا­مىن, – دەدى باباقۇمار. عالىمدار مەنىڭ “مۇڭدى ساپار” كىتا­بىم­دى (م.دۋلاتوۆ تۋرالى) ۆەنگر تىلىنە اۋ­دا­رامىز دەپ, ونىڭ ورىسشا ءماتىنىن الىپ كەتتى. *** ءتۇس الەتىندە جازۋشى, ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەتوۆ بولمەمە كىرىپ كەلدى. – راحمەت! – نە ءۇشىن؟ – ءتىپتى, وسى ءۇش كىتابىڭ دا مەن تۋرالى جازىلعان دەرسىڭ. “مىرجاقىپتىڭ ورالۋى. ۆوزۆراششەنيە يز نەبىتيا”, “سىرباي مەن عافۋ” جانە “جانىعۋ” كىتاپتارىڭدا جازعان­دارىڭا ريزا بولعانىمدى ايتامىن. ول ەندى اقىن نەسىپبەك ايتوۆتىڭ مىرجاقىپ تۋرالى پوەما جازىپ جۇرگەنىن, سوعان قاتىستى ويلار تۋعانىن ايتتى. – جاقاڭ سۇيەگىن حالقى كوشىپ جاتقان اۋىلداعى مازاردان الىپ وسى استانانىڭ جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىندەر وبەليسكىسىنىڭ قاسىنا قايتا جەرلەسە قايتەدى دەگەن ۇسىنىس ايتىپ ءجۇر ول, – دەدى سەيىت. مەن ءۇنسىز قالدىم. جۋىردا “ەق”-دا شىققان “مىرجاقىپتىڭ اۋىلى” ماقالامدا وسى ماسەلە دە ءسوز بولعان. – ول جاعىن سەنىمەن اقىلداسۋ كەرەك دەدىم  نەسىپبەككە. – تۋعان قىزى گۇلنار اپاي تۇرعاندا شە؟ – اپايمەن سويلەسسەك قايتەدى؟ – اپايدىڭ قۇلاعى اۋىرلاۋ. ارنايى بارعان ءجون بولار. سەيىت بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ساڭىلاۋىن كورگىسى كەلگەندەي بولىپ: – بالاسى ەرلانمەن (ساتىبالديەۆ) جولىعىپ, سويلەسسەك قايتەدى؟ – دەدى. ... قالاي دەگەنمەن دە سەيىتتىڭ بۇل كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسى وتە كوكەيكەستى بولاتىن. ونى تياناقتاۋ ءۇشىن تىڭدار قۇلاق, اتقاراتىن قۋاتتى قول كەرەك! ... ەڭ باستىسى – ۇلتجاندىلىق سەزىم كەرنەگەن جۇرەك قاجەت! *** 4 قاراشا – گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ تۋعان كۇنى. 1915 جىلى ورىنبوردا دۇنيەگە كەلگەن. 90 جاسقا ەسەن-ساۋ كەلىپ وتىر. اپايدىڭ ءدال تۋعان كۇنى “ەگەمەن قازاق­ستانعا” ء“ۇمىت ۇرەيدەن ۇستەم” دەگەن ماقالا باستىردىم. سونى وقىعان الماتىلىقتار اپايدى قۇتتىقتاپتى. اپايدىڭ بالاسى – ەرلان ساتىبالديەۆ “مەك­تەپ” باسپاسىنىڭ ديرەكتورى. ارنايى تەلەفون شالىپ, الماتىعا تويعا شاقىردى. مەرەيتوي 2005 جىلعى 12 قاراشادا وتپەك. ارعى جاقتان تەلەفون قۇلاعىنا اپاي دا جارماسىپتى. – قايسار-اۋ, ەل امان با؟ ءۇي-ءىشىڭ قالاي؟ مەنىڭ تويىما كەل! – دەدى اپاي مىنا جاقتاعى مەنىڭ ءسوزىمدى ەلەڭ قىلماي, باستىرمالاتىپ. “قۇلاعى اۋىرلاۋ ەستيدى”, – دەگەننىڭ شىندىعىن ۇققاندايمىن... ...ءيا, 53 الاش ارداقتىسىنىڭ كوزى ءتىرى سوڭعى تۇياعى وسى گۇلنار مىرجاقىپقىزى دۋلاتوۆا ەكەن. – مەن باقىتتىمىن! – دەدى ءوزىنىڭ 90 جاسقا تولۋ قۇرمەتىنە ارناپ جايىلعان مە­رەيتوي داستارقانىنىڭ بەتاشار سوزىندە گۇلنار اپاي ەرەكشە تولقىپ. – اكەم ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتى ماعان كورۋگە جازىپتى. قانشاما الاش ارىستارىنىڭ كوزىن كورىپ, سوزدەرىن تىڭداپ وسكەنىم كۇنى كە­شە­گى­دەي ەلەڭدەتىپ تۇرادى. شەتىنەن نارتۇلعالار ەدى-اۋ, ارداق­تىلارىم. بۇگىن سول اياۋ­لىلارىمنىڭ رۋحى الدىندا باسىمدى يەمىن. عازيز انا اق شاشتى باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتتى. توي جالعاستى... بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى, عالىم ش.ەلەۋكەنوۆ مىرجاقىپتىڭ “ويان, قازاق!” كىتابىنىڭ ماڭىزىن قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ, كور­كەم ءسوزدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىنداعى ءرولىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءبولىپ ايتتى. حالىق جازۋشىسى م.ماعاۋين دۋلاتوۆتىڭ “باقىتسىز جامال” رومانىنىڭ مازمۇنىن تۇڭعىش رەت ءوز اكەسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەنىن, گۇلنار اپايدىڭ اسىلدىڭ سىنىعى ەكەندىگىن, بۇگىندە ءوز ونەگەسىمەن كۇللى قازاقتىڭ اناسىنا اينال­عانىن زور قاناعات سەزىممەن جەتكىزدى. ول توي يەسىنە ءوزىنىڭ 13 تومدىق تاڭدامالى شى­عار­ما­لار جيناعىن تابىس ەتسە, وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى ىستىق تىلەك-لەبىزدەرىن بىلدىرگەن بىرقاتار جا زۋشى, عالىمدار – ت.كاكىشەۆ پەن ج.ىس­ماعۇ­لوۆ, ءا.جۇماباەۆ پەن ق.سارسەكەەۆ, پ.بەيسەنوۆ, اتاقتى ساۋلەتشى ش.ءۋاليحانوۆ پەن س.بايزاقوۆ, ق.ساتباەۆا مەن ن.قىپشاقباەۆ گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ ومىردەگى, شىعارماشىلىق سالاداعى بيىك تۇلعاسىنا ءار قىرىنان توقتالدى. گۇلنار اپاي بۇعان دەيىن “شىندىق شىراعى” دەپ اتالاتىن قوس كىتاپ جازعان كوكىرەگى سىرعا باي ادام. ءالى دە قو­لىنان قالامىن تۇسىرمەي كەلەدى. ايتارى مول. ەرەكشە جاراتىلىستى انانىڭ جادى سەل­­كەۋلەنبەگەن, بۇدان 85 جىلعى جايتتاردى كۇنى كەشەگىدەي ەتىپ, جاڭعىرتىپ ايتىپ وتىرادى. ...گۇلنار اپاي 4 بالا, 8 نەمەرە, 7 شوبەرە, شوپشەك سۇيگەن باقىتتا انا. سولار توي سوڭىندا ءتىزىلىپ, اجەسىن انمەن قۇتتىقتادى. ...“كولور” مەيرامحاناسىندا وتكەن سول توي كوز الدىمنان كەتپەيدى. قازاقتىڭ تالاي مارقاسقالارىمەن بىرگە بولدىم. بوكەيحانوۆ پەن سادۋاقاسوۆ ۇرپاقتارى دا كوزگە اسا قىمبات, جىلى ۇشىرايدى. ... بەلگىلى اقىن باقىتجان قاناپيانوۆپەن ەرلان ماسكەۋدە ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە وقىپتى. سوندا ەرلان ناعاشى اتاسى ءمىر­جا­قىپتىڭ جاتقان تۇرمەسى – بۋتىركاعا ءجيى با­رىپ, ماڭىنان اينالسوقتاپ شىقپاي قويادى ەكەن... – ۇيدەگى كىشكەنە گاۋھار شوبەرەمنىڭ ءوزى ماعان كومەكتەسكىسى كەلىپ, اياعىما وراتىلىپ, ورنىمنان تۇرعىزعىسى كەلەدى, – دەپ گۇلنار اپاي قورىتىندى سوزىندە بالاشا ءماز بولىپ كۇلدى. كۇلكىڭىز كوبەيسىن, گۇلنار اپا! كۇنىڭىز باردا ك ۇلىپ جۇرە بەرىڭىز! *** نەمەرەمىزدىڭ اتىن مىرجاقىپ قويدىق. ۇلى اتا­­سى دۋلاتوۆتىڭ مۇراگەرى بولسىن دەگەن اسىل تىلەك! مىرجاقىپ-دانا قاراشا ايىنىڭ 25 جۇلدىزىندا تۋىپتى. وسىنداي ساندىق سايكەستىكتى دە جاقسى ىرىمعا بالاپ جاتىرمىز. ۇلى ادامعا تارتپاساڭ دا – ۇقساپ باقتىڭ كەبى عوي. ... وسى كۇنگى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” حابارىندا اراعا 88 جىل سالىپ ءوز وقىر­ماندارىمەن قايتا قاۋىشقان “قازاق” گازەتى تۋرالى ايتىلعان. بۇل باسىلىم 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا جارىق كورىپ 265 ءنومىرى شىققان ەكەن. وعان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قول قويعان. ەندى وسى گازەت نەمەرەمىز مىرجاقىپ تۋعان كۇنى قايتا جالعاسىن تاۋىپ وتىر! مۇنى دا جاقسىلىققا بالايمىز... ... مىرجاقىپتىڭ اقتالۋىنان كەيىنگى كەزەڭدەر اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلۋىمەن قۇندى. ارىستاردىڭ اق تىلەكتەرى مەن اسىل ارماندارى اق جولعا ۇلاسىپتى! ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتتى. مىرجاقىپتار كوكسەگەن ەگەمەندىك بايراعى اسقاق جەلبىرەپ تۇر. حالقى دا ارداعىن اسقاقتاتىپ, ونىڭ تۋعانىنا 125 جىلدىعىن حال-قادەرىنشە اتاپ ءوتىپ جاتىر. قايسار ءالىم.