بۇل كۇندەرى رەسمي استانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) سامميتىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. تامىز ايىنىڭ باسىندا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى وسىناۋ اسا ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى ءبىراۋىزدان قابىلداعان بولاتىن. ىزىنشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى مالىمدەمە جاساپ, دايىندىق جۇمىستارى باستالدى دا كەتتى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ەشبىرى مۇنداي حالىقارالىق اۋقىمداعى اسا ۇلكەن جيىندى وتكىزىپ كورمەگەن. قازاقستان قاتارىنان قارا ءۇزىپ, 11 جىل بويى باستارى قوسىلماعان مەملەكەت باسشىلارىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناماق. بۇل, ءسوز جوق, ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى قازاقستاننىڭ بورىكتى اسپانعا اتىپ, قۋانا قابىل العانداي جەڭىسى.
الدىن الا مالىمەت بويىنشا, 1-2 جەلتوقساندا استانادا وتەتىن سامميتكە 55 مەملەكەتتىڭ باسشىسى, 65 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دەلەگاتسياسى, ءباسپاسوز وكىلدەرىن قوسقاندا بىرنەشە مىڭ قوناق كەلەدى. تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتاتىن ۇيىمدى باسقارىپ وتىرعان قازاق ەلى ءۇشىن بۇل ءبىر جاعىنان سىن ساعاتى بولسا, ەكىنشى جاعىنان قازاق ەلىن جارتى الەمگە تانىتۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك. ەلباسى سوزىمەن ايتساق, ون ءبىر جىلدان بەرى القالى جيىندا باس قوسپاعان ۇيىمنىڭ داعدارىستان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدەگى سامميتكە جينالۋى – ۇيىم ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى وقيعا. بۇل سامميت “حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە” قول قويىلعانىنا 35 جىل, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 65 جىل, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىنا 20 جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر.
ۇيىم حاقىندا بىرەر ءسوز
شىنى كەرەك, ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسپايتىن قاراپايىم جۇرت ەقىۇ-نىڭ بەدەلدى ۇيىم ەكەنىن سەزگەنىمەن, ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى مەن مىندەتىن تولىق بىلە بەرمەيدى. ەقىۇ-نا توراعالىق ەتۋ بىزگە نە بەرەدى دەگەندى دە تولىقتاي تۇسىنە قويمايتىنى راس. سوندىقتان, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك.
ەقىۇ-نىڭ شەجىرەسىندە ءاۋ باستا بۇل ۇيىم “ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەڭەس” دەپ اتالعانى بەلگىلى. سونداي-اق, ۇيىمنىڭ نەگىزى 1973 جىلى, بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قالانعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. 1973 جىلى شىلدە ايىندا سول تۇستا قالىپتاسقان شىعىس پەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى شيەلەنىسكەن جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كسرو-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حەلسينكيدە 33 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى باس قوسادى. وسى باسقوسۋدا باستالعان كەلىسىم-شارتتىڭ سوڭعى قورىتىندىسىنا 1975 جىلى 1 تامىزدا حەلسينكيدە قول قويىلدى. ول تاريحقا “حەلسينكي كەلىسىمى” دەگەن اتپەن ەندى. ەقىۇ-نىڭ نەگىزىن قۇرۋشى باستى قۇجات بولىپ سانالاتىن “حەلسينكي كەلىسىمى” سول كەزدەگى ەۋروپا قۇرلىعىنداعى قالىپتاسقان حالىقارالىق جاعدايدى تۇپكىلىكتى بەكىتۋگە جانە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ شيەلەنىستەرىن شەشۋدى ءارى قاراي جۇرگىزۋگە جاعداي جاساۋى ءتيىس بولدى.
اتاۋى ەۋروپا قۇرلىعىمەن بايلانىستى بولعانىمەن, بۇل ۇيىمعا باسقا قۇرلىقتاعى ەلدەر دە ەنگەن. انىعىراق ايتقاندا, بۇگىندە ەقىۇ-عا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ, ءسولتۇستىك امەريكانىڭ 56 مەملەكەتى ءمۇشە. شەشىم قابىلداعاندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى ساقتالادى.
90-شى جىلداردىڭ باسىندا كسرو ىدىراعاننان كەيىن باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى تەكەتىرەس تە جويىلدى. بەلگىلى ساياساتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەلمەسكە كەتۋى “حەلسينكي كەلىسىمىنە” قوسىلۋشى مەملەكەتتەر سانىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق ۇيىم قارايتىن ماسەلەلەر شەڭبەرى ودان ءارى كەڭەيە ءتۇستى. ماسەلەن, ەقىۇ تاۋلى قاراباق شيەلەنىسىن شەشۋگە ارالاستى. تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن مينسكىدە بايلانىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى. انگليا, گەرمانيا, رەسەي, اقش جانە فرانتسيا وكىلدەرى ەنگىزىلگەن مينسك توبى 1993 جىلى باكۋ مەن ەرەۆانعا شيەلەنىستى شەشۋ جونىندەگى جوسپار كەستەسىن ۇسىندى. الايدا, ول ءازىربايجان مەن ارمەنيا جاعىنان قولداۋ تاپپادى. تەك 1994 جىلى رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن ەكى تاراپ تا ۇرىس قيمىلدارىن توقتاتۋ جونىندەگى بەيرەسمي كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل كەلىسىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇشىندە. ال بۇل ەقىۇ-نىڭ ەڭ ءبىر جەمىستى جۇمىسى بولدى.
ال, ەندى ەقىۇ ءسامميتى قانداي جيىن دەگەنگە توقتالساق. بۇل – ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باسقوسۋى. ەقىۇ قۇرىلعان كەزدەن بەرى وسىنداي جوعارى دارەجەدەگى التى سامميت وتكىزىلگەن ەكەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ قاتارىندا 1975 جىلعى ۇيىمنىڭ نەگىزگى قۇجاتىن قابىلداعان حەلسينكي ءسامميتىن, 1990 جىلعى جاڭا ەۋروپا حارتياسىنا قول قويىلعان پاريج ءسامميتىن, 1994 جىلعى نەگىزگى ينستيتۋتتىق قۇرىلىمداردى اياقتاۋ جونىندەگى شەشىم قابىلدانعان بۋداپەشت سامميتىن جانە 1999 جىلعى ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى قورىتىندى حارتياعا قول قويىلعان ىستامبۇل ءسامميتىن اتاۋعا بولادى.
قاتارداعى مۇشەلىكتەن توراعالىققا دەيىن
ايدارىنان جەل ەسكەن بۇل حالىقارالىق ۇيىمدا قازاقستانعا قاتارداعى مۇشە مەملەكەتتەن تورەلىك ايتار توراعالىق مارتەبەگە دەيىن نەبارى 18 جىل جەتكىلىكتى بولدى. تاريحي ءولشەممەن العاندا بۇل قاس-قاعىم عانا ۋاقىت. الايدا, ەلىمىزدىڭ وسى قىسقا مەرزىمدە الەمدىك قوعامداستىقتاعى ءوز ورنىن قانشالىقتى نىقتاپ العانىن ەقىۇ-عا توراعالىقتىڭ وزىنەن ايقىن كورە الامىز.
قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا 1992 جىلعى قاڭتاردىڭ 30-ىندا كىردى. اتالمىش ۇيىمعا كىرۋگە نە سەبەپ بولدى دەگەن ساۋال تۋىندايتىنى زاڭدىلىق. بۇل ساۋالعا اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ ايتادى. سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان ەلىمىزگە سول كەزدە الەمدىك دەرجاۆالار مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋى قاجەت بولدى دەگەن پىكىر باسىم. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلگە ەقىۇ-نىڭ قولداۋى ايرىقشا قاجەت ەدى. ەقىۇ-عا مۇشەلىككە قابىلدانعان قازاقستان جىلدار وتە جالپىەۋروپالىق كەڭەستىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى, ءتىپتى ءوزى مۇشە ۇيىمدى ودان ءارى دامىتۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە ارالاسا باستادى. ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ حەلسينكيدە (1992 ج.), بۋداپەشتتە (1994 ج.), ليسسابوندا (1996 ج.) جانە ىستامبۇلدا (1999 ج.) وتكەن سامميتتەرىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى.
سونىمەن قاتار, ەقىۇ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جىل سايىن وتەتىن وتىرىسىنا قازاقستان اتىنان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى وكىلدىك ەتەدى. ال قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەر ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىنا قالىس قالماي قاتىسىپ كەلەدى. 1995 جىلى قازاقستاننىڭ ۆەناداعى حالىقارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا تىكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتكەن وقيعا ەدى. ال بۇگىندەرى ەقىۇ-عا قازاقستان توراعالىق جاساۋدا.
قازاقستان ەقىۇ-نىڭ الەمدىك قوعامداستىقتار اراسىندا ابىرويىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەك شيەلەنىسكە تولى جاعدايلاردى رەتتەپ قانا قويماي, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ۇلەسىن قوسۋىن قالايدى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “ەقىۇ تەك “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزىندە عانا ءتيىمدى بولماي, قازىرگى زامانعى عالامدىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دامىپ وتىرعان قۇرىلىم ەكەندىگىن دالەلدەۋى ءتيىس”, – دەگەنى وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
وتكەن جىلعى 1-2 جەلتوقساندا افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ كەلگەن گرەك تاراپى قازاقستانعا ەقىۇ توراعالىعىن رەسمي تۇردە تاپسىردى. ەقىۇ-عا ءتوراعالىق – تمد ەلدەرىنەن جانە مۇسىلمان جۇرتىنىڭ اراسىنان العاش رەت بىزگە سەنىپ تاپسىرىلدى. جالپى, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋرالى نيەتىمىزدى وسىدان جەتى جىل بۇرىن ءبىلدىردىك. توراعالىققا جەتى جىل دايىندىق جاسالدى. ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى حالىققا ارناعان “قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭعىرۋ جولىندا” اتتى جولداۋىندا: ء“بىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بارلىق باعىتتار بويىنشا ەقىۇ-مەن بۇرىنعىسىنشا ءىس-قيمىل جاساۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. 2009 جىلى وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە ءبىزدىڭ كانديداتۋرامىزدىڭ ۇسىنىلۋىنا بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىز. بۇگىنگى باستامالار, سونىمەن قاتار, وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. قازاقستاننىڭ الەمدە قۋاتتى ەكونوميكاسى بار ءارى حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى تۇعىرى بەرىك وڭىرلىك دەرجاۆا رەتىندە قابىلداناتىنىن دا ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. بۇل مارتەبەنى قاستەرلەۋىمىز جانە ەلىمىزدىڭ قازىرگى الەمدەگى بەدەلىن نىعايتۋ ءۇشىن قوسىمشا كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىز كەرەك”, – دەگەن بولاتىن. مىنە, سول 2005 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋىنە قازان قالاسىندا وتكەن تمد باسشىلارىنىڭ سامميتىندە قولداۋ كورسەتىلدى.
حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق جاساۋ ءۇشىن سول ۇيىمنىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ءجونىندەگى شارتتارىنا ساي بولۋىمىز كەرەك ەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىلگەنىن ايتار ەدىك. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, 2007 جىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزى زور. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە “ساياسي پارتيالار تۋرالى”, “سايلاۋ تۋرالى”, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى” تۋرالى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, پارلامەنتتىڭ جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ارتتى. قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالدى. ەڭ باستىسى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەندى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالا باستادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 9 مۇشەسىنە پارلامەنتتەن ورىن بەرۋ دە ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ تەتىگىن كۇشەيتتى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ دە ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى ميسسياسىنا ءدوپ كەلەدى.
قازاقستان الەمدەگى اۋقىمى جاعىنان ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتتى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى ەتىپ جاريالادى. مۇنىڭ بارلىعى بىزگە ەقىۇ-عا توراعالىق جاساۋعا جول اشىپ بەردى.
توراعالىق ەتۋ توردە وتىرۋ عانا ەمەس
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ – توراعامىن دەپ توردە وتىرۋ عانا ەمەس. بۇل – الەمدىك ساياساتتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە رەتتەۋگە جەتەكشىلىك ەتۋ دەگەن ءسوز. سەبەبى, بۇل – سان ءتۇرلى مۇددەلەر توعىسقان ساياسي الاڭ. وسى ارقىلى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى ىقپالىمىزدى بارىنشا ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. قازاقستان توراعالىعى قانشالىقتى جەمىستى بولادى, الەمدەگى ىقپالىمىز سونشالىقتى ارتا تۇسپەك. توراعالىقتىڭ بىزگە ەڭ باستى بەرەرى – وسى. مۇنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
“مۇنداي سالماقتى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە. حالىقارالىق ساياساتتىڭ گەوساياسي, ۇلتتىق مۇددەلەر, تابيعي بايلىقتار ءۇشىن كۇرەس, وزگەلەرگە باقىلاۋ ورناتۋعا دەگەن ۇمتىلىستاردان تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى ساياساتكەرلەردىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇلتتىق ءمۇددەلەردى الەمدىك ارەنادا قورعاۋ ماسەلەلەرىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا ەقىۇ تىزگىنىن ۇستاۋ ەلىمىزگە, استاناعا حالىقارالىق, ستراتەگيالىق مىندەتتەر جۇكتەيدى. سەبەبى, اتالعان ماقسات جولىندا قازاقستان الەمدىك ساياسات پەن ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىكتەگى كوپتەگەن ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلەتىنى ءسوزسىز. قازاقستان ەقىۇ تىزگىنىن ايماقتا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر قىلاڭ بەرگەن بەتبۇرىستى كەزەڭدە قولعا الدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ الدىندا توراعالىق مىندەتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرا وتىرىپ, ورتالىق ازيانىڭ ايماقتاعى ورنىن ايقىنداۋدا, ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىك اراسىندا التىن كوپىر ورناتۋدا ەڭبەك ەتۋى قاجەت”, – دەگەن ەدى وتكەن جىلى الماتىدا وتكەن قازاقستان ساياساتكەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, توراعالىق – قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ وزىندىك ۇلگىسىن, “مادەني مۇرا” سىندى ماڭىزدى جوبالاردى ناسيحاتتاپ, ەۋروپاعا كورسەتۋ مۇمكىندىگى. ەۋروپاداعى سوڭعى جىلدارى قىلاڭ بەرگەن كەيبىر كەلەڭسىز ءجايتتەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا يگى اسەر ەتۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلىمىزدى ارتتىرا الامىز.
ال بەلگىلى ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي ەقىۇ-نىڭ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى تۇسىن تومەندەگىشە تارقاتادى: “بىرىنشىدەن, ەلىمىز حالىقارالىق لەگيتەمدەنۋدەن وتەدى. قازاقستان توراعا مەملەكەت رەتىندە ەۋروپاعا جاڭا قىرىنان تانىلادى. ەكىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك باعىتىندا كارت-بلانج الامىز. وزگەلەرگە ۇلگى مەملەكەت رەتىندە مويىندالامىز. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جوبالارىمىزدىڭ قارجىلاندىرىلۋىن شەشەمىز”.
تاعى ءبىر بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم قازاقستان ءوزىنىڭ يادرولىق الەۋەتىنەن باس تارتقان كەزدە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, شەكارالىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەرگەن قىتاي, رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا مەملەكەتتەرىنىڭ ارقايسىمەن جەكە-جەكە كەپىلدىك قۇجاتىن جاساپ الۋدا ەقىۇ-عا توراعالىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋ كەرەك دەيدى.
جەتىستىكتەر جەتكىلىكتى
قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى كەزىندە ءبىرقاتار ءىرى عالامدىق جانجالداردى رەتتەۋدە ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتىپ, بىتىمگەرلىك قۋاتىن دالەلدەپ تە ۇلگەردى. سونىڭ ءبىرى قىرعىزستانداعى جانجالعا ارااعايىندىق ەتىپ, بەيبىت رەتتەۋگە كۇش سالۋدان كورىندى. ياعني, قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ جەتىستىكتەرى قازىردىڭ وزىندە جەتكىلىكتى دەۋگە بولار ەدى. ەقىۇ پوليتسەيلەرىن قىرعىزستانعا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم ءتۇرلى تاراپتاردان قارسىلىققا دۇشار بولدى. قارسى توپتىڭ پايىمداۋىنشا, ەقىۇ ءوز ءتارتىپ ساقشىلارىن ەنگىزۋ ارقىلى وڭتۇستىك قىرعىزستاندى ەلدەن ءبولىپ تاستايدى. دەگەنمەن, بۇل اقىلعا قونبايدى. ءتىپتى قىرعىزستاندا قاقتىعىستار ورىن الىپ جاتقاندا دا, الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قىرعىزستاننىڭ ءبىرتۇتاستىعىنا كۇمان كەلتىرىلگەن جوق. اتالعان ميسسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قانتوگىستى توقتاتۋ.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى كيممو كيليۋنەننىڭ پىكىرىنشە, ەقىۇ پوليتسيا كۇشتەرىن قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىنە كىرگىزۋدى رەسپۋبليكاعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋمەن تەڭەستىرۋگە بولادى. بۇعان دەيىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەلدەگى ءتارتىپتى ورناتۋعا اتسالىسۋى قايتا ەلدەگى تۇراقتىلىقتى بارىنشا نىعايتۋعا سەبەپ بولاتىنىن ايتقان ەدى: “مەن ەقىۇ-نىڭ بارلىق 56 مۇشە مەملەكەتى كورەگەندىك تانىتىپ, قىرعىزستانعا پوليتسەيلىك كونسۋلتانتتار جىبەرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەندەرىن جانە ونىڭ ءبىزدىڭ ۆەناداعى وكىلەتتى وكىلدەرىمىزدىڭ شەشىمىمەن راسىمدەلگەنىن شىن نيەتىممەن قولدايمىن. پوليتسەيلىك كونسۋلتاتيۆتىك توپتاردىڭ جاقىندا قانتوگىستى قاقتىعىستاردىڭ ارەناسىنا اينالعان ايماقتاردا بولۋى ەلدەگى سەنىمنىڭ ارتۋىنا, تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا جانە ءتارتىپتىڭ ورناۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى”, – دەگەن بولاتىن ول.
ەقىۇ پوليتسەيلەرى جەكە-دارا قۇرىلىم رەتىندە قىزمەت اتقارمايدى, بار بولعانى قىرعىزستاننىڭ ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە كومەك كورسەتۋشى, سولارمەن بىرلەسكەن تۇردە شارالار ۇيىمداستىرۋشى توپ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان كورشىلەس قىرعىز ەلىنە كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىن قولعا العان سوڭ, ەقىۇ تورىندە دە قىرعىزستانعا قارجىلاي, گۋمانيتارلىق جانە كونسۋلتاتيۆتىك كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى ءجيى تالقىعا ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۋىردا دونور مەملەكەتتەر قىرعىزستاندى قالپىنا كەلتىرۋگە 1 ملرد. دوللار بولۋگە ۋادە ەتتى.
قىسقاسى, ەقىۇ-عا قارسىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەندەردىڭ دەنى ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلار بولعانىمەن, ماسەلەنىڭ بايىبىنا جەتە الماي, ءمان-جايدى تولىق تۇسىنبەستەن اتتانداپ جۇرگەن اعايىندار.
ەندى قىرعىزستاندا 10 قازاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ وتەدى. قىرعىز ەلىندەگى جاعدايلارعا ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى – قازاقستاننىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولداۋ ارقىلى ناقتى شارالار ۇسىنعان ارەكەتى ۇيىمنىڭ قۇرالىن ناقتى پايدالانۋدىڭ مىسالى بولا الادى. ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ سايلاۋدى باقىلاۋ مەحانيزمدەرى جونىندەگى ارنايى وكىلى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ارنايى وكىلى كيممو كيليۋنەن سولاي دەيدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ استانادا جەلتوقسان كۇندەرى وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى كەڭەسىن وتكىزدى. القالى جيىندا ق.ساۋداباەۆ بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىن باسا ايتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, تامىزدىڭ 16-سى كۇنى اقوردادا وتكەن جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 4 جۇمىس توبىن بەلگىلەگەن. ولار قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سامميت مازمۇنىن تولىقتىرۋ, قارجىلىق ماسەلەسىن شەشۋ جانە اقپاراتتىق ناسيحاتتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
ء“سامميتتى ءساتتى وتكىزۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جانە سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىز جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى كەڭەسىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارناپ وتىرمىز. ونى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن پرەزيدەنت كۇزەتى قىزمەتىنىڭ باستىعى, گەنەرال مۇحتار ايۋباەۆ باسقارادى”, – دەدى ق.ساۋداباەۆ.
حاليما بۇقارقىزى.