جانايقاي
ءبىزدى دە الىستاعى ايتەكە بي اۋدانى اقكول اۋىلىنا شۇعىل ساپارعا الىپ شىققان وسى حابار بولاتىن. رەداكتسياعا وسى اۋىلدىڭ جيىرما التى تۇرعىنى قول قويعان شاعىم حات تۇسكەن. وندا شاعىمدانۋشىلار اۋىلداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ اقتوبە وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 21 مامىرداعى شەشىمىمەن جابىلعانىن, جاڭا وقۋ جىلى باستالۋعا ازعانتاي ۋاقىت قالسا دا قۇلىپتاۋلى كۇيىندە تۇرعانىن ايتا كەلىپ, قازىرگى پايدالانىلىپ وتىرعان مەكتەپ عيماراتىنىڭ اپاتتىق جاعدايدا ەكەنىن جەتكىزەدى. حاتپەن قوسا اقتوبە وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ 2010 جىلعى 21 مامىرداعى شەشىمى جانە اقتوبە وبلىسى سوتتار اكىمشىسى ايتەكە بي اۋماقتىق ۋچاسكەسىنىڭ اعا سوت ورىنداۋشىسى ر.جەتىرۋوۆانىڭ جاساعان اكتىسى جىبەرىلىپتى.
مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتقا مەكتەپتى جابۋعا تالاپ ارىز بەرۋشى اقتوبە وبلىستىق سانيتارلىق-قاداعالاۋ دەپارتامەنتى “ايتەكە بي اۋداندىق سانيتارلىق-قاداعالاۋ باسقارماسى” مەملەكەتتىك مەكەمەسى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپ عيماراتىنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىن توقتاتۋدى سۇراپ, تومەندەگىدەي ءمان-ءجايدى حابارلايدى. “مەكەمە ماماندارىمەن وسى مەكتەپتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىن تەكسەرۋ بارىسىندا سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايى ناشار دەڭگەيدە ەكەنى انىقتالدى. عيماراتتىڭ توبەسىنىڭ جابىندىسى (شيفەرى) توزىعى جەتكەن, جاڭبىر جانە ەرىگەن قار سۋى ىشكە اعىپ, ءبىرىنشى كلاسس بولمەسى, ءدالىزدىڭ اۋاسى ىلعال, سىز بايقالادى. ءدالىزدىڭ, 11 جانە 9 كلاسس بولمەلەرىنىڭ توبەلەرى مايىسقان, ءار جەردەن تىرەۋ قويىلعان. الايدا, سول ورناتىلعان تىرەۋلەردىڭ وزدەرى قۇلاۋ قاۋپىندە تۇر. عيماراتتىڭ سىرتقى كىرپىشتەرى سوگىلىپ, ىرگەتاسى وتىرا باستاعانى انىقتالدى. مەكتەپ قۇلاۋ قاۋپىندە, وقۋشىلار قۇلاعان قۇرىلىستىڭ استىندا قالۋى بەك مۇمكىن” دەلىنگەن وندا.
ءسويتىپ, سوت مەكتەپ عيماراتىنىڭ شارۋاشىلىق جۇمىسىن كەمشىلىكتەر جويىلعانعا دەيىن توقتاتۋعا شەشىم العان.حات جازۋشىلاردىڭ حابارلاۋىنشا, ءتورت ايدان بەرى كەمشىلىك جويىلماعان. 2010 جىلعى 11 تامىزدا اقتوبە وبلىسىنىڭ سوتتار اكىمشىسى ايتەكە بي اۋداندىق ۋچاسكەسىنىڭ اعا سوت ورىنداۋشىسى ر.جەتىرۋوۆا اقتوبە وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىمەن بەرىلگەن: “اباي اتىنداعى ورتا مەكتەبى” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ عيماراتىن پايدالانۋدى كەمشىلىكتەر جويىلعانشا توقتاتۋ تۋرالى اتقارۋ قۇجاتىنا سايكەس عيماراتتى پايدالانۋدى ماجبۇرلەپ توقتاتۋعا بايلانىستى اتقارۋشىلىق ءىس-ارەكەتتەر جۇرگىزىلەتىنىن حابارلاي وتىرىپ, عيماراتتىڭ باستى كىرەتىن ەسىگىنىڭ سىرتقى جاعىنان ءۇش جەردەن, ىشكى بەتىنەن سونشا جەردەن سۇرگى سالىپ بەكىتەدى.سالىنعان سۇرگىلەردىڭ بۇزىلماۋىنا جانە سول كۇيىندە ساقتالۋىنا مەكتەپ ديرەكتورى تەمىرحان ساعىندىقوۆتىڭ جاۋاپتى ەكەنىن ەسكەرتەدى. ال وسىنداعى 1989 جىلى سالىنعان ءۇش قاباتتى جاڭا مەكتەپتى “قۇرىلىسينجينيرينگاقتوبە” جشس تەحنيكالىق تەكسەرۋ بويىنشا “اپاتتى جاعدايدا, كۇردەلى ءجوندەۋگە جاتپايدى” دەگەن تۇجىرىمداما جاسايدى.
مىنە, اقكولدىكتەردىڭ استاناعا جولداعان ارىز-شاعىمدارىنىڭ نەگىزگى ءمان-ماعىناسى وسىنداي. ولاردىڭ جانايقايى قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى ەكەنىن كوزبەن كورمەككە كەلە جاتىپ,ارادا ءبىر ايداي ۋاقىت ءوتتى, ونىڭ ۇستىنە جاڭا وقۋ جىلى باستالىپ كەتتى, قۇزىرلى ورگاندار جويۋعا پارمەن بەرگەن كەمشىلىكتەر الدەقاشان تۇزەتىلگەن بولار دەگەن وي دا جوق ەمەس بولاتىن. وبلىس ورتالىعىنان 250 شاقىرىمداي قاشىقتاعى اقكول اۋىلىنا قارابۇتاققا دەيىن تاس جولدىڭ ارقاسىندا تەز-اق جەتىپ كەلدىك. قارابۇتاقتان اقكولگە دەيىن وتىز شاقىرىمداي دالانىڭ جولىمەن تارتتىق. اۋىلعا دەيىن كوتەرمە جول بار ەكەن, بىراق, جاعدايى ءماز ەمەس كورىنەدى.
اقكول اۋىلى الدەكىمدەر ايتقانداي, سۇرقى قاشىپ تۇرعان, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەلدى مەكەن سياقتى ەمەس. اقشاڭقان ۇيلەر, كىرەبەرىستەگى اعاشتارى اسپانمەن تالاسقان شاعىن پارك پەن “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا بىلتىر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن مادەنيەت ءۇيى اۋىلدىڭ اجارىن اشا تۇسكەندەي. جولباسشىمىز ءايتەكە بي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تەمىربەك راحمەتوۆ جانە اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بايازيت قۇدايبەرگەنوۆپەن بىرگە اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپكە دە كەلىپ جەتتىك. مەكتەپ ديرەكتورى تەمىرحان ساعىندىقوۆتى بولاشاقتا قايتا جاراقتاندىرىلاتىن مەكتەپتىڭ سىزباسىن جاساپ جاتقان جەرىنەن ۇشىراستىردىق . كەلگەن شارۋامىزدى ايتقاننان كەيىن, بىردەن مەكتەپ عيماراتىمەن تانىسۋدى ءجون كوردىك. ەسىكتەن كىرىپ كەلە جاتىپ ءدالىزدىڭ شالا سىرلانعان ەدەنىنە كوزىمىز ءتۇسىپ كەتىپ, بۇلار جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندالماعانى ما دەگەن وي قىلاڭ بەرگەن. ءدالىز قابىرعاسىنا ىلىنگەن مەكتەپ ءومىرىنىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىن بىلدىرەتىن اقپاراتتىق تاقتالار دا جاڭارتىلماعانىن كورگەندە ءىشىمىزدى جيىپ العانىمىز راس. بۇل جاڭا مەكتەپتى جىلىتۋ قيىن بولعاندىقتان قىسقى كەزدە پايدالانۋعا ىڭعايلاستىرىلعان بۇرىنعى كەڭشار كەڭسەسى ەكەن. كۇنى كەشەگە دەيىن بالالار قىستا وسىندا, جازدا جاڭا مەكتەپتە وقىتىلىپ كەلىپتى. جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا جارامسىز بولىپ قالعاندا تولىقتاي وسى ىڭعايلاستىرىلعان عيماراتقا قونىس تەۋىپتى.
مەكتەپ عيماراتىن ارالاۋدى مۇعالىمدەر بولمەسىنەن باستادىق. باسقا جاعدايلاردى بىلاي قويعاندا, ەكى ادام قاتار وتە المايتىنداي تار, توبەسى تەسىلىپ, تۇسۋگە تاياۋ, ونى كارتون قاعازبەن جاماعان بولىپتى. ول دا كەلىسىپ تۇرعان جوق. مۇنداي جاماۋ-جاسقاۋ توبەلەردى باسقا دا كلاسس بولمەلەرىنەن كورۋگە تۋرا كەلدى. جەتىنشى كلاسس وقۋشىلارىنا ورىس تىلىنەن ساباق وتكىزىلىپ جاتىر ەكەن. بولمەنىڭ ورتاسىنان تىرەۋ قويىلعان, بالالار ويناپ ءجۇرىپ ءسۇيكەنە قالسا, قۇلاپ ءتۇسۋى دە مۇمكىن. ونىنشى كلاسس بولمەسى دە تىرەۋدىڭ كۇشىمەن تۇر. كلاسس بولمەلەرىنىڭ ەدەندەرى سىر كورمەگەنى بايقالادى. تاقتالار تىم ەسكى, ينتەراكتيۆتى تاقتا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. سەبەبى, بۇل اۋىلعا تەلەفون بايلانىسى جاقىندا كەلىپتى. سونىڭ وزىندە دە “قازتەلەكومنىڭ” اۋداندىق بولىمشەسى ەسكىلەۋ قوندىرعىنى ورناتقان دەيدى اۋىلدىقتار. سودان دا بولار ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى ناشار كورىنەدى, كومپيۋتەردى پايدالانۋدىڭ ءوزى قيىن. مەكتەپكە دەيىنگى بالالار توبى بولمەسى تار كورىنەدى. بۇل جايلى دايارلىق توبىنىڭ تاربيەشىسى كامشات قاراساەۆا پىكىرىن ءبىلدىردى.
سودان كەيىن اۋىلدىقتار اۋىزعا العان جاڭا مەكتەپتى دە ارالاپ كوردىك. سىرتىنان قاراعاندا-اق سيقى كەتكەن عيماراتتىڭ ءىشى ودان دا وتكەن. تەرەزەلەرى سىنعان, ەدەنى وپىرىلىپ تۇسكەن. ىرگەتاس وتىرىپ, قابىرعالارى جارىلىپ, سىرتقا قاراي قيسايا باستاپتى. كەزىندە ساپاسىز سالىنعان عيماراتتى جارامسىز دەپ تانىعان “قۇرىلىسينجينيرينگاقتوبە” جشس-ءنىڭ تۇجىرىمداماسى شىندىققا كەلەدى. اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بايازيت قۇدايبەرگەنوۆتىڭ بۇل عيماراتتى بۇزىپ الۋدان باسقا امال جوق دەۋى دە قيسىنسىز ەمەس سياقتى.
مەكتەپكە جينالعان اۋىلدىقتاردىڭ ىشىندە رەداكتسياعا جولدانعان ششاعىم حاتقا قول قويعانداردىڭ ءبىرازى بولدى. اقكولدىكتەر وسىندا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ەرتەڭىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن اۋىلداستارىن تولىقتاي قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. ەندى سولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق تۇرەلىك.
نەسكەن داۋىلباەۆا, زەينەتكەر: – مەن حاتقا قول قويعانىم جوق, بىراق, سوندا دا ايتىلعاندارعا تولىق قوسىلامىن. وسىنداعى مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان حالىقتىڭ قازىرگى باستى ماسەلەسى – وسى مەكتەپ جايى. ەگەر مەكتەپ جابىلسا نەمەرەلەرىمىزدى قايدا وقىتامىز؟ باسشىلار مەكتەپتىڭ جاعدايىن كورىپ ءجۇر ەمەس پە, ەرتەرەك ويلاماي ما؟ “مەكتەپكە باراتىن بالا سانى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى” دەگەن بوس ءسوز. بىلتىر ەلۋ ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشتى دەگەندى ەستىدىم. بيىل دا شۇكىرشىلىك التىن قۇرساقتى كەلىندەر شىلدەحانا تويلارىن جاساتىپ جاتىر.
باقىتكەرەي داۋلەتوۆ, زەينەتكەر: – شىنى كەرەك, ەلباسى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا قارجىنى توگىپ-اق جاتىر. اڭگىمە جەرگىلىكتى جەردەگى باسشىلاردا. ايتپەسە, باسپاسوزدەن, تەلەديديردان جەر-جەردە جاڭا مەكتەپتەر اشىلىپ, ەسكىسى قايتا جاراقتاندىرىلىپ جاتقانىن وقىپ تا, تىڭداپ تا ءجۇرمىز.قازىر جۇرتتىڭ ۇدەرە كوشۋى توقتادى. وسى جەردە تابان اۋدارماي تىرشىلىك ەتۋ ءۇشىن مەكتەپتى جاقسارتۋ كەرەك. حالىق بالالارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋلى.ال ءبىلىم كۇنى باستالعانشا مەكتەپ ەسىگى ق ۇلىپتاۋلى تۇرعاندا مۇنداعىلاردىڭ قوبالجىعانى دا راس.
كەنجەباەۆ ورمانتاي, اتا-انالار كوميتەتىنىڭ توراعاسى: – شۇكىر, باۋىرىمىزدان ورگەن بالالاردان نەمەرەلەر بارشىلىق. بۇل عيمارات جەتپىسىنشى جىلدارى سالىنعان, سانيتارلىق تالاپتارعا دا, ەتيكا-ەستەتيكاعا دا ساي كەلمەيدى. باسقا اۋىلداردىڭ بالالارى زاماناۋي قۇرالداردى پايدالانىپ وقىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ نەمەرەلەرىمىزدىڭ ولاردان ماقۇرىم قالۋى رەنجىتەدى. “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ, قۇلاعىنان ايرىلىپتىنىڭ” كۇيىن كەشە جازدادىق. بيىل مەكتەپ اعىمداعى جەڭىل-جەلپى جوندەۋ كورمەدى. سوت جاپتى دەدى, ءورت مەكەمەسى رۇقسات بەرمەدى دەدى. ايتەۋىر, ساباق باستالعانشا بەكىتۋلى تۇردى. قالايشا, ءتيىستى ورىندار ءبىر شارا جاسامادى دەگەن وي قىنجىلتادى. عيماراتتى بيىلشا پايدالانىپ شىقساق, كەلەسى جىلى قايتا جاراقتاندىرىپ, كۇردەلى جوندەلەدى دەپ ءتۇسىندىرىپ كەتتى وتكەن جولى قاستارىڭىزدا جۇرگەن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى بايازيت قۇدايبەرگەنوۆ. بىراق, بۇدان بۇرىن بىردە 15 ملن., ەندى بىردە 20 ملن.تەڭگە كۇردەلى جوندەۋگە بولىنەدى دەگەن جاۋاپتار كەلگەن. ارتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. ال جاۋاپ حاتتار مەندە ءالى دە ساقتاۋلى. “سوقىردىڭ تىلەگەنى ەكى كوزى” دەگەندەي, اۋىلدىقتاردىڭ تىلەگى وسى مەكتەپتىڭ ۇستىندە, ايتەۋىر.
ءبىز اڭگىمەلەسكەن اۋىل تۇرعىندارى باتىربەك بايىشەۆ, ورىنباسار سمايىلوۆ, مۇراتقان ءدابىلديننىڭ دە ايتاتىندارى اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇشكىل ءحالى, باسقا ەشتەڭە دامەتپەيدى. قازىرگى مەكتەپتىڭ ءدالىزىن, قوسالقى شارۋاشىلىق ورىندارىن قوسقاندا جالپى الاڭى نە ءبارى 480 شارشى مەتر ەكەن. بۇل سانيتارلىق تالاپتىڭ ماڭايىنا دا جولامايتىن كورىنەدى.وسىعان قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ 140 بالا وقىتىلۋدا. قىستا ءوزى تار بولمەلەرى ىسىپ كەتىپ, قالىپتى تەمپەراتۋرا ساقتالمايدى. ىسسى بولمەدەن بىردەن دالاعا سۋىققا شىققان بالالار ءجيى اۋىراتىن كورىنەدى. ونى مەكتەپتىڭ مەدبيكەسى دە راستاپ وتىر. مەكتەپ جاقسارسا قالادان اۋىلعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىندەر دە بار كورىنەدى. ال اۋىلعا بەت بۇرۋ جونىندەگى ەلباسى ءسوزىن ارقالانىپ قالاداعى نەمەرەلەرىم دە وسىندا كەلىپ وقىر ەدى دەگەندەر دە بولدى.
اقكولدىكتەر اۋىز سۋ ماسەلەسىن دە, كوتەرمە جولدى تەگىستەۋ ءجايىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
دانىشپان اقىن اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ بولاشاعى نە بولادى دەگەندى ءايتەكە بي اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى بايازيت قۇدايبەرگەنوۆ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
– بۇل مەكتەپتىڭ جاعدايى وبلىس, اۋدان اكىمدىگىنىڭ باقىلاۋىندا. عيمارات كۇردەلى جوندەۋگە كەلمەيدى, ونى قايتا جاراقتاندىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن توبەسىن اشىپ, بۇرىنعى قۇرىلىستىڭ قابىرعالارىن 50 سانتيمەترگە كوتەرىپ, جانىنان جالعاستىرىپ قوسىمشا قۇرىلىس سالۋ كوزدەلۋدە. سوندا بۇرىنعى عيماراتتىڭ ىشكى قابىرعالارى الىنىپ, كەي بولمەلەر كەڭەيتىلەدى, ءتورت كلاسس بولمەسى, اكت زالى, شاعىن ورتالىق جاڭادان سالىنادى, ەسىك-تەرەزەلەرى, ەدەندەرى جاڭارتىلادى. قىسقا قاجەتتى 54 توننا كومىر جەتكىزىلدى.ورتكە قارسى بەلگى بەرۋ قوندىرعىسىن ورناتۋعا 500 مىڭ تەڭگە ءبولىندى.ونى جۇرگىزەتىن مەكەمە تەندەردى جەڭىپ الدى, ەندى ىسكە كىرىسەدى. كەمشىلىكتەردى جويۋ كەش تە بولسا قولعا الىنۋدا. ال, بۇل مەكتەپكە نەگە كوڭىل بولىنبەدى دەگەنگە كەلسەك, اۋداندا بۇدان ناشار مەكتەپتەر دە بولدى. سولارعا ءبىرىنشى كەزەكتە باسىمدىق بەرىلدى. سوڭعى ءۇش جىلدا عانا ءتورت ءبىلىم مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىل ءتورتىنشىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلۋدە. ال اۋداننان بولىنگەن ازعانتاي قارجىعا تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مۇمكىن بولمادى. بالا سانى از بولعاندىقتان مۇندا ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا مەكتەپ سالۋ قيىنداۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان قايتا جاراقتاندىرىلاتىن مەكتەپتىڭ سىزباسىن جاساۋ مەكتەپ ديرەكتورىنا تاپسىرىلدى. سىزبانى تەزدەتىپ جاساپ, جارامسىزدىق-سمەتالىق جوبالاۋ قۇجاتتارىن دايىنداپ, الداعى جىلدىڭ بيۋدجەتىنە قوسۋعا تەزىرەك تاپسىرۋ كەرەك. وتكەن جولى دا كەلىپ, اۋىلدىقتارمەن كەزدەسىپ بيىلشا شىداي تۇرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرىپ كەتكەنمىن, ورتاق ءتىل تابىسقان بولاتىنبىز. ال جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىقتىڭ ناشارلىعى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ جايباراقاتتىعىنان دەپ ويلايمىن. كەتكەن كەمشىلىكتەردى جويۋعا ناقتى شارالار الىناتىن بولادى,– دەدى ول
مەكتەپ عيماراتىنىڭ اپاتتىق جاعدايعا جەتكەنى بولماسا, مۇعالىمدەر ۇجىمى شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرۋدە وزدەرىنشە تىرىسىپ تىرلىك جاساۋدا. بيىل بىتىرگەن مەكتەپ تۇلەكتەرى ۇبت سىناعىندا 81,6 بالل جيناپ, اۋدان مەكتەپتەرى اراسىندا الدىڭعى ءۇشتىكتەن كورىنىپتى.سوڭعى ەكى جىلدا ءۇش جاس مامان كەلىپتى. بىلتىر ەكى مۇعالىم وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىن جەڭىپ السا, بيىل ءبىر مۇعالىم يەلەنىپتى. ۇجىمداعى وتىز مۇعالىمنىڭ ون جەتىسى جوعارى ءبىلىمدى ۇستازدار. بىلتىر ءبىرىنشى كلاسس تابالدىرىعىن 22 بالا اتتاسا, بيىل 16 بالا پارتاعا وتىرىپتى.
وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ءبىلىم سالاسىن ۇدايى نازاردا ۇستاپ, قارجىلاي قولداۋدى جىل سايىن ارتتىرىپ وتىرعاندا, قازىرگىدەي جاعدايدا مۇنى سالانىڭ سالاق باسشىلارىنىڭ “جاۋىردى جابا توقۋى” دەمەسكە لاج جوق.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.