قاراتاۋدىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان جايىلما اۋىلى ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن وزگە ەلدى مەكەندەرگە ۇقساي بەرمەيدى. راس, بۇل جەردىڭ تابيعاتى وڭتۇستىكتەگى كەي اۋىلدارعا قاراعاندا قاتاڭداۋ, قىسى سۋىق جانە ازىناعان جەلى ىلۋدە ءبىر بولماسا تىنشي قويمايدى. جەل قۇتىرىنعان شاقتا بورپىلداق توپىراعى اسپانعا ۇشىپ, اينالا اپالاڭ-توپالاڭ بولاتىنى دا بار. ونداي قولايسىزدىقتارعا قاراپ جاتقان اۋىل ادامدارى جوق, مالىن قايىرىپ, ەگىنىن ەگىپ, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن جاڭىلىسپايدى. اۋا رايى جايسىزداۋ كورىنگەنىمەن اۋىل ادامدارىنىڭ مىنەزدەرى جايدارى, جىلىۇشىراي سويلەسىپ ءۇيىرىپ الا كەتەتىندىگىنە ەرىكسىز ءسۇيسىنەسىڭ. ءبىر كەسە ءشايدى بىرگە ىشكىسى كەلىپ, مەيماندوستىق تانىتىپ جاتادى.
جايىلمانىڭ جۇرتى ونشاقتى جىلدىڭ كولەمى بولدى, باقشا ءونىمدەرىن ەگىپ, ساۋدالاۋعا ابدەن توسەلىپ الدى. اسىرەسە, قاربىزدى ەرتە كوكتەمدە پلەنكا استىندا ءبۇركەمەلەپ ەگىپ, شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا جان-جاققا ساۋداعا شىعارۋدا تابىس مول. كەيدە, جاپاتارماعاي قاربىز ەككەندىكتەن ءونىمدەرى تۇگەل وتپەي, ىسىراپ بولىپ تا جاتادى. پەندە ەمەس پە, وسىنداي كەزدەرى بىرگە ءىشىسىپ, بىرگە جەسىپ ءجۇرگەندەردىڭ وزدەرى قاربىزى قارجى اكەلە باستاعان, قولى جۇرە تۇسكەندەردى كورە الماي, قىزعانىسىپ قالادى. الايدا, بۇل ءبىر ۇمىتشاق كەسەل سياقتى بىرەر كۇننەن سوڭ-اق, كەشەگى كۇڭكىلدەسىپ جۇرگەندەر ءبىر-ءبىرىنىڭ اسارىنا بارىسىپ, ءبىر-ءبىرىن قولپاشتاپ ءماز-ءمايرام بولىسادى. ويتكەنى, توگىلگەن تەردىڭ زاياعا كەتپەسى انىق.
جايىلمانىڭ تۇرعىندارى بيىلعى جىلى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنە ريزا. “اينالايىندار-اي, كورەرمىز دەپ تارتىپ كەتپەي, قايتا اينالىپ سوعىپ, جيدەلىدەن كەلەتىن سۋ جۇيەلەرىن جوندەتىپ بەردى ەمەس پە. اۋدان اكىمى بەكمىرزا ەلامانوۆ ءسوزگە ساراڭداۋ بولعانىمەن ىسكە كەلگەندە ءىرى تۋرايتىن ىسكەر كورىنەدى”, دەيدى اۋىلدىڭ اقساقالدارى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىناعان سايادى: جايىلما ەلدى مەكەنىنە اياق سۋ قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە ايناداي بولىپ جاتقان “جيدەلى” سۋ قويماسىنان تومەن قاراي قۇلدىرايدى. تۋراسىنان تارتقاندا 21 شاقىرىم بولاتىن سۋ قويماسىنان بەرى قاراي بۇرالاڭداعان سۋ جولى اياق سۋدى جەتەكتەپ جايىلماعا جەتكەنشە, تالاي كۇيدى باستان وتكەرەر. ونى اندا-ساندا كۇتىمگە الماسا بولمايدى. قانشا ءنوپىر سۋ دەگەنمەن, ونىڭ قانشاسى جەرگە ءسىڭىپ, قانشاسى بۋلانىپ اسپانعا ۇشپادى دەڭىز.
وسىدان تۋرا 26 جىل بۇرىن ەكەن-اۋ, جوعارىداعى سۋ ىسىرابىن ازايتۋ ماقساتىندا الگى اراعا تاسارىق (لوتوك) سالىندى. 21 شاقىرىمعا سالىنعان سۋ قۇرىلىسى 21 جىلعا دەيىن سىر بەرمەسە, سوڭعى 5 جىل كولەمىندە استىنان سۋ ىزىلتاتىن “كەسەلگە” ۇشىرادى. ءتىپتى, تاسارىقتىڭ 22-ءى ۇگىتىلىپ, بورداي توزا باستادى. بۇل دەگەنىڭ قىرۋار شىعىن, اعىن سۋدىڭ اعىسىن باسەڭدەتىپ, العا باسقان “اياعىن” كەرى تارتاتىن كەسىر ەمەس پە.
اۋدان اكىمى جىلداعى اۋىل تۇرعىندارىمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋىندە وسى اياق سۋ ماسەلەسىن قويىن ءداپتەرىنە جازىپ الىپ كەتىپ ەدى, ونى اياقسىز قالدىرمادى. 2009 جىلى تاسارىق سۋ جۇيەسىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا ساي 6,5 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ول تولىعىمەن ءوز مەرزىمىندە يگەرىلدى. ال بيىلعى جىلى اتالمىش سۋ جۇيەسىنىڭ قالعان ءبولىگىن ءجوندەۋگە 7,8 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى بۇل يگىلىكتى شارۋانى “يمان” جشس ساپالى جۇزەگە اسىردى. وسىنداي قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى تاسارىققا 3 سۋ توسپاسى جانە ونشاقتى كىشى سۋ كوزدىكتەرىنە كىشى سۋ توسپالارى جاپسارلاستىرىلا ورنالاستىرىلىپ, اعىن سۋدى پايدالانۋ ءمۇمكىنشىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى كەلەشەكتە جايىلمادا 1000 گەكتار سۋارمالى جەردى پايدالانۋعا مۇمكىنشىلىك بولادى دەگەن ءسوز. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازىق-ءتۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ بارىسىنداعى باعدارلاماسىن جەرگىلىكتى جەردە ناقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى دەسەك جاڭىلىسپايمىز.
– اۋدان اكىمى ءبىر ءسوزدى جىگىت ەكەن. تالاي مارتە ايتىلىپ, ورىندالۋى قيىنعا تۇسكەن سۋ جۇيەسىن جوندەۋ جۇمىسىن ءۇن-ءتۇنسىز-اق, ءبىتىرىپ بەردى. ريزاشىلىعىمىز شەكسىز, – دەيدى اۋىل اقساقالدارى بيماعانبەت زەيداليەۆ جانە ءاشىم مۇساتاەۆتار.
“ەرتوستىگىم ءبىر توبە” دەمەكشى, وزگەلەردىڭ كوكونىس, باقشا ەككەندىگى ءبىر توبە دە, جايىلمالىقتاردىڭ ەگىس ەگۋى ءبىر توبە. ويتكەنى, تاۋدان قۇلاپ اققان تاۋ سۋىنا سۋارىلىپ, ەكولوگيالىق تازا توپىراققا تۇسكەن ءدان ساپالى ءونىمنىڭ كەپىلى. شىركىن, جايىلمانىڭ قاربىزىن ايتساڭىزشى! نارتتاي قىزارىپ, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى-اۋ. ءبۇيرەك, باۋىر اۋرۋلارىنىڭ زاردابىن جۇلا كەتەتىن قاسيەتىنە نە جەتسىن. سونىمەن بىرگە مول بولعاندىقتان باعاسى دا بارىنشا ارزان كەلەدى. مىنە, وسىنشاما جاقسىلىققا كەنەلۋگە قولۇشىن بەرگەن ازاماتتارعا مىڭ العىس ارناسا ارتتىقتىعى جوق. ءىستىڭ تەتىگىن تاپتى دەگەن وسى.
بيىلعى جىلى جايىلما اۋىلىنداعى 9 شارۋاشىلىق قىرۋار جەرگە باقشا جانە كوكونىس ەكتى. ونىڭ 180 گەكتارى تازا كوكونىس. اسىرەسە, ءالىمباي شىدەرباەۆ باسشىلىق جاسايتىن “شوقىمازار” شارۋا قوجالىعى, باعدات مۇساتاەۆ يەلىك ەتەتىن “ جيدەلى” شارۋا قوجالىعى, سونداي-اق, ۋبايدا ءابيبۋللاەۆتىڭ “بەكتاس” شارۋا قوجالىقتارى ءونىمدى ەڭبەك ەتۋدە. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ ونىمدەرىن اقتوبە, قاراعاندى, الماتى قالاسىنان كەلگەن كاسىپكەرلەر تالاسا-تارماسا ساۋدالاپ, ءوز وڭىرلەرىنە تاسۋ ۇستىندە.
– ءونىم جەتەدى, ەگۋ كەستەسىن جۇيەلى قالىپتاستىرعاندىقتان ءونىم ساتىلاپ پىسەدى, – دەيدى توراعانىڭ ءبىرى باعدات مۇساتاەۆ.
ءيا, سۋ جۇرگەن جەر نۋ ەكەن عوي, شىركىن! جايىلمالىقتاردىڭ جارقىن جۇزدەرىندەگى قۋانىش ادال بەينەتتىڭ راحاتىن كورسەتكەندەي
نۇرماحان ەلتاي, قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى.