ماسكەۋ باردىق, پاريج استىق, بەيجىڭ ۇشتىق, ۇرىمشىلەتىپ قايتقانىمىز دا بار, سوندا بايقاعانىمىز, الىس ساپارعا تاۋەكەل ەتىپ, “جولاۋشى” اتانعان جامپوزدى ەڭ الدىمەن كەدەنشىلەر قارسى الادى ەكەن. جىلى قارسى السا, قۇجاتىڭ مەن قورجىن-قوسقولاڭىڭدى قاس-قاعىمدا رەسىمدەپ بەرسە, ءتىپتى, قۋانىپ تا قالاسىڭ. ال اينالاڭداعى ايناداي جارقىراعان تازالىققا, سىبىرلاپ قانا تىلدەسكەن سىربازدىققا, قىزمەتشىنى كەرەك ەتكىزبەيتىن تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا تاڭعالعانىڭدى ايتپاي-اق قوي. سوندا ويلايسىڭ “ە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسشىسىنىڭ دا “ەڭ وزىق ەلۋ ەل” دەپ, “2030” دەپ ايتا بەرەتىنى وسى وزىق مادەنيەت پەن وزىق وركەنيەت ەكەن عوي, ال ونىڭ... كەدەن مەن كەدەن قىزمەتىنەن باستالاتىنىن كىم بىلگەن؟!.” دەپ.
“كوش جۇرە تۇزەلەدى” دەگەن, ءبىزدىڭ كەدەن مەن كەدەنشىلەردىڭ دە جاعدايى جىلدان جىلعا جاقسارىپ, تۇزەلىپ كەلەدى. بۇگىندە جامبىل وبلىسىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى قازاق-قىرعىز ەلدەرى اۋماعىنداعى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى 10 اۆتوجولدى, كوپجاقتى بايلانىسقا ارنالعان 4 اۆتوجولدى جانە ەكىجاقتى بايلانىستاعى 6 اۆتوجولدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر.
زامان تالابىنا ساي كەدەن دەپارتامەنتى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن ونىڭ مولدىرلىگىنە, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋ, جەڭىلدىكتەر مەن وڭايلاتىلعان پروتسەدۋرالاردى ەنگىزۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ شارالارىنا باعىتتالعان جۇيەلى ءارى جوسپارلى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى دە ۇمىت قالدىرماپتى. ناقتى ايتساق, بۇل شارالاردىڭ ەڭ باستىسى بۇرىنعى ءۇش كەزەڭدىك كەدەندىك رەسىمدەۋدەن ەندى ءبىر كەزەڭدىك رەسىمدەۋگە كوشۋ بولىپ وتىر. ءبىر كەزەڭدىك رەسىمدەۋ دەگەنىمىز, كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندە قوسىمشا ۇسىنىلاتىن قۇجاتتار ءتىزىمىنىڭ ەداۋىر ازايۋى, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ قاعاز ءتۇرىندەگى ەسەپ كارتىشكەلەرىن قىسقارتۋ, بىرىككەن باقىلاۋ سياقتى كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى جاقتاردان تۇرادى.
مۇندا كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى تاسىلدەر دە جەتىلدىرىلە ءتۇسۋدە. مىسالى, حالىقارالىق قاعيداتتارعا ءسايكەس, كەدەندىك قۇندى انىقتاۋ باعىتى بويىنشا باقىلاۋ جاسالىپ, تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر قولدانىلىپ, جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالاردى ۇسىنۋ قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ, ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى اۆتوكولىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى كولىكتىك ينسپەكتسيانىڭ فۋنكتسيالارىن كەدەن ورگاندارى جۇرگىزە باستادى.
قازاقستاندىق كەدەن ورگاندارى از ۋاقىت ىشىندە تاۋارلارىن رەسىمدەۋدەن وتكىزگىسى كەلگەن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلىپ كەلە جاتقان كەدەندىك رەسىمدەۋلەردەن سوڭ كەدەندىك ءاۋديتتىڭ ءرولىن كوتەرۋدى ادەتكە اينالدىرا باستاپتى. ەلەكتروندى رەسىمدەۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلىپ, كەدەندىك جۇيەنى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ەڭ باستىسى, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ارتىق شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرا وتىرىپ, ءتيىمدى كەدەندىك باقىلاۋ مەن ءتيىمدى رەسىمدەۋلەر جۇرگىزۋگە جاعداي جاسالۋدا.
قازاقستاندا كەدەن ورگاندارى قۇرىلعالى بەرى ول كوپتەگەن وڭ وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ءوتكەن جىلدار ىشىندە سالىنعان كەدەندىك باقىلاۋدى جۇرگىزۋگە لايىقتى ءزاۋلىم عيماراتتار, شەكارا شەبىندەگى زامان تالابىنا ساي بەكەتتەر, باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتتەرى سونىڭ ايقىن دالەلى. ولاردىڭ مۋلتيمەديالىق قۇرالدار مەن زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالىپ, ۇلكەن قورعا اينالۋى دا قازاق كەدەن قىزمەتىنىڭ ىرگەسى بەكي تۇسكەنىن كورسەتسە كەرەك.
سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى ەسىرتكىگە جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جامبىل دەپارتامەنتىن كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋعا قوسىمشا 188 ملن. 595 مىڭ تەڭگە بولىنگەن بولسا, بيىلعى جىلعا 2 ملرد. 972 ملن., ال 2011 جىلعا 940. ملن. 448 مىڭ تەڭگە ءبولۋ كوزدەلۋدە. جالپى العاندا, جامبىل وبلىسىنا بەرىلەتىن قارجىنىڭ جالپى سوماسى 4 ملرد. 102 ملن. تەڭگەنى قۇراماقشى.
الماقتىڭ دا سالماعى بار. بۇگىندە قىرعىز-قازاق ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 57 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ەل قازىناسىنا 18 ملرد. تەڭگە وندىرسە, اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن 5 ايى ىشىندە 3,6 ملرد. تەڭگە ءوندىردى. جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا وندىرىلگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ەكى ەسەگە ارتىپ, جالپى سوماسى 59 ملن. 041 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.
بۇگىندە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندەگى زاڭ بۇزۋشىلىق كوبەيىپ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. سونىڭ سالدارىنان قايتا ءوندىرىلگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار سوماسى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى دەپارتامەنتتىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىسى ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە قوسىمشا 122 ملن. 400 مىڭ تەڭگە قايتا وندىرىلگەن. وتكەن 5 ايداعى بۇل كورسەتكىش 72 ملن. 651 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان ايىپپۇل رەتىندە وندىرىلگەن سوما 572 300 تەڭگەنى قۇراعان.
بيىل سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردى جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر كەزىندە قرقك 214, 209 باپتارى بويىنشا 5 فاكتى انىقتالىپ, كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردان جالتارعانى ءۇشىن 72 ملن. تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلىپتى. ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 6 ملن. 800 تەڭگە بولعان. سالىستىرمالى تۇردە الىپ قاراساق, ءوسىم 65 ملن. 200 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
ەلباسىنىڭ كەدەن ورگاندارىنىڭ الدىنا قويعان كادرلىق قۇرامدى جاقسارتۋ, جۇمىستاردى تۇپكىلىكتى وزگەرتۋ تۋرالى تالاپتارىن ورىنداۋدا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادرلىق بولىمشەلەرىنىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋ ماقساتىنداعى مىندەتتەر ناقتىلانا ءتۇستى. كەدەن قىزمەتىندەگى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, قۇرىلىمداردى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس جاساقتاۋ, قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە ساپالى جيناقتاۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, كادرلىق رەزەرۆتەردى جاساقتاۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, تالىمگەرلىك جۇمىس, كادرلاردى دايىنداۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جولعا قويىلعانى بايقالادى.
كەدەن وداعىنا كىرۋ بارىسىندا دەپارتامەنتتىڭ شتاتتىق قۇرىلىمى 54 ادامعا ۇلعايتىلىپ, جامبىلدىق كەدەنشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى 4 اۋداندا وڭ شەشىمىن تاپپاقشى. ال ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى كەدەن ورگاندارىنىڭ يىعىنا ۇلكەن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
جامبىل وبلىسى.