الماتىدان جەكە كولىگىمەن ءوز قارجىسىنا شىققان بەلگىلى تاريحشى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى جاڭا ۋاقىتتاعى قازاقستاننىڭ تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىگە ءۋاليحانوۆ ون ەكى كۇن دەگەندە شوقاننىڭ كىندىك قانى تامعان قوستاناي جەرىنە كەلدى.قاسىنا جۇبايى دامەش اپامىزدى ەرتىپ العان ول التى مىڭ شاقىرىم جەر ءجۇرىپ, قازاقستانداعى شوقان تابانى تيگەن, ۇلى عالىمعا قاتىستى دەگەن ورىنداردىڭ ەشقايسىسىن قالدىرماي ارالاپتى. ەدىگە ءۋاليحانوۆ بۇل عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىن ۇلى عالىم تىنىستاپ جاتقان التىن ەمەلدەن باستاپتى. جولاي قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ ەسكەرتكىشىنە سوعىپ, ودان سەمەي قالاسىنا كەلىپ, دوستوەۆسكيدىڭ مۋزەيىن تاماشالاپتى. مۇنان كەيىن تاريحشى عالىم باياناۋىلعا بەتتەپتى. باياناۋىل – شوقاننىڭ اناسى زەينەپتىڭ توركىنى. وسىنداعى كىشكەنتاي اق كەلىن دەگەن اۋىلدا زەينەپتىڭ اعاسى مۇسا شورمانوۆتىڭ سۇيەگى جاتىر. عالىم وعان دا تاعزىم ەتىپ ءوتىپتى. شوقاننىڭ بالالىق, جاستىق شاعىنىڭ كۋاسى, شىڭعىس سۇلتان قونىستانعان كوكشەدەگى سىرىمبەت, بۋراباي ءوڭىرىن ارالاۋ تەك عالىمعا عانا قىزىقتى ەمەس, كەز كەلگەن جاندى رۋحاني بايىتادى. قوستاناي ءوڭىرى – شوقاننىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراق. ەدىگە ءۋاليحانوۆ عالىمنىڭ بالالىق شاعى وتكەن قۇسمۇرىندى ارالادى. قوستاناي قالاسىنا كەلگەندە بۇقارالىق اقپارات وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى, شوقانتانۋ, بۇگىنگى تاريح عىلىمى تۋرالى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
قازاققا ۇلى عالىمدى بەرگەن تەكتى اۋلەتتىڭ وكىلى جۋرناليستەردىڭ “شوقان مەرەيتويىنىڭ قالاي وتەتىنىنەن حابارىڭىز بار ما؟” دەگەن سۇراعىنا ءوزىنىڭ تياناقتى پىكىرىن ايتتى.
– قازاقتا توي كوپ. مەرەيتويلار دۇرىلدەپ وتەدى, بىراق توي وتكەن سوڭ ىستەلگەن ءىس سول باياعى كۇيىنشە قالادى. سول داڭعازا جيىنداردى ازايتىپ, ۇلىلاردىڭ مەرەيتويىنا بەلگىلى ءبىر ءىستى ارناساق, بۇل الدەقايدا ءتيىمدى دەپ ويلايمىن. مىسالى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تويى مەن ءۇشىن وسى عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا دەپ بىلەمىن. مەنىڭ جانىمدا توپوگراف بار, جولاي تەك جۇرمەي, جۇمىس ىستەپ كەلدىك. ارحەولوگيالىق سۋرەتتەر تۇسىردىك. شوقان بولعان جەرلەردەن العان اسەرىمىز وراسان زور, وسى ساپاردان كەيىن دە عىلىمي جۇمىستار جالعاسادى,–دەدى ول. – كوڭىلگە قاناعاتى – شىلدە-تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا قازاقستاننىڭ ءار قالالارىندا شوقانعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيلەردەگى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتەدى.
ەدىگە ءۋاليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, شوقانتانۋ سالاسىندا قازاقستاندا كوپ ءىس تىندىرىلعان. الايدا, ونىڭ ءالى دە زەرتتەلەتىن تۇستارى بار. مىسالى, شوقاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ءومىرى مەن جۇمىسى ءالى تىڭ جاتىر. عالىم تاريح عىلىمىنا جىگەرلى جاس تولقىننىڭ كەلىپ جاتقانىن ريزاشىلىقپەن ايتىپ, بۇل سولاردىڭ ەنشىسى بولماق دەدى.
تاريحشى عالىم ەدىگە ءۋاليحانوۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا شوقاننىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا ارنالعان بۇل ساپارى ءوزى ايتقانداي, تويعا تارتۋ ءارى جاقسى ءداستۇردىڭ باستاماسى دا بولدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.