بايىرعى جەرىمىزدىڭ تابيعاتى, كليماتى, اگروكليماتى جايىندا كوپشىلىككە ءالى كوپ جايتتەر بەلگىسىز. وسى ماسەلە جايىندا مەن بەلگىلى مامان, قازاقستان جەرىنىڭ بىلگىرى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇسا جاپپاسباەۆقا جولىقتىم.
– مۇسەكە, قازاق جەرىنىڭ اۋماعى, ونىڭ شەكاراسى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءسىزدىڭ بىلگىڭىز كەلىپ وتىرعانى جەردىڭ كولەمى مە؟ – ول ماعان سۇراۋلى ءپىشىن ءبىلدىرىپ ءبىر قاراپ الدى دا مەن باس يزەگەننەن كەيىن ءسوزىن جالعاستىردى. – كولەمى جونىنەن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا 2717,3 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.
– ال دۇنيەنىڭ ءتورت باعىتىنداعى ارا قاشىقتىعى قانداي؟
– باتىستان شىعىسقا قاراي ۇزىندىعى 3000 شاقىرىمعا سوزىلادى, ال ءسولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 1700 شاقىرىمنان اسادى. سولتۇستىك پەن باتىسىندا قازاقستان رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكتەسەدى دە, وڭتۇستىك – تۇركىمەنستان, ءوزبەكستان, قىرعىزستانمەن, ال شىعىستا – قىتايمەن شەكارالاسادى. شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن “ ۇلى جىبەك جولى” ونىڭ ەداۋىر اۋماعىن باسىپ وتكەن.
– قازاق جەرىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا نەسىمەن وزگەشە؟
– جاۋىن-شاشىننىڭ وتە از مولشەردە ءتۇسۋى جانە قۇنارلى توپىراق قاباتى وتە جۇقالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
– تاعى نەمەن؟
– وزەندەر مەن كولدەردىڭ وتە كوپتىگىمەن, تۇششى سۋدىڭ تاپشىلىعىمەن وزگەشەلەنەدى.
– وتە كوپ... تاپشىلىق. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز.
– تۇسىنبەيتىن نەسى بار؟ – مۇسا جاپپاسباي ۇلى بايىپتى قالپىن ساقتاپ ءسوزىن جالعاستىردى. – كوپتەگەن قىر وزەندەرى قار سۋىمەن تولىعادى دا جاز ورتاسى اۋعاندا كەۋىپ قالادى. سونداي-اق كولدەر دە تارتىلىپ قالادى نەمەسە سۋى تۇزدانىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان ادام دا, مال دا سۋ تاپشىلىعىنان ازاپ شەگەدى.
– بىزدە ءىرى وزەندەر دە جەتكىلىكتى ەمەس پە. باتىستا اقجايىق, سولتۇستىك-شىعىستا ەرتىس, وڭتۇستىكتە سىرداريا بار.
– از ەمەس, – مەنىڭ ءسوزىمدى پروفەسسور ءىلىپ اكەتتى, – بىراق جەتكىلىكسىز. ولار جاۋىن-شاشىنى از ءشول جانە شولەيت دالانىڭ ءبارىن سۋمەن نارلەندىرە المايدى. مىسالى ەرتىستىڭ ۇزىندىعى 1700 كيلومەتر. وزەننەن ۇزىندىعى 500 كيلومەتردەي بولاتىن ەرتىس-قاراعاندى ماگيسترالى تارتىلعان. بىراق ول ورتالىق قازاقستاندى سۋمەن قامتاماسىز ەتە المادى. كولەمى جاعىنان سوعان ۇقساس ەكىنشى وزەن سىرداريا, ونىڭ ۇزىندىعى 1500 كيلومەتر, جاز ايلارىندا ونىڭ سۋى ارال تەڭىزىنە ازەر جەتەدى. ونىڭ ءون بويى ەگىستىكتى سۋلاندىرۋعا ءبولىنىپ كەتكەن. سوڭعى كەزدەرى اقجايىق تا ازايىپ بارادى.
– ال باسقا شاعىن وزەندەر شە؟ – پروفەسسوردىڭ اڭگىمەسىنە كيلىگە سۇراق قويدىم. – ىلە, قاراتال, لەپسى سياقتى تيان-شان مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ جوتالارىنان باستاۋ الاتىن, سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاندى بويلاي اعاتىن توبىل, ەسىل, سارىسۋ, نۇرا وزەندەرىنىڭ سۋى از با؟
– از ەمەس, – پروفەسسور مۇسا جاپپاسباي ۇلى مەنى قوشتاعانداي كورىندى دە بىراق ىلە-شالا ءوزىن تۇزەگەندەي بولىپ, – بىراق ءشولىركەگەن دالاعا بۇل سۋ جەتكىلىكسىز. ول وزەندەر اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىنمەن تولىعىپ وتىرماعاننان كەيىن كوپ سۋدى قۇرعاق اۋا جۇتىپ الادى. وزەن ماڭىنداعى ءشول دالا قۇرعاق كۇيىندە قالا بەرەدى.
– اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىننىڭ تاپشىلىعىن ءسىز قالاي دالەلدەر ەدىڭىز؟
– مىنا اتلاسپەن, – پروفەسسور شاعىن پورتفەلىنەن “قازاقستان اتلاسى” دەگەن قىزىل كۇرەڭ كىتابىن شىعارىپ, بىرنەشە پاراقتى اۋداردى دا كەرەك بەتىن اشىپ. – مىنا جەردە ءبارى كورسەتىلگەن, – دەدى.
مەنىڭ الدىما ول بەتى تولىق سىزىلعان, ءارتۇستى سىزىقپەن جانە بوياۋمەن كورسەتىلگەن كارتانى جايىپ سالدى. مىنە رەسپۋبليكانىڭ شەتكى سولتۇستىگى, قورعان جانە ومبى وبلىستارىنا دوعال تۇرىندە ەنىپ تۇرعان بولىگى ىلعالدىڭ بىرقالىپتىلىعىن بەلگىلەيتىن كوك تۇسكە بويالعان. تومەنىرەك سولتۇستىك قازاقستاننىڭ كوپ جەرىن الىپ جاتقان قوستاناي وبلىسى اقشىل-كوك تۇسپەن بەلگىلەنىپتى. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىگىندە دە ورتاسىندا ءى دەگەن ريمدىك تسيفر تۇر.
– مىنا بوياۋلار مەن تسيفرلار نەنى بىلدىرەدى؟ – دەپ سۇرادىم.
– ەكەۋى دە بۇل ايماقتاعى بىرقالىپتى ىلعالدىلىقتى بىلدىرەدى.
– وندا نەگە بوياۋلارىندا ايىرماشىلىق بار؟
– ويتكەنى ىلعالدىڭ جىلدىق ءمولشەرى الدىڭعىسىندا 400 ميلليمەتر, ەكىنشىسىندە – 350.
– ال مىنا جاسىل تولقىندانعان سىزىقشا شە؟
– بۇل رەسپۋبليكاداعى ءبىرقالىپتى جاعدايداعى شولەيت جەرلەر, – دەپ جاۋاپ بەردى پروفەسسور. – مىنە ول مىنا جەردەن باستالادى.
مۇسا جاپپاسباي ۇلىنىڭ قولىنداعى تاياقشا پاۆلودار وبلىسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان جىلجي وتىرىپ ءنوۆوسىبىر وبلىسىمەن شەكتەلە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ اۋماعىنا ءوتتى. وسى جەردە سىزىقشا دەلفيننىڭ باسىنا ۇقساپ جايىلىپ سالا بەردى, ال تومەنگى جاعى ەكى تارماقشاعا ءبولىنىپ جىڭىشكەرە ءتۇستى. ءبىر تارماق باتىسقا قاراي اقمولا ءوڭىرى ارقىلى قوستانايدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا دەيىن سوزىلسا, ەكىنشىسى – وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ورتالىق قازاقستاندى باسىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ از-كەم جەرىن قامتىپ تۇر. سىزىقشا جول ءۇش جەردەن ءۇش وبلىستىڭ – سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ءىى دەگەن ريمدىك تسيفرمەن بەلگىلەنىپتى.
– ۇشەۋىنىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟
– بۇل تسيفرلىق بەلگىلەر ءبىرقالىپتى ىلعالدىلىقتى كورسەتەدى.
– جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى شە؟
– جىلىنا 350 ميلليمەتر.
– نەلىكتەن مىنا اقشىل-قوڭىر سىزىقشا قىتاي شەكاراسىنان جىڭىشكەلەنىپ باستالىپ, بىردە جۋان بولىپ, باتىس قازاقستان مەن ساراتوۆ وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا كەلگەندە جىڭىشكەرىپ, جەتى جەردەن ءىى دەگەن ريمدىك تسيفر قويىلعان؟
– ءاربىر ايماق ەكى بولىككە ءبولىنەدى: ايماق جانە كىشى ايماق. ەكىنشىسىن قالىڭداۋ سىزىقشا ءبولىپ تۇر.
– ايىرماشىلىعى مەن قۇرعاقشىلىعى قانداي؟
– از, ءبىرىنشى ايماقپەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى 50 ميلليمەتر.
– ال مىناۋ ەلدىڭ شىعىسىنان باتىسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان اقشىل سىزىقشا ءىىى ريمدىك تسيفرمەن بەلگىلەنىپتى. ول نە؟
– بۇل قۇرعاق ايماق, اتموسفەرالىق جاۋىن جىلىنا 250 ميلليمەتر عانا تۇسەدى. بۇل جەرلەر ەگىن, داقىل وسىرۋگە جارامايدى. مال شارۋاشىلىعىنا دا جارامسىز.
– ال راسپۋبليكانىڭ شىعىسىنان باتىسىنا دەيىن سوزىلاتىن اقشىل-سارى سىزىقشا قۇرعاپ كەتكەن جەرلەر مە؟
– ول جەردە جاۋىننىڭ مولشەرى جىلىنا 200 ميلليمەتر. جەردىڭ توپىراعى قۇنارسىز بولعاندىقتان وسىمدىك ءوسىمى دە سيرەك.
– ءتورتىنشى ايماق بار ما؟ بار بولسا ونىڭ جاعدايى قانداي؟
– ارينە بار. – پروفەسسور مەنى قوشتاعانداي باسىن يزەپ قويدى. –بىراق ول جەرلەردى قۋاڭشىلىق جايلاعان. قۇرعاپ كەتكەن جەرلەر. باسى قىتاي شەكاراسىنان باستالىپ, كورشى ەلدەرمەن, رەسەيدىڭ پريۆولجە ايماعى مەن ءبىزدىڭ اتىراۋ وبلىسىنىڭ باتىس ءوڭىرىن قامتيدى.
– ونىڭ وتە قۇرعاق بولۋى نەلىكتەن؟
– جازدىڭ جان توزگىسىز ىستىق اڭىزاعى مەن سيرەك وزەندەر, كوپ جاعدايدا جاۋىننىڭ جەرگە جەتپەي اۋادا قۇرعاپ كەتۋىنىڭ ناتيجەسى. جىل بويىنا 150 ميلليمەتر شامسىندا جاۋىن تۇسەدى, ونىڭ ۇشتەن ءبىرى جاز ۋاقىتىنا كەلەدى.
مۇسا جاپپاسباي ۇلى مەن قويعان سۇراقتارعا قىزىعۋشىلىق تانىتا وتىرىپ, كوتەرىڭكى كوڭىلمەن مەنىڭ الدىما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تابيعي كليماتتىق قورلارىنىڭ ۇلكەن كارتاسىن جايىپ سالدى. جاۋىن-شاشىن ءتۇسىمى جىلىنا 100 مم-دەن اسپايتىن, ءتىپتى كەي جەرلەردە ودان دا از كىشى ايماقتاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, قوسالقى تاۋ ەتەگىنە جاتاتىن ءۇش ايماقتىڭ وزدەرىنە ءتان اتاۋلارى بار. ءبىرىنشىسى – جىلىنا 200-دەن 300 مم-گە دەيىن جاۋىن-شاشىن تۇسەتىن قۇرعاق ايماق, ەكىنشىسى – جىلىنا جاڭبىر 300-400 مم قالىڭدىقتا جاۋاتىن بىرقالىپتى ىلعالدى ايماق. تاعى دا جىلىنا 700مم-دەن 1200 مم-گە دەيىن جاۋىن-شاشىنى مول تۇسەتىن تاۋلى ىلعالدى ايماق بار.
ءسويتىپ, شەكسىز قيىر دالادا اسا قۋاڭشىلىق, ال تاۋلى جەرلەردە ىلعال مول.
اسا قۇرعاقشىلىعىمەن كوزگە تۇسەتىن ءتورتىنشى ايماق سول قىتاي جەرىنەن باستالىپ, ءبىزدىڭ الماتى جانە شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىن باسىپ وتەدى. بىرتە-بىرتە ارناسى كەڭەيىپ بالقاش كولىنىڭ شىعىس جاعالاۋىن باسىپ ەكى سالاعا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – كولدىڭ سولتۇستىك جاعىنان باستالىپ جەزقازعان ارقىلى باتىسقا قاراي جايىلادى.
اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ شەكاراسىنا جەتىپ, تاعى ەكى تارماققا بولىنەدى. وڭ جاعى جۋانداپ كاسپي اۋماعى ارقىلى رەسەي شەكاراسىنا كەلىپ تىرەلەدى. ال سول جاعى جىڭىشكە سىزىقشامەن كورسەتىلگەن, تەڭىزدى جاعالاي وتىرىپ قارا بۇعاز گول شىعاناعىنا جەتەدى. ەندى ءبىرىنشى سول جاق سالاعا كەلسەك, بالقاش كولىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنان باستاۋ الىپ, وڭتۇستىككە, وزبەك جەرىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن سوزىلادى. كارتاداعى باسقا دا بەلدەۋلەر سياقتى ءبىر جەرى جۋانداپ, ەندى بىردە جىڭىشكەرىپ الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىن باسىپ وتەدى. وسى قۋاڭ توپىراققا اينالعان جەرلەر الماتى, قاراعاندى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ءبىراز جەرىن الىپ جاتىر. بۇل جەرلەردىڭ سيپاتى: كۇننىڭ اپتاپ ىستىعى, اسپانىندا شوكىمدەي بۇلت تۇراقتاماي, اڭىزاق جەلدىڭ كۇشى كەيدە داۋىلعا اينالىپ, كوتەرىلگەن شاڭ-توزاڭ اسپاندى بۇركەيدى. وسىنداي كليمات جاعدايى ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن جۇدەتىپ, مال شارۋاشىلىعىنا دا كەسىرىن تيگىزەدى. قۇنارسىز توپىراقتا وسىمدىكتىڭ دە ءوسىمى شامالى. مۇنداي وڭىرلەردە تۇبىنە تۇز شوككەن كولدەر دە از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى ءبىر سوزبەن, ءشول جانە شولەيت دالا ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
– ءشول جانە شولەيت دالا, دەدىم مەن, – شىعىستان باتىسقا قاراي ءۇش مىڭ كيلومەتر. ەنى دە جەتكىلىكتى. وسىنىڭ جالپى اۋقىمى قانداي؟
– از ەمەس, – دەپ ويلانىپ قالعان پروفەسسور ازدان كەيىن ءسوزىن جالعادى. – رەسمي گەوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جەرىمىزدىڭ 44 پايىزى ءشول, 23 پايىزى شولەيت دالا. بارلىعى 67 پايىزدى قۇرايتىن بۇل جەرلەر رەسپۋبليكانىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنە جۋىعىن الىپ جاتىر.
– ميلليونداعان قوي-ەشكى, جۇزدەگەن مىڭ جىلقى مەن تۇيە باعاتىن 180 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەر سونىڭ ىشىندە مە؟
– ءيا, تەك مەملەكەت باسىندا وتىرعان ازاماتتاردىڭ جالاڭ ءسوزى مەن قاعاز جۇزىندە عانا. سۋى, ءشوبى تاپشى جەر قاشان وڭعان؟
– سوتسياليزم داۋىرىندە قازانشۇڭقىرلار مەن قۇدىقتار قازىلۋشى ەدى؟
– دەگەنمەن, قويشىلارعا اۋىز سۋ الىس مەكەندەردەن جەتكىزىلەتىن.
– حالىقارالىق تەرميندە بۇل جەرلەر قالاي اتالادى؟
– رەزەرۆاتسيا. ءتۇبىرى لاتىننان الىنعان فرانتسۋز ءسوزى. ورىسشا ءمانى قونىسقا قولايسىز, شارۋاشىلىققا جارامسىز دەگەندى بىلدىرەدى.
– ول جەرلەردە حالىق ءبارىبىر تۇرادى عوي؟
– ءماجبۇر بولعان سوڭ كونەدى دە.
– ولار كىمدەر؟
– ارينە, كەڭ دالانى مەكەن ەتىپ, يەسى بولعان قازاقتار تۇرادى.
– قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى شە؟
– مەن بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىن زەرتتەمەگەن سوڭ ناقتى ەشتەڭە ايتا المايمىن. بىراق تۋعان ولكەم قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارى وسىنداي شولەيتتى جەر. وندا قازاقتاردان باسقا ۇلت وكىلدەرى كوپ تۇراقتامايدى.
– دەمەك, بايىرعى حالىق, جەردىڭ شىنايى يەسى بولعان قازاقتار وسىنداي شولەيتتى جەرلەردى مۇرا ەتكەن بە؟
پروفەسسور مۇسا جاپپاسباي ۇلى بايىپتى كەيىپپەن از ويلانىپ وتىردى دا:
– بۇل وزىنشە بولەك اڭگىمە, – دەدى.
***
پروفەسسور مۇسا جاپپاسباي ۇلى قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىنداعى اعاشتىكول اۋىلىندا تۋعان. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا جۇمىسقا بارعان. ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, ينستيتۋتتا ۇزدىك وقىپ جۇرگەن اتى دا وزىنە لايىق كىناز دەگەن قىزعا ۇيلەنگەن. بۇلاردان ءتورت قىز: شولپان, ساۋلە, جۇلدىز, جاننا ومىرگە كەلدى. ءبارى دە ۋاقىتىندا قياعا قونىپ, اتا-انا, اعايىندارىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. جالعىز ۇلى بەكەتى اسپيرانتۋرانى بىتىرەر 2006 جىلى مۇسانىڭ ءوزى دۇنيەدەن وزدى.
اياۋلى ازاماتتىڭ “بەكەتىمدى ۇيلەندىرىپ, نەمەرە سۇيسەم دەگەن ارمانى”, وزىمەن بىرگە كەتتى. ارتىندا ءوزى ءومىرىن ارناعان “قازاقستاننىڭ اتلاسى” اتتى قۇندى ەڭبەگى قالدى.
ساپابەك اسىپ ۇلى.
الماتى.