جازيرالى جاركەنت ءوڭىرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, الدىمەن كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ الىپ تا كونە قىتاي مەملەكەتىمەن شەكتەسكەن شەكارالى ايماعى كوزگە ەلەستەيدى. بۇگىندە اۋدانىمىز شەكارا سىزىعىندا جاتقاندىقتان اتاقتى قورعاس وزەنى ارقىلى كونە كورشىمىزبەن يىق تىرەسىپ, ەلىمىزدىڭ باس قاقپاسى “قورعاس” كەدەنىمەن تۇعىرلانعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا يندۋستريالدىق دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى مەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى وركەندەتۋدىڭ باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن. مىنە, وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە كەلسەك, اۋدان حالقى نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن جۇيەلى شۇعىلدانىپ, تۇشىمدى تىرلىك كەشۋدە. بۇل ايماق ەلىمىزدەگى جۇگەرى مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەليتالىق تۇقىمدارىن ءوندىرۋ بويىنشا جەتەكشى ورىننان كورىنىپ, جىل وتكەن سايىن اگروتەحنيكالىق شارالاردى وندىرىسكە باتىل ەنگىزۋىمەن دە ەرەكشەلەنۋدە.
تابيعاتى مەن جەر جاعدايى جۇزىمدىك پەن جەمىس-جيدەكتەردى وسىرۋگە قولايلى اۋدانداعى ەگىستىك جەردىڭ 52,8 پايىزىن ءداندى داقىل, 6,5 پايىزىن كارتوپ, كوكونىستەر مەن باقشالىق القاپ قۇرايدى. ناتيجەسىندە ديقاندار جىل سايىن گەكتار بەرەكەلىلىگىنە قول جەتكىزىپ, ءتاجىريبەلەرىن تولىقتىرۋدا. بيىلعى جىلعا دەگەن مەجەلەرى دە ۇلكەن.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وتكەن 6 ايىندا اۋداندا وندىرىلگەن ءونىم قۇنى 2,0 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, ءبىرشاما تابىسقا قول جەتكىزىلدى. كوكتەمدە ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا 43 مىڭ گەكتار جەرگە ءارتۇرلى داقىلدار ەگىلسە, ونىڭ ىشىندە 20900 گەكتارعا جۇگەرى, 2047 گەكتارعا بيداي, 323 گەكتارعا ارپا, 1920 گەكتارعا مايلى داقىلدار سىڭىرىلگەن. سونداي-اق باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى قازىرگى كەزدە ەرەكشە كۇتىمگە الىنعان. اۋداندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى نىساندار سانى 7357-گە جەتىپ, ولار 1743,3 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. وسىلايشا تۇتىنۋشى تالعامىنا ساي ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى دۇكەن سورەلەرىنە جول تارتتى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىلىپ, بيىلدىڭ وزىندە 7,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار, “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا ەلدى مەكەندەردە اۋقىمدى ىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, جول جوندەلىپ, باسقا دا نىسانداردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى.
جازيرالى جاركەنت ءوڭىرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, الدىمەن كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ الىپ تا كونە قىتاي مەملەكەتىمەن شەكتەسكەن شەكارالى ايماعى كوزگە ەلەستەيدى. بۇگىندە اۋدانىمىز شەكارا سىزىعىندا جاتقاندىقتان اتاقتى قورعاس وزەنى ارقىلى كونە كورشىمىزبەن يىق تىرەسىپ, ەلىمىزدىڭ باس قاقپاسى “قورعاس” كەدەنىمەن تۇعىرلانعان. بۇل رەتتە شەكارالىق ءوڭىردىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى ورنى دا ەرەكشە دەۋگە بولادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋداعى الاش ۇرپاعىنىڭ بىرلىگىن ايقىندايتىن وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعىن پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ حالقى 1993 جىلى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە لايىقتا اتاپ وتكەنى ەل ەسىندە. شەكارالى ايماق شەجىرەسى ۇرپاققا ۇلاعات بولار بابالار ەرلىگىمەن ورىلگەن. كوكسۋ ويپاتىنداعى قازاق, قالماق قولدارى توقايلاسقان قىرعىن ۇرىستا قالماقتىڭ مۇقىرى اتتى قولباسشاسىن جەكپە-جەكتە جەڭىپ, قازاق قولىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتكەن باعاي باتىر دا جاركەنتتىكتەردىڭ ماقتانىشى. وت اۋىز, وراق ءتىلدى سۋان, ساتاي, ارالباي, بولەك, ۇزاق باتىرلار, قوجبانبەت, قارامەندە, ءشانتى, دونەن, بايان سىندى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تاعدىرىن ويلاعان ءبىرتۋار ازاماتتار بۇل جەردەن كوپتەپ شىققان. كىشى جەتىسۋ اتالعان پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ تاريحى وسىنداي تەرەڭنەن سىر شەرتەدى جانە بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلاعات جايتتارعا تولى.
كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان اۋىل شارۋاشىلىعىن, جالپى ءوندىرىس نىساندارىن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى باستالعان كەزەڭدە جاركەنت ۋەزى جويىلىپ, قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1928 جىلعى 17 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن قورعاس, اقتام, جاركەنت بولىستىقتارىنان جاركەنت اۋدانى قۇرىلىپ, الماتى وكرۋگىنە باعىندىرىلىپتى. ءسويتىپ, شولاق اۋىلىنان باستاپ قورعاس اۋىلىنا دەيىنگى ايماق جاركەنت اۋدانى, باسقۇنشى اۋىلىنان باستاپ تاۋ بوكتەرلەي ورنالاسقان شەجىن, بۇرحان, قىزىلەسپە, اقجازىق, قوڭىرولەڭ, باسشي اۋىلدارى وكتيابر اۋدانىنا توپتاسىپ, ورتالىعى كوكتال اۋىلى بولىپ بەلگىلەندى. جاركەنت اۋدانىنا ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىندە, دالىرەك ايتساق, 1942 جىلعى 7 مامىردا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ شەشىمىمەن گەنەرال-مايور ي.پانفيلوۆ ەسىمى بەرىلىپ, ورتالىعى جاركەنت قالاسى دا تاريحي اتاۋىنان ايىرىلىپ, گەنەرال ەسىمىنە كوشىپ, 1944 جىلى 15 ناۋرىزدا تالدىقورعان وبلىسى قۇرىلعاندا, پانفيلوۆ اۋدانى وسى جاڭا اكىمشىلىك ورتالىققا قاراتىلعان. پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرامىنا 1949 جىلى باسقۇنشى, بىرلىك, ينتيفاك, ناعاراشى, ورتا, ترۋد-پاحتالىق, سارىبەل, سادىر, تالدى, ءتۇپ, قورعاس, قوناقاي, شولاقاي اۋىلدىق كەڭەستەرى ەندى. ال, 1956 جىلعى 27 اقپانداعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن وكتيابر اۋدانى تاراتىلعاندا, وعان قاراستى باسشي, بۋراقوجىر, قوڭىرولەڭ, كوكتال, ورتالىق, شەجىن اۋىلدىق كەڭەستەرى دە وسى اۋدانعا قوسىلعانىن دا وتكەن دەرەك پەن دايەك ناقتىلايدى.
وتان ءۇشىن وت كەشكەن وتتى جىلدار پاراعىنا دا اۋدان حالقى ءوز ەرلىگىن جازىپتى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاركەنتتىك جاۋىنگەرلەر اراسىندا ح.كوبىكوۆ, ن. يۆانوۆ, ق. تىشقانباەۆ, ي.قاراتاەۆ, ت.حمىلەۆ, س.لۋتفۋلين, ا.پاشەنكو, پ.پاراسەنكوۆ سىندى 8 ەرجۇرەك ازامات كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەنسە, سوعىس جىلدارىندا جىلقىشى بەركىمباي ساينازاروۆ, شوپان ايتبالا ابدانوۆالار ەسەلى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەك ەرى اتاعىن الىپ, تىلداعى جانقيارلىقتىڭ ۇلگىسىن تانىتىپتى.
تابيعاتى اسەم, توپىراعى قۇنارلى, حالقى باۋىرمال جاركەنت وڭىرىندە ەل ماقتانىشىنا اينالعان ازاماتتار از ەمەس. تۋما تالانتىمەن قازاق كاسىپقوي كوركەمسۋرەت ونەرىنىڭ اتاسى اتانعان, حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ, جەتىسۋدىڭ بۇلب ۇلى, سازگەر دانەش راقىشەۆ, ەلگە تانىمال قالامگەر بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, تاعى باسقا دا ونەر قايراتكەرلەرى ەل ماقتانىشى. وسى جەردىڭ ءتۇلەكتەرى اراسىندا مەملەكەت قايراتكەرلەرى قانشاما. ولاردىڭ الدىندا قوعام قايراتكەرى, سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رامازان سارپەكوۆ, كاسىپوداق قايراتكەرى مىرزاعالي مولداحمەتوۆ, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى بايتۇرسىن ومىربەكوۆ, حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اتپال ازاماتتار دەۋگە بولادى.
ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جاركەنت حالقىنىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگى ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋاشىلىعىمەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلەدى. ەجەلدەن جەر ءتوسىن ەمىپ, ماڭداي تەرىمەن ابىروي, بايلىعى ارتقان قاراقويىن جۇرتى سوڭعى جارتى عاسىر بارىسىندا جۇگەرى داقىلىن ءوسىرىپ, ودان مول ءونىم جيناۋعا ابدەن ماماندانعان. جاركەنتتىڭ جەرى مەن حالقىن وتانىم, ەلىم دەپ باۋىر باسىپ, بويىنداعى بار اقىل, پاراساتىن, كۇش-جىگەرىن وسى ءوڭىردىڭ گۇلدەنۋىنە جۇمساعان ۇجىمشار باستىعى, ۇلتى پولياك نيكولاي نيكيتيچ گولوۆاتسكي ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتاندى. قاراپايىم جۇگەرىشىلەر كۇلاش ايتجانوۆا, ادالات زايناۆدينوۆا, ءالىمجان باقتاەۆ, ءابىلماجىن قاسىمبەكوۆ, ماريام نيازوۆا ادال ەڭبەكتەرىمەن كەۋدەلەرىنە التىن جۇلدىز تاقتى. جۇزدەگەن جۇگەرىشىلەر مەن مالشىلار سول كەزدەگى وداقتىڭ وردەندەرى مەن مەدالدارىنا يە بولىپ, اۋىلداستارىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەنى بۇگىنگى ۇرپاققا ونەگە. سوندىقتان بولار بۇگىنگى ەل ومىرىندەگى ورەلى ىستەرگە ۇلەس قوسقان جۇرتشىلىق جولداۋ جولدارىنداعى ايتىلعانداردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا ۇمتىلۋدا.
ەرمەك كەلەمسەيىت, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى. الماتى وبلىسى.