ءوندىرىسى وركەندەگەن ءوڭىر

سىر ءوڭىرى – نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى ايماق. دەسە دە جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋعا باسا نازار اۋدارعان جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەلىپ, ءوندىرىستى دە وركەن جايدىرا باستادى. سىر ايماعىنداعى وسىنداي اگرارلىق-يندۋستريالىق اۋدانداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – شيەلى اۋدانى. شيەلى – شيكىزات رەسۋرس­تا­رىنا باي, سيرەك كەزدەسەتىن جانە قىمبات مەتالدار مەن ۋران شيكىزاتىن شىعاراتىن اۋدان. وسىنداي قازبا بايلىق كوزدەرىنىڭ مولدىعى اۋدان ەكونوميكاسىن يندۋستريالىق باعىتتا دامىتۋعا زور مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. شيەلى اۋدانىندا ونەركاسىپ ءون­دىرىسىنىڭ كولەمى 1998 جىلى 748 ملن.تەڭگە بولسا, 2009 جىلى 15 094 ملن.تەڭگەگە جەتىپ, ءوندىرىس كولەمى بار-جوعى ءبىر جىلدا 20 ەسەگە وسكەنىن ايتۋعا ابدەن بولا­دى. ال, اعىمداعى جىلى اۋداننىڭ ونەركاسىپ ورىندارى 5,8 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ءونىم كو­لەمى وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 13,8 پايىزعا وسكەن. ەگەر سارالاپ ايتار بولساق, تاۋ-كەن ءوندىرىسى 130,4 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىس كولەمى 113,5 پايىزعا, ال اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن وڭدەۋ 102,8 پايىزعا جەتىپ وتىر. اۋدان تۋرالى اڭگىمەمىزدى ارىدەن باستاساق, 2003 جىلدان بەرى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جاڭا تەح­نولوگيالارعا نەگىزدەلگەن پو­لي­ەتيلەن قۇبىر ءوندىرىسىن دامىتىپ كەلە جاتىرعان “پوليحيمپرودۋكت” جشس-ءنىڭ جۇمىسى كوز الدىڭدا كولبەڭدەي تۇرا قالادى. ۋران ونىمدەرىن وندىرەتىن بۇل ىرگەلى كاسىپورىندا 129 ادام ءتورت اۋىسىمدا جۇمىس جاساپ جاتىر. بۇگىندە بۇل زاۋىت اۋىز سۋ جۇيە­لەرىنە پايدالاناتىن پولي­ەتيلەن قۇبىرلارىن شىعارۋدى قولعا الىپ, ءوندىرىستى كەڭەيتىپ كەلەدى. مۇنداي قۇبىرلارعا سىر ايما­عىنان عانا ەمەس, كورشى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان دا سۇرانىس كۇن ساناپ كوبەيە تۇسۋدە. سونداي-اق ەلىمىز كەدەن وداعىنا كىر­گەننەن سوڭ الەمدىك ستاندارتتارعا ساي جاڭا تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ونىمدەرگە سىرت ەلدەردەن سۇرانىس بولۋى ابدەن مۇمكىن. سىر ايماعى تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “سىر سۋى” جشس دە ساپالى قىزمەت كورسەتۋدە. ونىمگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار قون­دىر­عىسى پولشادان اكەلىنىپ, ساعاتىنا 60 ليتر, ال ءبىر اۋىسىمدا 480 قۇتى شىعارۋدا. ءوندىرىس ور­نىندا 15 ادام جۇمىسپەن قام­تىلىپ, سىر ايماعى تۇر­عىن­دارىنىڭ اۋىز سۋعا دەگەن سۇ­را­نىس­تارىن ۋاقىتىلى قامتاماسىز ەتۋدە. ال, جەكە كاسىپكەر قال­مۇراتوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن “رەم­ماش” ءسۇت زاۋىتى تاۋلىگىنە 3,5 توننا ءونىم ءوندىرىپ, حالىقتىڭ سۇتكە دەگەن سۇرانىس­تا­رىن قام­تا­ماسىز ەتۋدە. يزرايلدىك تەح­نو­لو­گيامەن جابدىقتالعان بۇل ءوندىرىس ورنى وندىرەتىن ءسۇت, قاتىق, قايماق, ىرىمشىكتەرگە دەگەن تۇر-عىندار سۇرانىسى كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە ەكەن. ياعني, شىعارىلعان ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى جەردەگى اۋرۋحانا, مەكتەپ, بالا­باقشالارعا جونەلتىلۋدە. سونداي-اق جەكە كاسىپكەر قىدىراليەۆتىڭ كىرپىش زاۋىتى 2008 جىلدان باستاپ جىلىنا 7,0 ملن. دانا كەراميكالىق كىرپىش شى­عارىپ كەلەدى. ءوندىرىس ورنىندا 55 ادام ەڭبەك ەتىپ, الداعى ۋاقىتتا جىلدىق قۋاتتىلىقتى 2 ەسەگە ارتتىرۋدى مەجەلەپ وتىر. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وڭىرلىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ كارتاسىنا اعىمداعى جىلى شيەلى اۋدانىنان جالپى قۇنى 1 ملرد.240 ملن. تەڭگە بولاتىن 10 جوبا ۇسى­نى­لىپ, وسىدان قۇنى 1 ملرد. 115ملن. تەڭگە بولاتىن 5 جوبا ىرىك­تەلىنىپ, سالالىق مينيسترلىكتەرگە كە­لىسىم الۋعا جولدانعان. وسى جوبالاردىڭ اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىعىندا 3-ەۋى ىسكە اسىرىلىپ, 2 جوبا جىل اياعىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىلماق كورىنەدى. وسى اۋقىمدى جوبالاردىڭ نە­گى­زىندە 240 ادام ماماندىقتارى نەگىزىندە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلمەك. سىر جەرىندە جايقالا ءوسىپ تۇراتىن قامىستى كادەگە اسىرۋعا بەتبۇرىس جاساعان “التىن بالا-08” جشس بولدى. ولار قۇراق قامىستان قۇرى­لىس ماتەريالدارى: لامي­نات­تالعان جانە لاميناتتالماعان تۇردەگى دسپ شىعارۋعا باتىل بەت­بۇ­رىس جاساي باستادى. وسى جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى زاۋىت قۇرى­لى­سىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءوز قارجىسى ەسەبىنەن 450,0 ملن. تەڭگە جۇمساپ, تاۋەكەلدى تىرلىكتىڭ جولىنا ءتۇستى. جوبالىق قۋاتتىلىعى ايىنا 62,0 مىڭ شارشى مەتر دسپ شىعاراتىن قوندىرعى الىنىپ, الداعى ۋاقىتتا 300,0 ملن. تەڭگەگە جاڭا تەحنولوگيانى قام­تاماسىز ەتەتىن اگرەگاتتار دا الىنباق. بۇگىنگى تاڭدا زاۋىت 75 ادامدى تۇ­راق­­تى جۇمىسپەن قامتا­ماسىز ەتىپ وتىرسا, قىركۇيەك-قازان ايلارىندا تولى­عىمەن ىسكە قوسىلعاندا 90-100 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتپەك. –بۇگىنگى تاڭدا, – دەيدى “التىن بالا - 08” جشس توراعاسى ج.وما­روۆ, – قۇنى 19,0 ملن. تەڭگە تۇراتىن 380,0 مىڭ دانا باۋ قامىس شيكىزاتى دايىن تۇر. ءبىر باۋ قامىستى اۋىل تۇرعىندارىنان 50 تەڭگەدەن قابىلداپ جاتىرمىز. بۇل دەگەنىڭىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىس كوزى ەمەس پە؟ ايتقانداي, ءبىز­دىڭ زاۋىت بولاشاقتا كارتون, كەڭسەلىك جانە دارەتحانالىق قاعازداردى دا شىعارماق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ەلباسىمىز “حالىقتىق قۇرىلىس” دەپ ايدار تاققان “باتىس ەۋروپا – باتىس قى­تاي” ترانزيتتىك اۆتوكولىك جو­لىنا قاجەتتى ماتەريالدارمەن قام­تاماسىز ەتۋدى مۇرات تۇتقان شيە­لى­لىك­تەردىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىس­تارى جەتەرلىك. وسى باعىتتا “كازۆەرنال” جشس يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار كارتاسىنا ەنگەن ساعاتىنا 250-300 توننا ءتۇرلى فراكتسياداعى قيىرشىق تاس ءوندى­رە­تىن, قۇنى 525,0 ملن. تەڭگە تۇراتىن شەتەلدىك جاڭا تەحنو­لو­گيالىق زاۋىتتى ىسكە قوسۋدا. وسى ۋاقىتتا مۇندا 61 ادام جۇمىسقا تارتىلسا, الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 100-گە جەتپەك. كەن ورنىندا جۇمىس­شى­لارعا قىزمەت كورسەتەتىن اسحانا, دە­ما­لىس ورىندارى, بايلانىس تەلە­فون­دارى ورناتىلعان. “كاز­ۆەرنال” جشس الداعى ۋاقىتتا قۇنى 1,5 ملرد. تەڭگە تۇراتىن تسەمەنت زاۋى­تىن دا ىسكە قوسپاق. ال, “شيەلى تاس-وڭتۇستىك” جشس قوسۇيىڭكى ۋچاسكەسىنەن قۇ­رى­لىسقا قاجەتتى تاس ونىمدەرىن ءون­دىرۋ ءۇشىن “نك سپك وڭتۇستىك” اق-پەن بىرلەسىپ, جوعارىداعى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 119,5 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالعان. ماۋسىم اي­ىندا ىسكە قوسىلىپ, تاۋلىگىنە 2500 توننا ءونىم وندىرە باستاعان زاۋىتقا 85 ادام تۇراقتى جۇمىسقا تار­تىلعان. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ەلباسى ەلىمىزدەگى جاڭا ەكونوميكانى قوز­عاۋ­شى كۇشتىڭ ءبىرى – كاسىپكەرلىكتى ءور­كەندەتۋدى ۇنەمى ايتىپ, باسىم باعىت بەرىپ كەلەدى. سودان بولار شيەلى اۋدانىندا يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر دە بىلەك تۇرە كىرىسۋدە. ايتالىق, جەكە كاسىپكەر پ.ماحامبەتتىڭ جالپى قۇنى 15,0 ملن. تەڭگە قۇرايتىن مال سويۋ پۋنكتى دە يندۋستريالىق كارتاعا ەنىپ وتىر. بۇل جوبا جىل اياعىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىلىپ, ونداعان ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتپەك. وسىعان باي­لانىستى بۇگىندە جەر تەلىمى دا­يىن­دالىپ, 100 باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا ما­لىن باعىپ-قاعۋدا. سوداي-اق جەكە كا­سىپكەردىڭ شۇجىق تسەحى 2004 جىلدان باستاپ تاۋلىگىنە 600-700 كيلو 11 ءتۇرلى ەت ونىمدەرىن ءوندىرىپ كەلەدى. ال, جەكە كاسىپكەر ب.جەڭسىك­با­ە­ۆا­نىڭ قۇنى 6,0 ملن.تەڭگە تۇراتىن اعاش وڭدەۋ تسەحى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن سالىنىپ, 19 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. اۋداندا يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ايماقتاعى ەكونومي­كانىڭ الەۋەتى كۇشتى جانە ءالسىز تۇستارى, دامۋدىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى مەن كەرى اسەرىن تيگىزەتىن تەجەۋشى فاكتورلارى تالدانا وتىرىپ, الداعى جىلدارى اتقارىلار جۇمىس باعىتتارى انىق­تا­لۋدا. ياعني, 2015 جىلعا دەيىنگى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ كار­تاسىنا بىرقاتار جوبالار ەنگىزۋ مە­جەلەنىپ وتىر. سارالاپ ايتار بولساق, تاۋ-كەن باعىتىندا ۆاننادي مەتالىن الۋ ماقساتىندا “بالاۋسا” جشس جوس­پارلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. بۇل جشس اۆتو­كلاۆتى سىلتىلەۋ تەحنو­لو­گياسىمەن ءوندىرىپ, زاۋىت سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبا ءۇش كەزەڭ بويىنشا اتقارىلماق. جو­بانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە 4500,0 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپ, 250 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلمەك. ال, “ۆەك تەك كازينۆەست” جشس التىن وندىرەتىن كەن ورنىن قولعا الىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇگىنگى تاڭدا كەن باسىن­دا اكىمشىلىك جانە جۇمىس­شىلاردىڭ دە­مالۋ-تاماقتانۋ عيماراتتارى سا­لىنىپ, ارنايى تەحنيكالار دا شوعىرلان­دىرىلعان. كەن با­سىن­داعىلار ەلەكتر ەنەرگياس­ى­مەن, اياق سۋ جانە اۋىز سۋمەن تولىقتاي قامتا­ماسىز ەتىلگەن. شيەلىلىكتەر وسى ءبىر يگىلىكتى ىسكە زور ۇمىتپەن قاراپ وتىر. جوعارىدا ايتقانداي, “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ماگيس­ترال­دى اۆتوجولىن سالۋعا قاتى­سۋشى­لاردىڭ قاتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ, قيىرشىق تاس وڭدەۋ مەن اسفالت زاۋىتتارى جارىسا سا­لى­نىپ جاتىر. ايتالىق, “كاز­سەۆاۆتودور” جشس سالعان اسفالت زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 100-گە جۋىق ادامدى ءتۇرلى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا تارتپاق بولسا, “سا-فاري” جشس ساعاتىنا 200-250 تونناعا دەيىن اسفالت وندىرە الاتىن زاۋىت جانە قيىرشىق تاس وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدى جوسپارعا ەنگىزىپ وتىر. –اگرارلى اۋدانىمىزدىڭ ونەركاسىبى وركەن جايعان ءوندىرىستى اۋدانعا اينالۋى, ياعني اگرارلىق-يندۋستريالىق اۋدان بولۋى ەلبا­سى­مىزدىڭ سارابدال ساياسا­تىنىڭ جەمىسى,– دەيدى اۋدان اكىمى نۇر­لى­بەك نالىباەۆ. – “بىرلىك بار جەردە ءتىر­لىك بار” دەپ اتام قازاق بەكەر ايت­­پاعان عوي, شيەلىلىكتەردىڭ اس­قا­رالى تاۋلارعا شىعىپ كەلە جات­قان­دىعى ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسى. ءيا, اكىم ايتسا ايتقانداي, ءوڭىرىمىز جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ ەڭسەسىن تىكتەپ-اق كەلەدى. وندىرىستەرى وركەن جايىپ كەلە جاتقان شيەلى اۋدانىنىڭ كەلەشەگى مۇنان دا زور كەمەل­دەنە تۇسەتىنىنە بەك سەنىمدەمىز. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانى. قوستانايدى قۋاڭشىلىق بۋىپ تۇر بيىل قوستانايدى قۇرعاقشىلىق قۇرساپ تۇر. كوكتەمنەن بەرى  جاۋعان جاۋىننىڭ قاراسى ماردىمسىز. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىلعال قاجەتتى مولشەردەن ون ەسە كەم تۇسكەن. بۇل ەگىننەن دە بۇرىن  جەم-ءشوپ دايىنداۋدى قيىنداتىپ تۇر.  جايىلىم مەن شابىندىقتار كۇيىپ بارادى.  تىربيىپ  وسكەن  ءشوپ شالعىعا ىلىنبەيدى. ايعا جۋىق ۋاقىتتا  اۋدانداردا 221 مىڭ توننادان  ءسال اساتىن  پىشەن عانا جينالدى. وبلىستا بىلتىردان قالعان  قوردىڭ مولشەرى 144 مىڭ توننا شاماسىندا. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي گالانيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وتكەن جىلعى ارتىلعان قور مەن بيىلعى دايىندالعان ءشوپتىڭ  مولشەرى 365 مىڭ توننا بولدى. ال قوراداعى مالدى قىستان قىسىلدىرماي الىپ شىعۋ ءۇشىن بارلىعى 765 مىڭ توننا  ءشوپ كەرەك. مالدىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن شارۋالار ءشوپ از بولعان جىلى  ساباندى ارتىعىمەن جيناپ الادى. بيىل دا  سوعان يەك ارتىپ وتىرعان جاعداي بار. بىراق  سابان دا قولعا وڭايلىقپەن تيمەيتىن ءتۇرى بار. سەبەبى,  قازىرگى جەتىلدىرىلگەن شەتەلدىك كومبايندار بۇرىنعى “ەنيسەي” سياقتى اراكىدىك دانىمەن ساباندى بولەك تاستامايدى. “دجون دير” ورعان القابىندا ماساق تۇگىل   تورعاي شوقيتىن ءبىر ءدان قالدىرماي, ساباندى تالقان ەتىپ تۋراپ كەتەدى. بۇل جوعارى ساپا كورسەتكىشى بولعانىمەن, جەم-شوپكە ءزارۋ مال شارۋاشىلىعىنا ونشا قولايلى ءتيىپ تۇرعان جوق. –مەن شارۋاشىلىق پاركىن شەتەلدىك ۇزدىك ساپامەن جۇمىس ىستەيتىن تەحنيكالارمەن تۇگەلدەي الماستىرىپ جىبەرۋگە اسىقپايمىن. مال بولعان جەردە ارپانىڭ سابانى كەرەك. ال جاڭا ۇلگىدەگى كومباينداردىڭ سوڭىنان سابان قالمايدى, بۇل بىزگە ءتيىمسىز. مەن بۇگىن  شارۋاشىلىققا نە ءتيىمدى سونى عانا قاناعات ەتەمىن,–دەگەن ەدى كارل ماركس اتىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك ديرەكتورى يۆان ۆەچتەين. ايتقانداي, ءسۇت با­عىتىنداعى  ءىرى قارا ۇستاپ وتىرعان بۇل شارۋاشىلىق جىل قالاي بولسا دا  جەم-شوپتەن قينالعان ەمەس. ىسكەر باسشى  سەرىكتەستىكپەن قاتار اۋىلداعى جەكە سەكتورداعى مالدىڭ قامىن دا بىرگە ويلاستىرادى.  جەكە سەكتور دەمەكشى, اۋىلداعى اعايىن ءشوپتىڭ ازدىعىنان قوراداعى مالدىڭ جاعدايىن ويلاپ, الاڭداپ وتىر. قازىر جەكەلەر ءۇشىن  ءشوپتىڭ تونناسى 16-20 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. يۆان ماتۆەەۆيچ سياقتى شارۋاشىلىقتى تۇتاستاي ۇستاپ قالعان  ىسكەر  ۇيىمداستىرۋشىلار وبلىستا بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆتىڭ دا بيىلعى قىسقا  جەم-ازىق قورى جەتكىلىكتى. ول باسقاراتىن شارۋاشىلىق استىق وسىرەتىندىكتەن از عانا مالىن ءشوپسىز ەتپەيدى. ونىڭ ويلايتىنى اۋىلداستارىنىڭ قامى. جەكە سەكتورداعى مال قۋاڭشىلىق جىلدارى پىشاققا ىلىنسە, تاياعىن ۇستاپ قالعان  اۋىلداعى اعايىننىڭ  تۇرمىسى دا  تارتىلعان كولدەي ناشارلاي باستايدى.  سوندىقتان جاقىندا  وبلىسقا كەلگەن پرەمەر-مينيستر كارىم  ماسىموۆپەن بولعان كەزدەسۋدە مالدىڭ جەم-ءشوبىن دايىنداۋعا مەملەكەتتەن سۋبسيديا كەرەكتىگىن كوتەرگەن دە ساكەڭ بولاتىن. ۇكىمەت باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ مىندەتتى تۇردە قارالاتىندىعىن ايتتى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا,  قوستاناي. 300 جاڭا تراكتور ليزينگپەن الىنادى وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا “سەماز” جشس اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ باعىتىنداعى ينۆەستجوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان كونكۋرستا جەڭىمپاز اتاندى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا جالپى سوماسى 994 ملن. تەڭگەدەن استام قارجىعا 300 بىرلىك “بەلارۋس” تراكتورلارىن ساتىپ الۋ جونىندە “قازاگروقارجى” اق پەن “سەماز” وتاندىق ماشينە جاساۋ كاسىپورنى اراسىندا كەلىسىم-شارت جاسالعان. قازىرگە دەيىن “قازاگرو­قار­جى” اق سول جاڭا تەحنيكانىڭ 175 بىرلىگىن ساتىپ الىپ رەسپۋبليكانىڭ شارۋا­شىلىقتارى مەن اگروقۇرىلىمدارىنا جەتكىزۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋدا. مينسك تراكتور زاۋىتىمەن جاسالعان كەلىسىمى بويىنشا “سەماز” سەمەي قالاسىندا “بەلارۋس” دوڭگەلەكتى تراكتور قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن جونگە سالعان. “قازاگروقارجى” اق ساراپشىلارى جاساعان زەرتتەۋلەرگە سايكەس 2009 جىلى قازاقستاندا 72 000 “بەلارۋس” تراكتورى بولدى. بۇل تەحنيكا ءتۇرى اوك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن سۇرانىسى وتە جوعارى تەحنيكا بولىپ سانالادى. جالپى تراكتورلار پاركىندەگى ونىڭ ۇلەسى 46 پايىزدان اسادى, ال ءوز سەگمەنتىندە (1,4 كلاسس تراكتورلارىنىڭ) “بەلارۋس” تەحنيكاسىنىڭ ۇلەسى 91 پايىزعا تەڭ. “بەلارۋس” تراكتورىنىڭ ارتىقشىلىعى ءارتۇرلى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردا قولدانىلۋىمەن قاتار, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتا دا قولدانىلاتىن امبەباپ تەحنيكا بولىپ تابىلاتىندىعىندا. “قازاگروقارجى” اق جوبانى قارجىلان­دىراتىن ۇيىم رەتىندە كاسىپورىندى ليزينگتىك مەحانيزمدەر ارقىلى دايىن ءونىمدى وتكىزۋ تۇرعىسىنان قولدايدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان باستاپ, وتاندىق ليزينگتىك كومپانيا تراكتورلار ساتىپ الۋمەن قاتار, سەمەي ماشينە جاساۋشىلارىمەن 33 پىشەنتايلاۋشى ساتىپ الۋعا كەلىسىم-شارت جاساستى. وتكەن جىلى ءوندىرىس ىسكە قوسىلعاننان كەيىن “قازاگروقارجى” اق 92 بىرلىك “بەلارۋس” تراكتورىن ساتىپ الىپ, ليزينگ الۋشىلارعا تابىستادى. تەحنيكا (كومپانيانىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاندىرىلعان جاعدايدا) – جىلدىق 4 پايىز ستاۆكامەن 7 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە الىنعان نەسيەگە بەرىلەدى. كومپانيانىڭ مەنشىكتى قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلعان جاعدايدا – 11,5 پايىزبەن 7 جىلعا دەيىن نەسيە بەرىلدى. “قازاگروقارجى” 2009 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قازىرگى زامانعى ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن, قۇس فابريكالارىنىڭ, جىلىجاي شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ, كوكونىس قويمالارىنىڭ جەلىلەرىن قۇرۋ جانە دامىتۋ, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تەحنيكالارىن قۇراستىرۋ وندىرىستەرىن ۇيىمداستىرۋ, جەمىس-كوكونىس, تەحنيكالىق جانە مايلى داقىلداردى وندىرۋدە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ سياقتى التى باعىتتا پەرسپەكتيۆالىق جوبالاردى قارجىلاندىرىپ كەلەدى. ينۆەستجوبالار ۇلتتىق قور قاراجاتىنان 12 جىلعا جىلدىق 6 پايىز ستاۆكامەن جانە 2 جىلعا دەيىن نەگىزگى بورىشتى وتەۋدەگى جەڭىلدىك كەزەڭىمەن قارجىلاندىرىلادى. “قازاگروقارجى” اق-تىڭ نەگىزگى ماقساتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قارجى قاراجاتتارىنا, ليزينگ نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى مەن تەحنولوگيالىق جاب­دىقتارىنا دەگەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىن دامىتۋعا قولداۋ جاساۋ بولىپ تابىلادى. اكتسيونەرلىك قوعام 1999 جىلى ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان. 2007 جىلدان بەرى, “قازاگرو” ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى” اق قۇرامىنا ەنگەن. جىلقىباي جاعىپار ۇلى. ەسەلەنگەن ەڭبەك نارىق جانە حالىق. وسى ۇعىمدار وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا سانامىزعا سىنالاي ەندى. سودان بەرگى ۋاقىتتا جاڭادان قاز تۇرعان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وسۋىنە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك پەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قالدىرعان قولتاڭباسى, قوسقان ۇلەسى ايتار­لىقتاي. ەلباسىنىڭ الماعايىپ ساتتە حالىقتى نارىق تالابىن تۇسىنۋگە شاقىرعانى, ءوز كاسىبىن اشقاندارعا جاعداي جاسالاتىنىنا جۇرتتى رياسىز سەندىرگەنى ەستە. سودان جۇرتشىلىق جۇ­دىرىقتاي جۇمىلدى. ءسويتىپ, كاسىبىن اشقان­داردىڭ از جىلداردا تابىسقا قول جەتكىزەتىنىنە بۇگىنگى ۋاقىت دالەل. بۇگىندە تابىسىن تاسىتقاندار قاتارىندا شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى بار دەسەك, وڭىردە ولاردىڭ قاتارى 52283-كە جەتىپتى. بيىل ولاردىڭ 48578-ءى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەن­دەتۋ باعىتىندا ەڭبەك ەتسە, 80 فەرمەر ورتا-ءىرى تاۋار ءوندىرىسىن جولعا قويعان. ال, وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارىنا 4586,6 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپ بەرىپتى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى 4541,4 مىڭ گەكتار, ەگىستىك القابى 646,2 مىڭ, شابىن­داعى 155,3 مىڭ, جايىلىمى 3676 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ەسەپتەسەك ءبىر شارۋا مەن فەرمەر قوجالىقتارىنا 88 گەكتاردان بولسا, ونىڭ 12 گەكتارى ەگىستىك, 70 گەكتارى جايىلىمدىق, قالعانى شابىندىق القاپ. اتالعان سالاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى 584,2 مىڭ گەكتار جەرگە ورنالاس­تىرىلسا, قۇرىلىمداعى ەڭ ۇلكەن ۇلەس ءداندى داقىل مەن مايبۇرشاق وسىرۋگە باعىتتالعانى اڭعارىلادى. وتكەن جىلى شارۋالار 326,2 مىڭ گەكتارعا ءداندى داقىل ەگىپ, ودان مول ءتۇسىم الدى. جالپى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتۋ­دان 20926,8 ملن. تەڭگە پايدا تۇسىرگەنىن دە جاقسى ءىس دەۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە وڭىردەگى 4348 شارۋا مەن فەرمەرلەر مال, قۇس اسىراپ وتىر. ولاردا 210,5 مىڭ ءىرى قارا, 72,6 مىڭ  جىلقى, 1088,2 مىڭ قوي-ەشكى, 109,6 مىڭ قۇس وسىرىلۋدە. مۇنىڭ ءوزى الماتى قالاسى ماڭىنداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋداعى العىشارت رەتىندە قابىلدانىپ, اتالعان ءونىم تۇرلەرى تۇتىنۋشى تالعامىنان شىعۋدا. سونداي-اق ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ تازا ەكەندىگى دە انىق. وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسالىپ, قىراۋلى قىسقا دايىندىق جالعاسۋدا. مال ازىعىن دايىنداۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا 246 ءشوپ شاباتىن كومباين, 2212 ءشوپ شاباتىن اگرەگات, 1388 تىرما, 541 ءشوپ تايلاعىش ناۋقانعا جۇمىل­دىرىلعان. وسىلايشا قىراۋلى قىسقا قاجەتتى 1546,5 مىڭ توننا مال ازىعىنىڭ بۇعان دەيىن 522,2 مىڭ تونناسى ازىرلەنگەن. ال, 91400 گەكتار جوڭىشقا القابى تۇگەلدەي جينالىپ, تايلانىپ, مال قورالارىنا تاسىلۋدا. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.

ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى     www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى   www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى  www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى    www.ءmىnfىn.kz ادىلەت مينيسترلىگى    www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى     www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى   www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى  www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى   www.ءmىt.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى  www.ءmىnplan.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى  www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى  www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى  www.auzr.kz