شەكاراداعى جۇك كولىكتەرى جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق تۇرەيىك: “مەنىڭ بەتكە العان ەلىم – وزبەكستان. رەسەيدىڭ قاراوزەكتەگى كەدەنىنەن 2-3 ساعاتتا وپ-وڭاي ەش قينالماستان ءوتكەنبىز, ال قازاقستان كەدەنىنەن وتە الماي تۇرعانىمىزعا بۇگىن ءتورتىنشى كۇن”, – دەدى بىرەۋى داۋىس كوتەرە سويلەپ
ۇستىمىزدەگى جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ 1-ىنەن باستاپ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قوزعاۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان كورشىلەس جاتقان رەسەي مەملەكەتىمەن كەدەن وداعى اشىلىپ, جۇمىس ءوز قارقىنىندا ءجۇرىپ كەتتى. سونداي-اق بەلورۋسسيامەن دە كەدەن وداعى ءوز جۇمىسىن باستاعانى بەلگىلى.
اعىمداعى جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ جابىلۋىندا دا بۇل ماسەلە ءسوز بولعانى ءمالىم. سەسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى مەن الداعى مىندەتتەر تۋرالى بايانداماسىندا ءماجىلىس توراعاسى, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ورال مۇحامەدجانوۆ: “وسى مەملەكەتارالىق كەدەن وداعى بىرلەستىگىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن پارلامەنت شامامەن 40 زاڭنامالىق اكت قابىلدادى”, – دەدى. ياعني, بۇل ماسەلە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ تاپتى.
كەدەن وداعى ىسكە قوسىلعاننان كەيىنگى بارلىق جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ-ءبىلۋ ءۇشىن جۋىردا اۋدانىمىزعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يراك ەلەكەەۆ ساپارمەن اتباسىن تىرەگەن بولاتىن. ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ اۋدانعا ارنايى كەلۋىنىڭ ناق ءبىر سەبەبى وسى شەكارا ماسەلەسى ەدى. سونىمەن, كەدەن وداعىنا بايلانىستى كەدەن بەكەتتەرىنىڭ جۇمىسى نەشىك, قانداي پروبلەمالارى بار؟ قابىلدانعان زاڭدارىمىزدىڭ ورىندالۋ ساپاسى قالاي؟ كەدەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ, قاراپايىم حالىقتىڭ كوزقاراسى قانداي جانە ولاردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر ما؟
يراك ەلەكەەۆ باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا “نۇر وتان” حدپ قۇرمانعازى اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى تورەمىس ءشارىپوۆ جانە اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى ريفحات سۇلتانياەۆ بولدى.
تۇرمىس-تىرشىلىگى رەسەي مەملەكەتىمەن بىرگە استاسىپ, بىتە قايناسىپ جاتقان بايدا اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان كەدەن بەكەتىندە قارقىندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتقاندىعى بايقالدى. شەكارادان ءوتۋ ماقساتىندا اۆتوكولىكتەر كەدەن بەكەتىنىڭ ەكى تۇسىندا ءتىزىلىپ تۇر. اۆتوكولىكتەردىڭ كوبىن ۇلكەن جۇك كولىكتەرى قۇرايدى.
كەلگەن دەلەگاتسيانى كەدەن بەكەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ولەگ ماكپۋزوۆ شەكارا قىزمەتشىلەرىنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتىمەن تولىقتاي تانىستىردى. كەدەن بەكەتى باستىعى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, شەكارادان ءوتۋ جۇيەسىنە كەدەن وداعى زاڭنامالارى قابىلدانعانىمەن, كوپ وزگەرىستەر جوق. ياعني, تەك تاۋارمەن كەلگەن كولىككە قۇجات تولتىرىلمايدى, ال قالعان قىزمەتتەردىڭ بارلىعى دا سول قالپىندا. جولاۋشىلار تەرمينال قىزمەتىنەن جانە وزدەرىمەن بىرگە قوسا اكەلە جاتقان جۇكتەرى رەنتگەن اپپاراتىنان وتۋگە ءتيىستى. ال كولىك ءجۇرگىزۋشىلەرى تەمىر تۇلپارلارىمەن قوسا, تىركەلۋ قىزمەتىنەن وتۋگە مىندەتتى. ياعني, كولىك ءجۇرگىزۋشىنىڭ قۇجاتتارى تيىسىنشە بولىپ, كولىك ىشىنە تەكسەرۋ جۇرگىزگەندە بارلىعى ءوز ساپاسىندا بولسا عانا, ەش پروبلەما تۋىندامايدى. رەسەي مەملەكەتى تەرريتورياسىنداعى قاراوزەك كەدەن بەكەتىندە دە ناق وسى قىزمەت جۇمىس جاساپ كەلەدى.
كەدەنشىلەر “راپيسكان” اتتى رەنتگەن اپپاراتى ۇنەمى باقىلاۋدا بولاتىنىن ايتتى. “جولاۋشىلاردىڭ سومكەسىن تەكسەرەتىن بۇل اپپارات كوپتەگەن قىزمەتتەردى وزدىگىنەن اتقارىپ, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. ونىڭ جولاۋشى سومكەسىندەگى زاتتاردىڭ بارلىعىن دا كومپيۋتەر مونيتورىندا كوزگە ايناداي كورسەتەتىن تاماشا قاسيەتى بار. وسى قۇرال ارقىلى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا رەسەيدەن كەلە جاتقان جولاۋشى سومكەسىنەن 3 تاپانشا تابىلدى. ال ەسىرتكى زاتتارىن تاسىمالداۋ ءالى كۇنگە دەيىن ورىن الىپ كورگەن جوق. تەك اقكول كەدەن بەكەتىندە ەسىرتكى تاسىمالداۋشى ادامدار ۇستالعان جايتتەر كەزدەستى”, دەدى ولەگ ماكپۋزوۆ.
سونىمەن قاتار, كورشى ەلدەن كەلە جاتقان ونىمدەردى, ماسەلەن, ەت ونىمدەرىن, پايدالانۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن ازىق-ت ۇلىكتەردى تەكسەرۋ ماقساتىندا اۋرۋعا قارسى فيتوكارانتين قىزمەتى دە جۇمىس جۇرگىزەدى ەكەن. وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزگە كەلگەن ءونىم اۋرۋ تۋعىزاتىندىعىن بايقاتپاعان.
كەدەن بەكەتىندە 2 كينولوگ ۇيرەتىلگەن يتتەر- مەن كولىكتەردە تەكسەرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. ءيتتىڭ بىرەۋى بەلگيالىق “وۆچاركا”, ول ەسىرتكى زاتتارىن تەكسەرەتىن بولسا, ەكىنشىسى ورىس “سپانيەلى” – جارىلعىش زاتتاردى تەكسەرەدى. ولەگ ماكپۋزوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل يتتەر اقكول بەكەتىندە دە سۇرانىس بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جاردەمدەسەدى. “ال قۇرمانعازى شەكارا باقىلاۋ بولىمشەسىندە بۇدان بولەك ءتورت كينولوگ مامان ۇيرەتىلگەن يتتەرىمەن تەكسەرۋ جۇمىستارىن اتقارادى.
بۇعان قوسا, شەكارانى قيىپ وتەتىن كولىك جۋرگىزۋشىلەرى ءۇشىن ەداۋىر قيىندىق تۋعىزاتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – اۆتوكولىكتى ساقتاندىرۋ ءماسەلەسى. ولەگ ماكپۋزوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكى ەلدىڭ دە بىردە-ءبىر كولىك ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ ءمورى باسىلعان قۇجاتى شەكارادان وتكەندە ەكى تۇستا دا جارامسىز بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءار جۇرگىزۋشى سول ەلدىڭ تەرريتورياسىندا ورنالاسقان ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ بولىمشەلەرىنەن ۋاقىتشا وتۋگە مىندەتتى. ال ەگەر جۇرگىزۋشىلەر كولىكتەرىن ساقتاندىرماسا, وندا ولارمەن جولشىباي جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى اينالىساتىن بولادى.
جالپى, ءبىر كولىكتى يەسىمەن جانە جولاۋشىلارىمەن قوسا تولىق تەكسەرىس جۇرگىزىپ, شەكارادان وتكىزىپ جىبەرۋ ءۇشىن 1,5-2 ساعات شاماسىنداي ۋاقىت قاجەت. ال كەدەن وداعى اشىلماستان بۇرىن ءار كولىك شەكارا بەكەتىندە ەڭ كەم دەگەندە 3 ساعات كولەمىندەي تۇراتىن ەدى. مىنە, كولىككە قۇجات تولتىرماۋدىڭ پايداسى وسىندا جاتىر.
ەندى شەكاراداعى جۇك كولىكتەرى جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق تۇرەيىك: “مەنىڭ بەتكە العان ەلىم – وزبەكستان. رەسەيدىڭ قاراوزەكتەگى كەدەنىنەن 2-3 ساعاتتا وپ-وڭاي ەش قينالماستان ءوتكەنبىز, ال قازاقستان كەدەنىنەن وتە الماي تۇرعانىمىزعا بۇگىن ءتورتىنشى كۇن”, – دەدى بىرەۋى داۋىس كوتەرە سويلەپ. “شىنىمدى ايتسام, بۇل شۇكىرشىلىك قوي, قاسىمداعى كەيبىر جۇرگىزۋشىلەر ءبىر اپتادان بەرى تۇر. ماماندار جۇمىس جاساماي وتىر دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى, قىزمەتكەر ورنىنان تۇرماستان قىزمەتىن تيىسىنشە اتقارۋدا. دەگەنمەن, ءدال وسىنداي كەدەننەن 2-3 ساعاتتا وتكەندە, ناق وسى قىزمەتتى اتقاراتىن ەكىنشى كەدەندە جەتى كۇن بويى شەكارادان وتە الماۋ سۇمدىق قوي”, – دەدى ەكىنشىسى رەنىشتى ۇنمەن. ءيا, قاراپ وتىرساق, “اسپان جەرگە تۇسكەن” جازدىڭ ىسسى كۇندەرى جەتى كۇن بويى شەكارا بويىندا تاپجىلماي تۇرۋ كىم-كىم ءۇشىن دە وڭاي ءنارسە ەمەس ەكەنى انىق. جۇك كولىكتەرى رەسەيمەن جالعايتىن كورپىردىڭ ۇستىندە ءتىزىلىپ تۇرعاندا, جەڭىل كولىكتەر وزدەرىنىڭ كەزەكتەرىمەن ءوتىپ جاتقانىن بايقادىق. سوندىقتان بۇل جاعدايدىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە تىرىستىق.
كەدەن بەكەتى باستىعى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بۇل ماسەلەدە ولاردىڭ ەشقانداي كىنالارى جوق. “بىزدەر وسى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كەلگەن ءار جۇك ماشينەسىنە “جول جۇرۋگە رۇقسات” قاعازىن تولتىرامىز. بۇل قاعاز ەكى جىل بويىنا ءوز كۇشىندە بولادى. ال بىزدە بۇل قاعاز قازىرگى تاڭدا تاۋسىلىپ قالدى. قىزمەتكەرلەرىمىز كەزەكتە تۇرعان وسى جۇرگىزۋشىلەرگە كەلگەن بويدا وسى جاعداي تۋراسىندا حابارلاعان ەدى. بۇل قاعاز قر كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى تاراپىنان جىبەرىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ءبىز بلانكى تاۋسىلار بويدا دەرەۋ وبلىستاعى كەدەن باسقارماسىنا وسى رۇقسات قاعازىنا سۇرانىس جاساۋ كەرەك ەكەنى جونىندە دە حابارلادىق. ال ولار ءوز كەزەكتەرىندە مينيسترلىككە شىققان-تىن. نەلىكتەن ەكەنىن ءبىلمەيمىز, جول جۇرۋگە رۇقسات قاعازى ءالى كۇنگە دەيىن كەلمەي جاتىر. وبلىستاعى قىزمەتكەرلەرگە دە كۇن سايىن تەلەفون شالىپ وتىرمىز, الايدا ءبارى ناتيجەسىز. سوندىقتان, كەزەكتە تۇرعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ نارازىلىق بىلدىرۋلەرى, ارينە, ورىندى. ويتكەنى, ءبىر پاراق قاعاز ءۇشىن جەتى كۇن بويى دالادا تۇرۋ, ارينە, ءار ادامنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتادى”, – دەدى ولەگ ماكپۋزوۆ. بىرەۋدىڭ جوعىن بىرەۋ ىسقىرىپ ءجۇرىپ ىزدەيدى دەگەن وسىنداي-اق بولار.
سونداي-اق كولىك جولاۋشىلارىمەن پىكىرلەسكەنبىز. رەسەيدەن اقتاۋعا بارا جاتقان جولاۋشى ايەل بىلاي دەدى: “مەنىڭشە, كەدەن وداعى دۇرىس شەشىم سياقتى. ويتكەنى, ارعى تۇستاعى قاراوزەك كەدەنىنەن بەرى ءوتۋ تەز ىسكە اسقان بولاتىن. اقتاۋدىڭ تەڭىزىن جانىما جاقىن تۇتىپ, وسىمەن ەكىنشى رەت ساپار شەگۋدەمىن. الدىڭعى رەتتە كەزەك كۇتىپ قالعان ەدىم, ال قازىر ءوزىڭىز كورىپ تۇرعانداي, جولاۋشىلار تەز-تەز ءوتىپ جاتىر. تەك كولىك جۇرگىزۋشىسىن كىشكەنە كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. ال جالپى جۇمىس العا باسقان سەكىلدى”.
قۇرمانعازى اۋدانىندا جەكە كاسىپكەرلەر سانى جەتەرلىك. ولاردىڭ كوبى استراحان قالاسىنان تاۋار تاسىپ, تۇرعىندارعا رەسەيلىك ونىمدەردى ۇسىنىپ كەلەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى “اداي” دۇكەنىنىڭ يەسى ەربول كارىموۆتەن تاۋارمەن شەكارادان ءوتۋ ماسەلەسى جايلى سۇراعانىمىزدا, ول: “جولاۋشىلارعا ۇلكەن ىقپالى ءتيىپ جاتقان شىعار, ال تاۋارمەن ءوتۋدى قاداعالاۋ قىزمەتى كۇشەيە تۇسكەن. سونىمەن قاتار, ەكى كەدەننەن وتۋگە ءبىرشاما ۋاقىت كەتەدى”, – دەدى.
وسى ساپاردا بايقاعانىمىز, كەدەن بويىن جاعالاپ اقشا ايىرباستاۋ ماقساتىندا جۇرگەن ايەلدەردىڭ قىلىعى كورگەن ادامدى قىنجىلتادى. تىرشىلىك قامى دەسە دە, كولىكتەردىڭ ءجۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي, بەتتەرىن ورامالمەن جاۋىپ جول بويىنا تۇرىپ العان ونداي جاندار وزگە ەلدەن كەلگەندەرگە جاعىمسىز اسەر قالدىراتىنى انىق. ماسەلەن, باسقا ەلدەردە كەدەن تەرريتورياسىندا وسىنداي جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن بىردە-ءبىر ادامدى كەزدەستىرمەيدى ەكەنسىز. كەزدەسسە, ءدال سول بويدا-اق ۇستالىپ, سوتتالادى ەكەن. ويتكەنى, ول جاقتا زاڭ سونداي. بىزدىڭشە, مەملەكەتارالىق مەكەمە الاڭىندا مۇنداي كورىنىستەر ورىن الماۋى ءتيىس. ويتكەنى, جولاۋشىلار ءۇشىن ارنايى اقشا ايىرباستايتىن بولىمشەلەر بار. سوندىقتان جۇرگىنشىلەرگە اقشالارىن اۋىستىرۋ ەشقانداي قيىندىق تۋعىزبايدى. بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ جونىندە كاپيتان جايىق جۇسىپوۆكە ۇسىنىس جاسالدى. ول جونگە كەلتىرۋ شارالارىن قاراستىراتىنىن ايتىپ, ۋادەسىن بەردى.
سۋ ماسەلەسى دە نازار اۋدارارلىق. ول كەدەن قىزمەتكەرلەرىنە ەداۋىر قيىندىق تيگىزىپ تۇر. 500 شارشى مەتر جەر كولەمىن الىپ جاتقان كەدەن بەكەتىنىڭ تەرريتورياسىنا ءتىپتى بىرەر تال ەگۋگە مۇمكىندىك جوق. شەتتەن كەلگەن جولاۋشىلاردىڭ قازاقستان تۋرالى الاتىن العاشقى اسەرى, مىنە, وسىنداي. “كورشى كۋدرياشوۆ اۋىلىندا جۇمىس جاسايتىن سۋ ايداعىش قۇرال ارقىلى جىبەرىلەتىن سۋ دا بۇل جەرگە جەتپەيدى”, دەپ ولەگ ماكپۋزوۆ ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى.
وسى جايلاردىڭ ءبارىن تىڭداي كەلە يراك قاسىم ۇلى: “جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالاردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىراتىن بولامىز”, – دەدى.
جالپى, رەسەيمەن اراداعى كەدەن وداعىنىڭ ءىسكە قوسىلۋى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى دەۋگە نەگىز بار.
ايگۇل ەرتىلەۋوۆا, جۋرناليست. باتىس قازاقستان وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانى.