ەلباسى ن.نازارباەۆ تۋىسقان كورشى ەلگە 10 ميلليون دوللاردىڭ كومەگى كورسەتىلەتىنىن ءمالىم ەتتى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىزستانداعى ءساۋىر وقيعالارى بارىسىندا باۋىرلاس ەلدە تاعى دا قان توگىلىپ, تۇراقسىزدىق ورىن العانىنا وكىنىش بىلدىرگەن بولاتىن. سونداي-اق زورلىق-زومبىلىق پەن ۇرلىق-قارلىقتىڭ كورىنىستەرىنە ءوزىنىڭ نارازىلىعىن بىلدىرگەن ەدى. “قىرعىز رەسپۋبليكاسى – ءبىزدىڭ كورشىمىز. مەن سونداعى وقيعالارعا ۇلكەن وكىنىشپەن قاراپ وتىرمىن. بىزگە جاقىن تۋىسقان قىرعىز حالقىنىڭ وسىنداي ءوزارا جانجالدى جاعدايلارعا قايتا كىرىسىپ وتىرعانى الاڭداتادى. بارلىق ساياساتكەرلەر حالىقتىڭ قامىن جەيتىندىكتەرىن, ولارعا تەك جاقسىلىق تىلەيتىندىكتەرىن ايتادى. ءىس جۇزىندە ءدال بۇلاي بولماي وتىر. دۇكەندەردى قيراتىپ, ورتەپ جاتىر, بانكتەر جابىق تۇر, قىرعىزستاننان كاپيتال كەتىپ بارادى. تۇراقتىلىق جوق جەردە ەشتەڭە دە بولۋى مۇمكىن ەمەس. ساياساتپەن ەمەس, بارريكادالارمەن اينالىسۋ كەرەك. اۋەلى حالىقتى تويىندىرىپ, ولارعا جۇمىس بەرۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا قىرعىزستان تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتە جوعارى. سالىستىرىپ قاراساڭىز, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو قىرعىزستاندا – 800 دوللار, قازاقستاندا – 8 000 دوللار. قازاقستان وسى جىلداردىڭ بارىندە بەيبىت ءومىردىڭ راحاتىن كورىپ, ەڭبەك ەتۋدە, بالالارىن تاربيەلەۋدە. ەلدە تۇراقتىلىق. كوپ ۇلتتىلىققا قاراماستان, ادامدار ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەيدى, تولەرانتتىلىق وتە جوعارى دەڭگەيدە. جانە دە بۇل بىزگە دامۋعا, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. تۇراقتىلىق پەن حالىقتىڭ تىنىش ءومىرى – ەڭ باستى بايلىعىمىز”, – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
كۇنى كەشە الماتى تۇبىندە بولىپ وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە دە قىرعىزستانداعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق از ءبىلدىرىلگەن جوق. ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى احۋال ءالى دە قالىپقا تولىق ءتۇستى دەۋگە كەلمەيدى, دەدى القالى جيىندا ءسوز العان ءتۇرلى ەلدەر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى ءبىراۋىزدان. مۇنداي ءمالىمدەمەلەر نەگىزسىز بولماسا كەرەك.
سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى بەيرەسمي كەزدەسۋىنىڭ بەتاشارىندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: ء“بىزدىڭ ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىنە قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىس ەلەۋلى سىناق بولدى... سوڭعى 5 جىلداعى ەكى مەملەكەتتىك ءتوڭكەرىستىڭ باستى سەبەپتەرى ەكونوميكانىڭ دامىماعاندىعى, حالىقتىڭ كەدەيلىگى, بيلىك تىكتەمەسىنىڭ السىزدىگى جانە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ تۇرلاۋسىزدىعى بولدى”.
ەلباسى كەلەسى كەزەكتە جاڭا كونستيتۋتسيانى جانە وتپەلى كەزەڭدەگى قىرعىزستان پرەزيدەنتىن بەكىتۋ ءۇشىن بولعان رەفەرەندۋم بۇل ەلدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءماسەلەلەردىڭ از عانا بولىگىنە جاۋاپ بەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. “شەتىن تۇراقتىلىق كەز كەلگەن ۋاقىتتا بۇزىلۋى مۇمكىن”, دەدى وسى ورايدا قازاقستان باسشىسى. ونىڭ ۇستىنە قازىر بۇل ەلدىڭ ومىرىندە رەسپۋبليكا پارلامەنتى سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا ساياسي كۇرەستىڭ شيەلەنىسۋىمەن سيپاتتالاتىن وتە جاۋاپتى ءسات باستالادى. قىرعىزستان حالقى بۇل كەزەڭدە ءوز ەلىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى بايىپتى ويلانۋى ءتيىس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق ازاماتتار سايلاۋ ناتيجەسىندە بۇرىنعى قاتەلىكتەردى قايتالامايتىن, قاجەتتى رەفورمالاردى, ەڭ الدىمەن ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالادا جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بيلىك پەن ونىڭ تارماقتارىن قالىپتاستىراتىنىنا باسا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قۇرىلعان ماماندار توبى قىرعىز تارابىمەن بىرگە قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ كەيىنگە قالدىرىلماس شارالارىن انىقتاعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, بۇزىلعان ۇيلەرگە قۇرىلىس ماتەريالدارى, جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن وتىن تۇرىندەگى شۇعىل كومەك 10 ميلليون دوللار كولەمىندە كورسەتىلەتىنىن جاريا ەتتى. رەسەي مەن وزبەكستاننىڭ دا كومەك قولىن سوزعانىن ايتىپ, الايدا, بۇلاردىڭ جەتكىلىكتى ەمەس ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
“قىرعىزستانعا قارجىلاي جانە نارلەندىرۋ كومەگىن كورسەتۋ ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدەسى مەن تامىزىندا ەكى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ بەلگىلەنگەن. بيۋدجەتتىڭ كۇتىلىپ وتىرعان ەلەۋلى تاپشىلىعى جانە ب ۇلىنگەن ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان قارجىنىڭ وتە-موتە جەتىسپەۋشىلىگى جيناقتاي العاندا شامامەن 1 ميلليارد دوللارعا باعالانادى. بۇگىن ءبىز سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدى الدا بولاتىن فورۋمداردىڭ جۇمىسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, وعان قاتىسۋعا شاقىرامىز”, دەدى قازاقستان باسشىسى.
ەلباسى ءسوزىنىڭ ءمانى مىناعان كەلىپ سايادى: بۇگىندە قىرعىزستانعا رەسەي مەن وزبەكستان جانە قازاقستان كومەك قولدارىن سوزىپ وتىر. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. قىرعىزستاندى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعۋ ءۇشىن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاردەمى قاجەت. ياعني, الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە قاراعاندا, 1 ميلليارد دوللار شاماسىندا قارجى كەرەك بولادى. مىنە, الداعى شاقىرىلاتىن فورۋمدار وسى ماقساتتى – قاراجات ماسەلەسىن شەشۋدى كوزدەيتىنى دە قۇپيا ەمەس. ال قازاقستان بەرمەكشى بولىپ وتىرعان 10 ميلليون دوللاردىڭ كومەگى ەڭسەسى تۇسكەن ەلگە ايتارلىقتاي سەپتەسىن بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ەلباسى “حابار” اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, قازاقستان قىرعىزستانداعى جاعدايدىڭ جەدەل تۇراقتانۋىن قالاپ قانا قويماي, جاردەم قولىن سوزۋعا اركەز دايىن. “قازاقستان – قىرعىزستانعا تۇراقتىلىق تىلەيتىن مەملەكەت. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە مەن گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا كومەكتەر كورسەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىقتى جۇمىلدىرۋعا قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن. قىرعىزستانعا ۇقشۇ جەلىسى بويىنشا قازىردىڭ وزىندە رەسەي, قازاقستان جانە وزبەكستان ءجاردەمدەسىپ جاتىر. مەن بۇگىندە وزبەكستان يىعىنا دا ايتارلىقتاي اۋىرتپالىق ءتۇستى دەپ ەسەپتەيمىن. جانە ءبىز پرەزيدەنت يسلام كاريموۆ پەن وزبەكستانعا يىقتارىنا ەڭ اۋىر جۇكتى ارتقاندارى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرۋگە ءتيىسپىز. اينالاسى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 100 مىڭ ادام شەكارا اسىپ كەلدى. ولاردى ورنالاستىرۋ, تاماقتاندىرۋ, ەمدەۋ, باسقا دا قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى. مۇنىڭ بارلىعى وزبەكستان ءۇشىن ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزعانىن, وزبەك جاعىنىڭ قانداي پروبلەمالاردى شەشۋىنە تۋرا كەلگەنىن مەن جاقسى سەزىنەمىن”.
قازاقستان باسشىسى مىنا ماسەلەگە دە باسا نازار اۋداردى: “قازىرگى كەزدە قىرعىزستان كەدەي ەل, سوندىقتان تابىستى مەملەكەت بولا المايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. مەن ولاي دەپ ەسەپتەمەيمىن. قىرعىزستان جەرى التىنعا, تەمىرگە, كۇمىستى مىسقا جانە باسقا دا رەسۋرستارعا باي. تاۋلى وزەندەرىنىڭ الەۋەتى وراسان. تۋريزم سالاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى دە وتە زور. وسىلاردىڭ ءبارىن كوتەرۋ كەرەك. وزگە مەملەكەتتەردىڭ ەشبىر گۋمانيتارلىق كومەگى ەلدى ەشقاشان ەڭسەلەندىرە المايدى”, دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
شىن مانىندە كوپ ءجايت مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى كوتەرۋ ارقىلى ادامدارعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, حالىقتى تويىندىرا الا ما دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەتىنى انىق. ەگەر وسى ساۋال شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ەلدىڭ تۇراقتى ارناعا تۇسەتىنى كۇمانسىز. سوندىقتان, قىرعىزستاندى ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك. ال ونى جاساۋدا قازاقستاننىڭ كومەككە كەلەتىنى تاعى انىق. وسى رەتتە ەلباسى ن.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, قىرعىزستاندا قايتا ورلەۋ مەن ەكونوميكانى كوتەرۋدىڭ ستراتەگيالىق ساياساتى بولعانىن وتە-موتە قالايمىز.
قازىرگى كەزدە قازاقستان تاراپىنان قىرعىزستاندى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرگە حالىقارالىق قوعامداستىق ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر. مۇنداي ريزاشىلىقتى ەلىمىزدىڭ تەك قىرعىزستاندا عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازيا وڭىرىندە, ءتىپتى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تۇراقتىلىق ورناتۋعا ۇمتىلىسىمىزعا بەرىلگەن لايىقتى باعا دەپ قابىلداۋعا بولاتىنداي.
سامات مۇسا.