الىستاعى اۋدان ادىمى

جۋىردا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان سەمينار-كەڭەستە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى تۇراتىن ەلدى مەكەندەردىڭ شەتىن ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارى كەڭىنەن تالقىلاندى. ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆ توراعالىق ەتكەن القالى باسقوسۋدا كەمشىن تۇستار دا بۇكپەسىز ايتىلىپ, اۋىلداردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدەگى اۋدانداردىڭ رولىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. وندا قيانداعى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى ورەلى وزگەرىستەر مەن قارىمدى قادامدار ۇلگى ەتىلدى. ءبىز تابىس سىرىن بىلمەك نيەتپەن اتالمىش اۋداننىڭ اكىمى امان تورەگەلديندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءيا, وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆتىڭ بايانداماسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى وڭ تاجىريبەلەرىمىزدىڭ اتاپ كور­سەتىلگەنى راس. قازىر بارلىق اۋىل­دىق وكرۋگتەردە قوعامدىق مون­شا, دۇكەن, ءدارىحانا, شاشتاراز سەكىلدى حالىققا ءبىرىنشى قاجەتتى قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ەشقانداي قۇپيا سىرى جوق. ەلباسى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا جەرگىلىكتى جەرلەرگە بارىنشا كوڭىل ءبولىپ, اۋىلدىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتۋ, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, قازاقستاندى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قات­ارىنا قوسۋ جولىنداعى قاعي­داتتاردى بەلگىلەپ بەردى. بۇگىنگى تاڭداعى باستى مىندەتىمىز – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋ. وعان مۇمكىندىك تە, كۇش-جىگەر دە جەتكىلىكتى. جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن قولداۋىنا يە بولعان باعدارلامالار بيىك بەلەستەرگە جىگەرلەندىرەدى. قولتىقتاسىپ ەڭبەك ەتۋگە ۇندەيدى. الەمدەگى قارجىلىق داعدارىستارعا قارا­ماستان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇرلاۋلىلىعى تاڭداپ العان جو­لىمىزدىڭ دۇرىستىعىن اڭ­عارتسا كەرەك. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ باسىم باعىتتارى ۇجىمداردا كەڭىنەن ءتۇسىندىرىلىپ, «100 ناقتى قادام» جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ, جاڭا تاريحي جاعدايداعى ۇلتتىڭ وركەندەگەن مەملەكەتتەردىڭ ساپىنا قوسىلۋ جونىندەگى جوسپار, كۇردەلى كەزەڭنەن سۇرىنبەي وتۋگە جاعداي تۋعىزاتىن قادام ەكەنى قاداپ ايتىلدى. «100 ناقتى قادامنىڭ» قاي-قايسىسى بولسىن ماڭىزدى, ابدەن ەكشەلگەن. ويعا قونىمدى. 61-قا­دامدا ەت ءوندىرىسى مەن وڭدەۋدى دامىتۋ باعىتىندا الدا ۇلان-عايىر ىستەر كۇتىپ تۇر. ەندىگى نەگىزگى ءمىن­دەت شيكىزات بازاسىن العا باستىرۋ جانە وڭدەلەتىن ءونىمدى سىرتقى نارىققا شىعارۋ بولىپ تابىلادى. 60-قادامدا ايتىلعانداي ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەس­تورلار تارتۋ شەڭبەرىندە تمد ەلدەرىنە شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ جارتىسىنا دەيىنگى ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. – بۇرىندارى ءۋاليحانوۆ اۋدانى دامۋ الەۋەتى تومەن ساناتىنا جاتقىزىلاتىن. قازىر جاعداي قانشالىقتى وزگەردى؟ – تابيعاتى كوركەم, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى بەرىك ساقتالعان ءوڭىردى الدەكىمدەر دەپرەسسياعا ۇشىراعان ايماققا ەنگىزىپ, قارجى «قالدىق پرينتسيپىمەن» ءبولىنىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكالىق ۆە­دومستۆولاردىڭ تىكەلەي ءارى جەدەل ارالاسۋىمەن شەشىلەتىن ءتۇيىندى پروبلەمالار جابۋلى قازان كۇيىندە قالا بەرگەن. ەشكىم دە «ارتتا قالۋشىلىقتىڭ» وبەكتيۆتى, سۋبەك­تيۆتى ءتۇپ تامىرلارىنا ءۇڭىلۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. نەگىز­گى تۇرعىندارى قازاقتار سانالاتىن ءوڭىردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى رە­تىندە اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگىن ايتۋعا بولادى. كەزىندە التى اۋدان ەنشى الىپ شىققان. باستاپقىدا كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, «قىزىل تۋ» اتالعان. 1997 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قوسىلعان. تەرريتوريالىق باعىنىشتىلىعىنىڭ ءجيى وزگەرۋى العا باسقان ادىمنىڭ كەرى كەتۋىنە سالقىنىن تيگىزبەي قويعان جوق. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسۋى, جولداردىڭ ساپاسىزدىعى سالدارىنان اۋدانىشىلىك قاتىناۋ ءتۇيىندى ماسەلەگە اينالعان. پە­تروپاۆلدان قۋلىكول اۋىلدىق وكرۋگىنە جەتۋ ءۇشىن كەمى 600-700 شاقىرىم ءجۇرىپ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىن بىرنەشە رەت كەسىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى سالاسى – اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ەگىنشىلىك. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قولداۋى ارقاسىندا استىق ءون­دىرىسى ءارتاراپتاندىرىلىپ, ماشينا-تراكتور پاركى نىعايدى. جىل باسىنان بەرى 109 ميلليون تەڭگەنىڭ جاڭا ۇلگىدەگى تەحنيكالارى ساتىپ الىندى. بىلتىر اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان گەكتار ونىمدىلىگى 13,7 تسەنتنەردەن اينالىپ, 225,3 مىڭ توننا استىق جينالدى. بيىل 246,4 مىڭ گەكتار جەرگە بىتىك استىق ءوسىرىلدى. جانار-جاعارماي باعاسىن ارزانداتۋ ماقساتىمەن 380 ميلليون تەڭگە جەڭىلدىكتى جاردەماقى الىندى. بۇل شارالار كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋدىڭ باستى كەپىلى بولماق. وداق ىدىراپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن كەزەڭدە مال سانىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتكەنى بەلگىلى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدا ۇكىمەتتەن بەرىلىپ جاتقان قارجىلىق دەمەۋلەردىڭ كومەگى ولشەۋسىز. «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان», «ىرىس» باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىن اۋىلدىقتار انىق سەزىنىپ وتىر. مىسالى, «كەرەي – 2014», «دوسجان» فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ, «يۋنايت ينۆەست» جشس-ءنىڭ 172 باس ءىرى قارا جانە 108 باس جىل­قى الۋ جونىندەگى وتىنىمدەرى ما­قۇلداندى. «التىن اسىق» باع­دارلاماسىنا قاتىسۋشىلار سانى ارتا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ ءۇشىن 8 ميلليون 826 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك جاردەماقى بەرىلدى. ەلباسى تاپسىرمالارىنا سايكەس اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بورداقىلاۋ الاڭدارىن, فەرمالار ۇيىمداستىرۋ, مالدىڭ گەنەتيكالىق جانە ەكسپورتتىق الەۋەتىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. «جولداسباي-اگرو» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان 393 اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن اكەلىپ, 890 باسقا جەتكىزدى. ەندى مالداردى اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ, مال بورداقىلايتىن الاڭ سالۋ جوسپارلانعان. – القالى جيىندا ءمالىم ەتىلگەندەي شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى جەتىستىكتەردى تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز؟ – ەلباسى ەكونوميكانىڭ ما­ڭىزدى بۋىنىن جەكە كاسىپكەرلىك قۇرايتىنىن تالاي مارتە اتاپ كورسەتتى. قارجىلىق مۇمكىن­دىكتەردىڭ ارقاسىندا بۇل سالا قار­قىندى دامىپ كەلەدى. «بيز­نەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا «سەۆەرنايا نيۆا» سەرىك­تەستىگى سىيىمدىلىعى 60 مىڭ توننا بولاتىن ەلەۆاتور سالۋعا كىرىستى. جوبانىڭ قۇنى – 2 ميلليارد تەڭگە. «جاقسى تۇز پەتروپاۆل» جشس تۇز ءوندىرۋ جۇمىستارىنا كىرىستى. جىلدىق قۋاتتىلىعى 40 مىڭ تونناعا جۋىق. قىزىل تۋ كەن ورنىنان كارەر اشىپ, قيىرشىق تاس وڭدەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق باسىم. زاۋىت جىلىنا 200 مىڭ توننا ءونىم شىعارىپ, 50 ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى. بيىل 8 جاڭا نىسان ىسكە قوسىلىپ, 7 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق اشىلدى. ولاردىڭ يەلىكتەرىنە 12 676 گەكتار جەر ءبولىنىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اي­نالىسۋعا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. – امان جاقسىباي ۇلى, اۋىل­­دىقتاردى تاعى قانداي ماسە­لەلەر تولعاندىرادى؟ – كولىك جانە تۇرعىن ءۇي ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ – وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋلارىندا وڭىرلەردى باي­لانىستىراتىن جولداردىڭ ما­ڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلگەنى ءمالىم. بىلتىر جەر­گىلىكتى جولداردىڭ جوندەلۋىنە 491 ميلليون تەڭگە باعىتتالدى. بيىل دا قوماقتى قاراجات قاراستىرىلدى. «قۋلىكول-قاراتال» باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋگە ايماق باسشىسى وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن 52 ميلليون تەڭگە ءبولدىرتتى. سونىمەن قاتار, جولاۋشىلار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى «كىشكەنەكول-استانا» باعىتىنداعى پويىزعا قوسىمشا ۆاگون قوسۋعا ىقپال جاسادى. «كىشكەنەكول-قۋلىكول», «كىشكەنەكول-اققۇدىق» جانە «كىشكەنەكول-كوكشەتاۋ» باعىت­تارىندا اۆتوبۋس مارشرۋتتارى اشىلىپ, 16 ەلدى مەكەنگە قىزمەت كورسەتەدى. اۋدان تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – ما­ڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا ەلدى مەكەندەردىڭ 95 پايىزى تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان. وتكەن جىلى 36 شاقىرىم «اقتۇيەساي-ءوندىرىس-جۇمىسشى-جامبىل» ارا­­­­­­­­لىعىنداعى جانە 27 شاقىرىم «مو­لودايا گۆارديا-مورتىق» باعى­تىن­داعى سۋ قۇبىرلارى جاڭار­تىلدى. «چەحوۆ-كىشكەنەكول» باعى­تى بويىنشا سۋ قۇبىرى تارتىلۋدا. سوڭعى ەكى جىلدا وسى سالادا 1 ميلليارد تەڭگە يگەرىلدى. «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە 2 قاباتتى 12 پاتەرلى ءۇي بەرىلدى. «ءمولدىر سۋ» كاسىپورنىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن وسىنشا پاتەر بوي كوتەردى. – ەلباسىنىڭ اپاتتى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدى وقى­تۋ ماسەلە­لەرىن تەزىرەك شەشۋ جونىندەگى تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟ – اۋدانىمىزدا مۇنداي پروبلەمالار جوق. وقۋشىلارىمىز ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ ناتيجەسىمەن قۋانتىپ كەلەدى. بىلتىر وبلىس بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەنبىز. بيىلعى كورسەتكىشتەر دە جاقسى. ورتا­شا بالل 81,8%-دى قۇراپ, الدىڭ­عى ورىننان كورىندىك. جەتى تۇلە­گىمىز «التىن بەلگىگە» يە بولدى. مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي شەبەر­لىگىن جەتىلدىرۋ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, وقۋشىلاردىڭ جاقسى ءبىلىم الۋى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. «جۇمىس­پەن قامتۋ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى ءوندىرىس ورتا مەكتەبىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. جاستاردى سپورتقا باۋلۋ باعى­تىندا جۇمىستار جۇيەلى سيپاتقا يە. 103 سپورتتىق نىسان جۇمىس ىستەيدى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 27,7 پايىزى سپورتقا تارتىلىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان. ەركىن كۇرەستەن كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى احمەتجان قازىمبەتوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق تۋرنير داستۇرگە اينالعان. وبلىستىق قىسقى ويىندار وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا تالاپتارعا ساي جابدىقتالعان حوككەي كورتى بوي كوتەردى. ەندى دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالۋدى ويلاس­تىرىپ وتىرمىز. اۋداننىڭ جاعراپيالىق جا­عىنان وڭتايلى ورنالاسۋى, مي­نەرالدىق, شيكىزاتتىق رەسۋرس­تاردىڭ مولدىعى, دوستىقتى, جاق­سى داستۇرلەردى قاستەرلەيتىن تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەكسۇيگىش قاسيەتتەرى – مۇنىڭ ءبارى بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراۋعا جول اشارى انىق. ءوڭىردى تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ توعىسقان كۇرەتامىرى دەسە دە بولادى. سول­تۇس­تىك شىعىسىندا رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ ومبى وبلىسىمەن, شىعىسىندا پاۆلودار, وڭتۇستىك-شىعىسىندا اقمولا وبلىسىمەن شەكتەسەدى. ءسوز اراسىندا بي­دايىق – ومبى باعىتىنداعى تەمىر­جول جۇيەسىنىڭ جاڭعىرتىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان اۋدان تۇرعىندارى ەل ىرىسىن ەسەلەۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسا بەرەتىندەرى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ءۋاليحانوۆ اۋدانى.