حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى بايىرعى تۇركى بابالارىمىزدان تام-تۇمداپ جەتكەن جىرلاردا ايتىلاتىن جەرۇيىق اتامەكەن – ەرگەنەقون اسقار التاي تاۋلارىنىڭ سان عاسىرلىق جۇمباق جاسىرعان قالىڭ قويناۋلارىندا ەكەنىن انىقتادى. تۋرا جىردا سۋرەتتەلگەن كورىنىس: جان-جاعى بيىك كوگىلدىر تاۋلارمەن قورعان ىسپەتتى قورشالعان, سارقىراعان سۋى بار, جايقالعان نۋى بار جازيرا جايلاۋ. التايدىڭ وسى ءبىر قۇت قويناۋىن جانارعا تۇگەل سىيعىزىپ قاراعاندا, بەينەبىر تەربەلىپ تۇرعان الىپ بەسىك دەرسىڭ. الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجاننىڭ التايدى ءتۇبى ءبىر تۋىس جۇرتتىڭ التىن بەسىگىنە بالاۋى دا وسىنداي تىلسىم سىردىڭ جاتقاندىعىنان بولار. بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن ۇيلەستىرەتىن ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ حالىقارالىق ەكسپەديتسياسى دا ءدال وسىلاي: «التاي – التىن بەسىك» دەپ اتالدى. بۇل شىعىس قازاقستان وبلىسى قاتونقاراعاي اۋدانىنا قاراستى بەرەل اۋىلى ماڭىنداعى قاراقابا جازىعى بولاتىن.
وتكەن جىلى وسى جەردەگى كونە عۇرىپتىق كەشەندەردەن بەلگىلى ارحەولوگ-عالىم زەينوللا ساماشەۆ باستاعان قازبا جۇمىستارى بىرنەشە كونە مۋزىكالىق اسپاپتار تاپقان بولاتىن. بۇگىندە ولاردى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى زەرتتەۋدە. سولاردىڭ ءبىرىن اكادەميا قايتا جاڭعىرتىپ, قالپىنا كەلتىرىپ تە ۇلگەرگەن. ول بۇگىنگە دەيىن تابىلعان ەڭ كونە قوبىز رەتىندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۋزەيىندە تۇر.
«التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەمەي مە بۇرىنعىلار. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى باسقارعان بۇل جولعى ەكسپەديتسيا بىرقاتار مەملەكەتتەردەن دەلەگاتسيالار اتسالىسقان, حالىقارالىق سيپاتتا بولدى. اتاپ ايتقاندا, ازەربايجاننىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىنان, قازاقستاننىڭ ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنان, قىرعىزستاننىڭ «ماناس» قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن, ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن باسشىلار مەن بىلىكتى ماماندار, تانىمال ارحەولوگ-عالىمدار, سونداي-اق, بىرقاتار شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق جەتەكشى باق باسشىلارى قاتىستى.
اڭىز اقيقاتقا اينالدى. ادامزاتتى تىلسىم سىرلارىمەن تاڭعالدىرىپ كەلە جاتقان التاي بيىل دا جاڭالىعىمەن قۋانتتى. ەرگەنەقوننىڭ التايدا ەكەنى داۋسىز دالەلدەرمەن ايقىندالا ءتۇستى. ايتا كەتەيىك, تۇركيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قاراقابا جازىعىنىڭ كونە داستاندا ايتىلاتىن ەرگەنەقوننىڭ ءدال ءوزى ەكەنىنە بىردەن نازار اۋداردى. جاۋىنان قاپىدا جەڭىلگەن كوك تۇرىكتەردىڭ وسى قۇتتى قويناۋعا بويتاسالاپ امان قالعانىن, قايتادان ءوسىپ-ونگەنىن قاراقاباداعى قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان تاڭعاجايىپ ولجالار دا ايعاقتاي تۇسەدى. ەرگەنەقوننىڭ ەرتەگى ەمەس ەكەنىنە ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارىمەن قاتار, ولاردىڭ مىڭداعان وقىرمانى دا كوز جەتكىزىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان», «حابار» جانە تۇركيالىق NTV, «Haberturk» تەلەارنالارىنىڭ قاتىسۋىمەن اتالعان ەكسپەديتسيا تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر مەن ارنايى باعدارلامالار جاسالىپ, كورەرمەنگە ۇسىنىلماق. سونىمەن قاتار, ەكسپەديتسيا اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «التاي – التىن بەسىك» اتتى دالا سەمينارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ, دارىپتەۋ, سونداي-اق, بىرلەسكەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ ءجانە باسقا اۋقىمدى ماسەلەلەر تالقىلداندى. اشىق اسپان استىندا كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, بيىلعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان ولجالار قاتىسۋشىلار نازارىنا ۇسىنىلدى. ولاردىڭ ىشىنەن جاۋجۇرەك بابالار تۇتىنعان قىلىشتىڭ قىنابى, قورامساق جانە ساداقتىڭ بولىگى ايرىقشا كوز تارتادى. اسىرەسە, قورامساقتىڭ سان عاسىر بويى ب ۇلىنبەي ساقتالعانىنا ارحەولوگتاردىڭ ءوزى تاڭدانىپ وتىر.
ەكسپەديتسيا جۇمىسى استانادا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنداعى كەزدەسۋمەن جالعاسىن تاۋىپ, قاتىسۋشىلارعا سەرتيفيكاتتار تابىس ەتىلدى.
«ەگەمەن-اقپارات».