ورازاقىننىڭ ەكىنشى ءبىر اقىندىق ەرەكشەلىگى – ونىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان جىر جازۋداعى ەجەلگى داستۇرگە بەرىكتىگى. ول كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ءتىرى كورىنىستەرىنەن كوڭىلىنە تۇيگەن ويلارىنىڭ ولەڭگە اينالۋى. ونىڭ كىتاپتارىندا دەرەكتى, وقيعالى ولەڭدەردىڭ كوپ كەزدەسەتىندىگى – وسى سوزىمىزگە دالەل. سونداي-اق, ويعا جومارت, سوزگە ساراڭ اقىننىڭ وسىنداي ولەڭدەرىنىڭ قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي جيناقى, ءتۇيىندى, اسەرلى ەكەندىگى. بىلايشا قاراعاندا, انشەيىن عانا تۇرمىستىق جاعدايعا ارنالسا دا وزىندىك ويى, وزىندىك ونەگەسى بار ونداي ولەڭدەردىڭ ءمانى زور, قاعيداسى قىمبات. ايتالىق, سان جىل ساندالمامەن ءجۇرىپ, سان جىل كىسى ەسىگىندە كۇنەلتىپ, اقىرى الماتىدان ءۇي العان ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنەن سۋىرتپاقتاپ سىر اڭعارعانداعى ايتاتىنى: مەنىڭ ءوز وتاۋ, قارا شاڭىراعىم, قوناق كەلسە شىعاراتىن ءتورىم بار, ەشكىمگە جالتاقتاماي, كىرىپتار بولماي بالا-شاعامدى ءوسىرىپ جاتىرمىن دەگەن قۋانىش جىرى. ەندى ءبىر جولى كىشكەنە بالاسىن ەرتىپ كوشەگە شىعىپ, اۆتوبۋسقا مىنگەن ساتتە بەيتانىس ادامداردىڭ جاپا-تارماعاي ەركەتايىنىڭ قىلىعىن قىزىقتاپ, بىرەۋى ورنىن بەرىپ, بىرەۋى كونفەتىن ۇسىنىپ, بىرەۋى سوزگە اينالدىرىپ بايەك بولا قالعانىنا كىشكەنە سابيدەن بۇرىن اجەسىنىڭ كوڭىلدەنە شالقىپ, ءماز-مەيرام كۇي كەشكەنىن جىرلاۋى جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەك جىلۋىنا, جاناشىرلىق پيعىلىنا, كەڭ پەيىلىنە قۇشتارلىقتىڭ, ريزالىقتىڭ بەلگىسى. اقىن ادامداردىڭ اسىل ادامگەرشىلىگىن, مىنەز مەيىرىمدىلىگىن, سەزىم مولدىرلىگىن, سوزىنە سەنىمدىلىگىن, ۋادەسىنە بەرىكتىگىن, دوستىققا ادالدىعىن ايرىقشا اسقاقتاتا جىرلاۋعا اسا ىنتالى. وسى ورايدا, «انا قۇرباندىعى», «سىر اقتارۋ», «كارىلەر ۇيىندەگى شالدىڭ مۇڭى» دەگەن ولەڭدەردەگى بالاپاندارىن قورعاشتاپ ءجۇرىپ, جىلاننىڭ ارباۋىمەن ونىڭ اۋزىنا ءوزى ءتۇسىپ, قۇرباندىق بولعان انا تورعاي تۋرالى ءتالىمدى, كەزىندە مەنمەنسىپ, تاكاپپارلانىپ, كوز سالىپ, ءسوز سالعان جىگىتتەرگە قاراماي, جاستىق شاعىن وتكىزىپ الىپ, كوك ەتىكتى تۇگىل, كونە ەتىكتىگە زار بولعان, سالى سۋعا كەتىپ, تال قارماعان كىسىنىڭ كەيپىنە تۇسكەن كارى قىزدىڭ سىرىن, يت پەن مىسىقتىڭ دوستىعى تۋرالى, ياعني انا مىسىق اياقاستى ءولىپ قالىپ, ارتىندا قالعان مىسىقايلارىن سول ءۇيدىڭ ءيتى باۋىرىنا باسىپ, قامقور بولعانىن باياندايتىن حيكايانى, قارت اكەسىن كارىلەر ۇيىنە تاپسىرعان تاسجۇرەك, مەيىرىمسىز, ۇياتتان جۇرداي, قازاق بالاسىنا جات قىلىققا بوي الدىرعان قاتىگەز ۇلدىڭ ارسىزدىعىن العا تارتقان وقشاۋ وقيعانى جىرعا اينالدىرعان اقىننىڭ پالساپالىق تەرەڭ ويلارى وزگەمىزگە ومىرلىك ساباق ەكەندىگى, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
قازاقى ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇردى دارىپتەۋ دە ولەڭ ونەرىنىڭ باسىبايلى ەنشىسى ەكەندىگىن ءاردايىم ەسىندە ساقتايتىن اقىننىڭ وسىعان بايلانىستى جازعان جىرلارى دا جەتەرلىك. «ناعاشى» دەگەن ولەڭىنەن ۇزىك مىسال:
«...جاتىرسىز نەگە كەلمەي, ناعاشىمىز,
ەسىكتى سالەم بەرىپ تاعى اشىڭىز.
شاقىرعان ءوزىڭىزدى ساياسىنا,
باقشانىڭ ءسىز وسىرگەن اعاشىمىز.
...ەندى ولار كەلدى كەزەك ىزدەسىن دەپ,
ءسىز كۇتىپ ءجۇرسىز بە الدە ءبىز كەلسىن دەپ.
الدىمەن ورىنداۋشى ەدىڭىز عوي,
ىستەردى سىزدەن بۇرىن بىزگە مىندەت».
وسى ءبىر ەتنوگرافيالىق ەسسەدەي اسەرلى دە ونەگەلى ولەڭ جولدارى قازاق قاۋىمىندا باياعىدان بەرى قالىپتاسقان حالىقتىق قاسيەت – ناعاشىلى-جيەندى تۋىستىقتىڭ قادىرىن قاشىرماۋدى ەسىمىزگە سالاتىن سارا ءسوزدىڭ سالماعى سارى التىنداي ەمەس پە؟! اعايىن اراسىنداعى جاراسىمدى بازىنانى, جۇرەگىڭدى جىبىتەر دە جىلىتار تىلەكتەستىكتى, قايدا جۇرسەڭ دە باسىڭنان قۇس ۇشىرماي قورعايتىن قامقورىڭ, جاناشىرىڭ بولۋعا ءدايىم دايىن تۇراتىن, ارادان قىل وتپەس تۋىستىقتان تۇراتىن اسەرلى ءارى اقيقات اسپەتتەۋ – ناعىز اقىندىقتىڭ ايعاعى.
ورازاقىننىڭ ولەڭ ورنەكتەۋگە كەلگەندە وڭتايىن تاۋىپ, شابىتىنا قامشى سالدىرمايتىن, ەرەكشە ەپتىلىگى, توتەنشە تاپقىرلىعى بار. وعان مازمۇنى ماڭىزدى, ويى ورنىقتى, ءوڭى دە, ورنەگى دە وزگەشە «انا سىيى» دەگەن ولەڭى تولىق دايەك بولعانداي. الىس ساپاردان جولسوقتى بولىپ, شارشاپ-شالدىعىپ, ارىپ-اشىپ كەلە جاتقان گەولوگتار ايدالاداعى ءبىر اۋىلعا كەزىگىپ, شەتكى ءبىر ۇيگە اتباسىن بۇرادى. الدارىنان سۇرىنە-قابىنا شىققان كەيۋانا, سالەمدەسىپ, ءجون سۇراسقان سوڭ-اق ۇيىنە ءتۇسىرىپ, جىك-جاپپار بولىپ, قولىنان ءدام تاتىرىپ, قازاقى قوناقجايلىق كورسەتىپ ءماز. سويتسە, انانىڭ جالعىز ۇلى دا جۇمىس بابىمەن كوبىنەسە سىرتتا جۇرەدى ەكەن. سونى ايتىپ, كوزىنىڭ جاسىن جەڭىمەن ءسۇرتىپ, «جەگەندەرىڭنەن قالعان تاعامدى جولدارىڭا الىڭدار, ال اسىعىس بولماساڭدار, قونا جاستانىپ كەتكەيسىڭدەر», دەپ بەيتانىس مەيمانداردىڭ استى-ۇستىنە تۇسكەن اناعا العىستارىن جاۋدىرىپ, جولاۋشىلار اتتانىپ كەتەردە اعىنان جارىلىپ:
«...ءاۋميىن دەيىن, اق باتام
سەندەرگە بولسىن ات-شاپان», – دەپ شىعارىپ سالاتىن ساتتەگى كەيۋانانىڭ بەينەسى ءوزىنىڭ جالعىز ۇلىن ۇزاق جولعا ۇزاتىپ سالعانداي كەيىپكە تۇسكەن تۇلعاسىن, جالپى قازاق ايەلىنىڭ بەكزات بولمىسىن, ۇلتىمىزدىڭ ۇمىتىلماس ۇلتتىق ءداستۇرىن ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ, وسى وقيعانى ءوز باسىمىزدان كەشىرگەن كىسىشە ءبىر جاساپ قالامىز. اقىندىق ءسوزدىڭ قۇدىرەتى وسىنداي بولسا كەرەك. ال اقىننىڭ جاس ۇرپاق اتا ءداستۇرىمىزگە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراپ, ونى جاڭاشا جاڭعىرتۋ, جاسانتۋ ماسەلەسىنەن سىرت قالماسا دەگەن اق تىلەگىنە قوسىلۋ – ءبارىمىزدىڭ دە پارىزىمىز.
قازاقتىڭ كەلىندەرى تۋرالى دا كەستەسى كەلىستى, ونەگەسى ءورىستى ولەڭگە دە ارنايى توقتالا كەتكەن ءجون. ءيا, قازاقتىڭ كەلىنى ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىرىپ, ءوزى اتتاعان اق بوساعاسىنىڭ – وتباسىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ, اۋلەتتىڭ ابىرويىن اسىرۋعا اتسالىسۋدى, ۇلدارىن ۇياعا قوندىرىپ, قيماسا دا قىزدارىن قياعا ۇشىرىپ, قارا شاڭىراقتىڭ كيەسىنە باس ءيىپ, عۇمىر كەشەدى. وسىنداي يبالى, يناباتتى, يماندى كەلىننىڭ اسىل بەينەسىن ايالاپ, تولعانا جىر ارناعان اقىنعا ءدان ريزا بولاسىڭ. ورازاقىن وسىلاي وي تولعاپ, وسىنداي ونەگەلى ولەڭدەر جازۋدان جالىققان ەمەس.
قازاق ايەلدەرىنىڭ قۇداي قوسقان ەرلەرىنە ادالدىعىن, ارلىلىعىن, باستارىنا قانداي اۋىرتپالىق تۇسسە دە توزەتىن كونبىستىگىن, قايراتتىلىعىن ولەڭدە ورنەكتەۋ جونىنەن ورازاقىننىڭ اقىندىعى اسىپ تۇر. سونىڭ ءبىر مىسالى ۇزاق تا بولسا ۇلاعاتتى «انا ەسكەرتكىشى» دەگەن ولەڭى. وسىناۋ سىرلى جىردا وتاعاسىنان ەرتە ايىرىلىپ, قۇشاعىنداعى ەكى بوپەسىمەن جەسىر قالعان كەلىنشەككە: بالالارىڭ تىم جاس, ولارعا قامقورشى كەرەك, ەكى جارتى, ءبىر ءبۇتىن بولايىق دەپ تالايلار ءسوز سالسا دا, ءوزىم ءتىرى تۇرعاندا قوس ق ۇلىنىمدى جەتىم دەگىزبەيمىن دەپ, تىرشىلىكتىڭ بەينەتىن تارتا ءجۇرىپ جەتىلدىرگەن, ۇلدارىنىڭ ەرجەتكەنىن كورسە دە ۇيلەنىپ, نەمەرە سۇيدىرەتىن ساتىندە باقيلىق بولعان قايران اناعا ولەڭنەن ەسكەرتكىش ورناتقان ورازاقىننىڭ وسىناۋ ەلەگيالىق جىرى كوپتەگەن وقىرمانداردىڭ دا باسىنان كەشىرگەن قيلى دا قيىن تاعدىردىڭ بايانى ەكەنى راس قوي. سوندىقتان دا ەلەگيانى جۇرەگىڭ ەگىلىپ, كوز جاسىڭ توگىلىپ وتىرىپ وقيسىڭ.
اقىن – قازاق قىزدارىنىڭ تاعدىرىن ءار قىرىنان الىپ جىرلاۋدىڭ دا شىن شەبەرى. سونىڭ ءبىرى – «قىز ۇياسى». قاراپايىم قازاق قىزىنىڭ نامىسقويلىعىن, ەرجۇرەكتىگىن ەرتەگىدەي شەرتەتىن اڭىزدىڭ ىزىمەن جازىلعان ولەڭ-حيكايانىڭ عيبراتىنا ءتانتى بولاسىڭ. اسقار تاۋدىڭ قيا شىڭىنا ۇيا سالعان مۇزبالاق قىراننىڭ بالاپانىن الۋدى كوزدەگەن قۇسبەگى جىگىتتەردىڭ بىردە-بىرەۋى دەگەندەرىنە جەتە الماي الەك. بەلىنە بايلاعان ارقانى ءۇزىلىپ, ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز, حابارسىز كەتكەن اڭشى اعاسىن ىزدەۋگە قورقاقتاپ, ورتادان سۋىرىلىپ ەشكىم شىعا قويماعان سوڭ قارىنداسى تاۋەكەلگە بەل بۋادى عوي, باياعى. ءسويتىپ, جارالى اعاسىن دا, ۇياداعى بالاپاندى دا امان-ساۋ جەرگە ءتۇسىرىپ, سوڭىندا ءوزى مەرت بولادى. سوعان وراي بۇركىت ۇيا سالعان سول قيا شىڭ «قىز ۇياسى» اتانىپ, ەل ەسىندە قالعان ەكەن. اقىن ەل اراسىندا اڭىز بولىپ ساقتالعان سول سىردى تارقاتىپ, ەرجۇرەك قازاق قىزىنىڭ بەكزات بەينەسىن جىرىنا ارقاۋ ەتكەن. ومىرلىك ونەگەسى بار بولعاندىقتان دا جازىلعان جىردى سۇيسىنە وقيسىڭ.
اقىننىڭ ۇلگىلى, قاعيدالى ولەڭدەر جازۋعا ايرىقشا بەيىمدىلىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ءبىر جاقسىسى, ونداي ولەڭدەرى سىلدىراق قىزىل سوزدەردەن باس قۇراعان, وڭكەي اقىل ايتۋدان تۇراتىن تۇزى تاتىمسىز دۇنيەلەر ەمەس. ايتالىق, «ءومىر ونەگەلەرى» اتالاتىن توپتاماسى تولايىم پالساپالىق پايىم-تولعانىستاردان جاراتىلعان جىرلار. اقىن وندا پەندەلىك تىرشىلىك پەن رۋحتى ادامي ءومىردىڭ ارا سالماعىن سارالاي وتىرىپ, قوس ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسىنا وي جۇگىرتىپ, سىر ساباقتايدى. ساناڭا ساۋلە ءتۇسىرىپ, تولىق ادام بولۋدىڭ قاعيداسىنان قۇلاعدار ەتەدى. ارتىڭدا ەل-جۇرتىڭ جادىندا ساقتايتىن قانداي ىزگى ءىز قالدىردىڭ, قۇر اشەيىن ىشكەنگە ءماز, كيگەنگە قۋانىپ, توعىشاردىڭ عۇمىرىن كەشتىڭ بە دەگەن ساۋال تاستاپ, ويلى وقىرماننان جاۋاپ كۇتەدى. كوپشىلىك كوكەيىنە وي سالىپ, رۋحىن وياتۋدىڭ تۋرا ءتاسىلى وسى بولسا كەرەك.
قازاق اۋىلىنىڭ, ەل ءىشىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بەينەلى سۋرەتتەرىن ءتىرىلتىپ, ەتنوگرافيالىق مازمۇنداعى جازىلعان اقىن جىرلارى دا ءبىر توبە. سونىڭ ءبىرى «كوكپاردى» وقىپ وتىرعاندا دەلەبەڭ قوزىپ, ءوزىڭ دە دوداعا قوسىلىپ, كوكپار تارتۋعا ارالاسىپ كەتكەن كىسىنىڭ كەيپىنە تۇسەسىڭ. ال قازاقتىڭ كيىز ءۇيى تۋرالى اقىن تولعاۋلارى دا جۇرەگىڭدى ءدىر ەتكىزەتىندەي اسەرلى:
«...شاڭىراعىنان قارايتىن تاڭ سىعالاپ,
كيىز ءۇي تۇر الدىمدا التى قانات.
...ەسىگى اشىق, قوناققا ءتورى دايىن,
تۇڭلىك ءتۇرىپ تونەتىن كۇن مەن ايىڭ.
ۇياسىنا ورالعان قۇستاي بولام,
كيىز ءۇيدى جايلاۋدان كورگەن سايىن».
ەجەلدەن ەل ىشىندە دەنساۋلىقتىڭ دوسى, كوڭىلدىڭ قوشى سانالاتىن سارى قىمىزدىڭ قاسيەتى جونىندە جازباعان اقىن جوق دەسەك تە, ورازاقىن ءوز ءسوزىن تاۋىپ ايتقان-اق. مىنا شۋماق سوعان دالەل:
«...پا, شىركىن, ءيىسىنىڭ بۇرقىراۋى-اي,
ادامنىڭ باۋراپ ءىشى-سىرتىن وڭاي.
ساپىرىپ, ورنەكتى اسەم سىرلى اياققا,
سىزىلىپ قۇيىپ وتىر ءبىر قۇرالاي».
تاۋەلسىزدىككە تاۋبەشىلىك جاساپ, ەل ەرتەڭىن ويلاعان زيالى زامانداستاردىڭ وي-ماقساتى وسىنداي ءتاستۇيىن تۇسىنىكتە بولعانىن قۋانىپ-قۇپتايمىز. ەل ازاماتتارىنىڭ بەدەل-ابىرويىنىڭ ارتۋى ىرىس-ىنتىماقتاستىقتان, بىرلىك-بىراۋىزدىقتان, تاتۋلىق-تۇسىنىستىكتەن ەكەندىگىن ارقاشان ەستەرىندە ۇستاپ, ورىنسىز جاۋلاسىپ-داۋلاسپاي, حالقىنىڭ – قازاعىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, كوكسەگەنىنە جەتۋىنە جۇمىلدىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. اقىننىڭ كوزدەگەن ماقساتى مەن مەگزەۋى وقىرمانعا وسىنداي وي تۇيدىرەدى, اقيقاتتىعىنا سەكەمسىز سەندىرەدى. وي ءتۇيىنى تومەندەگىدەي:
«...ءبىر اۋىزدى بولساڭشى ءار ىستە, ەلىم,
بارماعىڭدى از با ەدى تىستەگەنىڭ؟!
اڭعاراتىن ۋاقىتىڭ بولمادى ما,
الىپقا دا قولداۋشى كۇش كەرەگىن؟!»
ەلىنىڭ ەسىن جيدىرىپ, بولاشاعىنا قۇتتى قادام جاساۋىنا ءجون سىلتەمەسە, ەل زيالىلارىنىڭ ازاماتتىعىنا سىن ەكەندىگىن سىپايىلاپ ءارى جۇرەككە جەتكىزە ايتپاسا – اقىنعا ايىپ. وسىلاي ويلايتىن ورازاقىن كوكەيكەستى سۇراعىن وقىرمانعا ارناپ ايتادى.
شىنىندا, كەزىندە ۇلتتار دوستىعىن ماقتان ەتىپ, اقىرىندا سول دوستاردان تاياق جەدىك, ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن ايتىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا انا تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق, عارىش ايلاعى – بايقوڭىردىڭ بىزدىكى ەكەندىگىنە قۋانا ءجۇرىپ, تابيعاتىمىزدىڭ دا, دەنساۋلىعىمىزدىڭ دا زالال شەككەنىن قايتپەكپىز؟! ازاتتىق العان سوڭ, اقىلىمىز كەيىن كىرگەن جۇرتپىز عوي. ەل بولىپ, ەتەگىمىزدى جيىپ, ەڭسەمىزدى كوتەرگەن كەزدە ەرتەڭگى كۇنگە ساباق بولاتىن جامان ادەتىمىزدەن ارىلايىق, دەپ بىلمەستىگىمىزدى بەتىمىزگە باسقان اقىن ءسوزى وتە ورىندى. سونداي-اق, باسقا دا سوراقى قىلىقتارىمىز شاش-ەتەكتەن. بۇگىندە اتا سالت, ادەت-عۇرپىمىزدان نەگە جۇرداي بولدىق؟ اقساقالعا بوزبالا سالەم بەرمەسە, اعايىندار ءبىر-بىرىنە قاراسپاسا, ابىسىن-اجىن, قۇدا-جەكجات ارالاسپاسا, قاريا باتا بەرە الماسا, كەلىن اتا-ەنەسىن سىيلاماسا, وندا قازاقتىق – ۇلتتىق تامىردان, تەكتەن, قاسيەتىمىزدەن ايىرىلعانىمىز ەمەي نەمەنە؟ ەندەشە, ەلدىڭ ءسوزىن سىيلاۋعا ءتيىس اقىن نەگە اشىنباسىن؟ ول ءۇشىن ونى جازعىرساق, جازا باسقانىمىز. جالپاق جۇرتتىڭ ءسوزىن سويلەپ, جوعىن ىزدەپ, بارىن بازارلايتىن پاراساتتى اقىن-جازۋشىلار قاۋىمى, زيالىلار ورتاسى ەمەس پە ەدى. قالاي بولعاندا دا ەلىمىز ەركىندىك الىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋىن كوككە كوتەرگەن كەزدەگى ۇلتىنىڭ ۇلى قۋانىشىن قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنە جىرىمەن جەتكىزۋگە اسىققان اقىننىڭ جان سىرىن وقىپ كورەيىك:
«...سىرتتان جاۋ سان قايتارا شاپقان قازاق,
سان وشكەن وتىن قايتا جاققان قازاق.
تاپ باسىپ كەڭ پەيىلى تار زامانعا,
تاعدىرعا ءان-كۇيىمەن مۇڭ شاققان قازاق.
...ەلدىككە ەرتە قانات قاققان قازاق,
سول جولدا تالاي ازاپ تارتقان قازاق.
ارمانعا ءولىپ-تالىپ جەتتىڭ زورعا,
ايىرىلا جازداپ ءتىل مەن سالتتان قازاق».
جۇرەگى جارىلا قۋانىپ وتىرىپ تا ورازاقىن ەسەمىز كەتكەن قاپالى كەزەڭدى ويىمىزعا ءتۇسىرىپ, ءتول تاريحىمىزدىڭ ۇلى كوشىنىڭ اداسقان, الدانعان ساتتەرىن سانامىزعا سىڭىرۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ءيا, وسىناۋ ەكى شۋماق ولەڭدە قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحىنىڭ تەرەڭ سىرى جاتىر. نەبىر زۇلمات زامانداردى باسىنان كەشىرە ءجۇرىپ, ەندى قول جەتكەن تاۋەلسىزدىك – الاش جۇرتىنىڭ اسىل ارمانى. ەندىگى باستى ماقسات ەلدىڭ ەرتەڭىنە – باقىتتى بولاشاعىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ.
«...قۇتىلدىڭ تاۋەلدى, وتار شاقتان, قازاق,
سەرگەك بول, سان قاۋىپتەن ساقتان, قازاق.
ەسەلەپ ەڭبەك ءسىڭىر ەلىڭ ءۇشىن,
دەربەستىك الدىڭ, مىنە, شاتتان, قازاق!»
ەرەكشە ەلگەزەك اقىن ەل ومىرىندە بولىپ جاتقان وزگەرىس-جاڭالىقتارعا دەر كەزىندە ءۇن قوسىپ وتىرۋدان جاڭىلعان جەرى جوق. ءانۇران, ەلتاڭبا, اتا زاڭ سىندى ۇلتتىق رامىزدەردىڭ جاڭادان قابىلدانۋى, ءتىپتى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولۋىمىز دا ۇمىت قالماعان.
ۇلتتىق رامىزدەرىمىزدىڭ ءبىرى – تۋ تۋرالى اقىن تەبىرەنىسى وقىرماندار جۇرەگىندەگى ءسوز ەكەندىگى دە اقيقات:
«...كيەلى ۇلتتىڭ بايراعىن,
ار, نامىس, ايبارىم.
...ماقتانام ۇلتتىق بايراعىم,
دەربەستىك, ەلدىك ايعاعىم».
ەلدىككە قاتىستى اڭگىمەگە ارالاسىپ وتىرۋدى ازاماتتىق پارىزى ساناي تۇرا, ورازاقىن قايسىبىر ارىپتەستەرى سياقتى سىڭارجاق سىن ايتىپ, نەگىزسىز ايىپ تاعۋعا قارسى. وتپەلى كەزەڭگە وكپەلەپ, قيىنشىلىقتارىنا توزبەسەڭ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىعىمىزعا جەتكەنىمىزدى باعالاماۋ عوي. سوندىقتان, سارى ۋايىمعا سالىنىپ, سالىمىز سۋعا كەتىپ, ءجۇنجي بەرمەي, قاجىر-قايرات كورسەتىپ, ءبىلىم-بىلىككە سۇيەنىپ, تىنباي تىرشىلىك جاساساق قانا اۋىرتپالىقتار ارتتا قالىپ, جاقسىلىققا قول جەتكىزەمىز. مىنە, ورازاقىننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا جازىلعان جىرلارىنىڭ مازمۇن-ماقساتى وسى توڭىرەكتە وي تولعاۋىمەن ەرەكشە ەستە ساقتالارى ءسوزسىز. مەن, اقىن ولەڭدەرىنىڭ باستى باعىت-باعدارىن شولا پىكىر ايتىپ وتىرمىن. بۇل جەردە تاعى ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن ماسەلە, اقىن ولەڭدەرىن كەشەگى كەڭەس زامانىنداعى ساياساتتىڭ ىڭعايىندا جازعان ەكەن دەگەن تەرىس پىكىردەن اۋلاق بولساق ەكەن. راس, نەگىزىندە ناسيحاتتىققا ۇقساس ماقامداردىڭ بارى راس. الايدا, ەجەلگى قازاقى اقىندىق ءداستۇردىڭ ۇلگىسىمەن ۇكىلەنگەن, سوزدەرى سالماقتى, ويلارى كوشەلى, ءتىلى كوركەم دە تارتىمدى ولەڭدەر. ونىڭ سىرتىندا بەلگىلى ءبىر قوعامدا عۇمىر كەشىپ جاتقان اقىننىڭ ءوز ۋاقىتى تۋرالى تولعانباۋى, ياعني ازاماتتىق اۋەندەگى جىرلار جازباۋى مۇمكىن بە؟ وسى رەتتە اقىننىڭ ءبىر شۋماق ولەڭى مەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى اقىن سىرىن تۇيىندەسەك بولار.
«...باس باقىت – تاۋەلسىزدىك الا العانىم,
ول كۇتەر جاڭا كىرپىش قالانعانىن.
ۇلەس قوس وركەندەۋگە, جاراندارىم,
وتكىزبەي بوس ايقايمەن الاڭدا كۇن!»
تابيعات قۇبىلىسىنان دا زەرلى سوزىمەن ادەمى, اسەرلى سۋرەتتەر سالاتىن اقىن شەبەرلىگىنە سۇيسىنەسىڭ.
«...بۇلت كۇننىڭ ويناسا كوزىن باسىپ,
كولەڭكە جەردە وينايدى قۋالاسىپ.
ۇشتاسسا ۇلپا بۇلتتار ءبىر-بىرىمەن
نايزاعاي وينار, نوسەر شاشۋ شاشىپ.
...ەركە سامال قىتىقتاپ كۇلەدى گۇل,
ك ۇلىپ شىققان جايلاۋدىڭ كۇنى ەدى ءبىر.
جاناپ ءوتىپ تۇسىنان قىز كۇلەدى,
قىزدىڭ نەگە كۇلگەنىن ۇل بىلەدى.
...كەربەز تاۋ سەرى مىنەر سيپاڭ كەردەي,
ات جابۋ جاتقان اناۋ تۇمان كولبەي.
...قايىڭ, تال ىرعالادى ەتەگىندە,
ات ۇستاپ الدان شىققان بۇراڭ بەلدەي».
اقىننىڭ قاي ءسوزى دە, قاي تەڭەۋى دە تازا قازاقشا ۇعىمنان ورىلگەن. سول ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالادى. تاعى ءبىر شۋماقتى وقيىق:
«...اق ساۋلە – اسىل جىبەك ورامالىم,
سامالدىڭ ساۋساعىمەن تارانامىن.
جاتادى دالا گ ۇلى جۇپار بۇركىپ,
قىزىعىپ كەزگەنىمدە ارالارىن».
دالا ديدارىن تاماشالاپ, كوزىڭ كورىپ, العان اسەرىڭدى جۇرەككە جىرمەن جەتكىزۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى وسى بولار...
بىرەر ءسوز, ورازاقىننىڭ ارناۋ ولەڭدەرى حاقىندا ءوربىسىن. استاناداعى پۋشكين ەسكەرتكىشىن كورگەن ساتتەگى اقىن سەزىمى جىر جولدارىنا كوشىپتى:
«...ماڭگىلىك ورىن تەپكەن استانادان,
بەرگەندەي اقىن بەينەڭ تاسقا دا جان.
...جەر شارى ءوز ءسوزىڭدى مۇرالانىپ,
تۇلعاڭدى قويدى ۇرپاعىڭ مۇنارا عىپ.
...حات الىپ تاتيانادان اباي بابام,
تاتقالى تىلىڭنەن بال تالاي زامان».
ال ساحنا ساڭلاعى فاريدا شارىپوۆاعا ارناعان ولەڭ ونەرپاز بەينەسىنىڭ بىرەگەيلىگىن بايان ەتكەن. ءبىر شۋماق ولەڭگە سىيعان سول سيپاتتاماعا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىز:
«...تالانت, ءبىلىم, ەڭبەكپەن اسقان باعى,
قۇلاي سۇيگەن ونەردi جاستان جانى.
جۇرسە-داعى جەر باسىپ كوپپەن بiرگە,
ال جۇلدىزدىڭ بiرiسiڭ اسپانداعى».
باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بەكزات بەينەسىن ولەڭدە ورنەكتەمەگەن اقىن جوقتىڭ قاسى. سوندا دا بولسا ورازاقىن ءوز ءسوزىن تاپقان:
«...اينالدىردى اتىڭدى اڭىزعا ءتىل,
ءار قيمىل, ءار سوزىڭدە ماڭىز جاتىر.
تىرىسىندە-اق ۇلتىنا ۇران بولعان,
ءوزىڭسىڭ ەڭ اقىرعى ناعىز باتىر».
اتاقتى اقىن, ايگىلى ءانشى اسەتتىڭ تاعدىرى تاراتا جازىلعان جىردىڭ ءتۇيىنى: ءبىر ءسوزى باسپا بەتىن كورمەي, ارماندا كەتسە دە قازاق ءۇشىن مۇراسى ماڭگىلىك ەكەندىگى ادەمى ادىپتەلگەن:
...سونسە دە ءبىر كۇن شىراق مىڭ كۇن جانعان,
ماڭگىلىك ولەڭ, ءانىڭ – ءىنجۋ-مارجان.
تولتىرىپ شوق جۇلدىزدار توبىن تۇرسىڭ,
قۇرالعان اقان سەرى, ءبىرجان سالدان.
بۇگىندە جىر ءدۇلد ۇلى مۇقاعاليعا ارنالعان ولەڭدە قيساپ جوق. ورازاقىن دا قاراسازدى ارالاپ, اقيىق اقىنمەن بىرگە وتكىزگەن كۇندەردى ەسىنە الىپ:
«...جەرىڭدە ءمولدىر, ەركە بۇلاق قانشا,
سولاردى سولقىلداتىپ جىلاتقانشا.
اق كوڭىل, البىرت اقىن جولدان كەلىپ,
جاعادا جاراسپاس پا جىر اقتارسا.
قۇلپىرىپ كوپ وسەدى قىرىندا گۇل,
گۇلدەرمەن ەمەس پە ەدى سىرىڭ دا ءبىر.
سىيىنداي سىرشىل, جومارت جۇرەگىڭنىڭ
ءار قولدا گۇلدەي تاراپ جىرلارىڭ ءجۇر».
ولمەيتىن ولەڭ جازعان اقىن تۋرالى تولعانىسقا تولى وي, سىرلى ءسوز جانىڭدى باۋراپ الارى اقيقات.
مىنە, وسىلايشا بالەت بيشىلەرىنىڭ ايتار ءسوزىن, ونىڭ اسەرىن قيمىل-قوزعالىسىمەن, بي ىرعاعىمەن جەتكىزۋ تۇگەلدەي جىر جولدارى ارقىلى بەرىلگەن. بۇدان ارتىق قانداي ءتىل شەبەرلىگى كەرەك, قانداي ءتۇيسىن كەرەك؟! ءبيدى بەينەلەۋدىڭ, ونداعى تەرەڭ ويدى جەتەگە جەتكىزۋدىڭ تاماشا ءتاسىلىن تاپقان اقىنعا قالاي ريزا بولمايسىڭ... اقىننىڭ اۋزىنان شىققان, وزگەلەردىڭ ويىنا تۇسپەگەن قانشاما تاپقىر تەڭەۋلەر, تىركەستەر بار دەسەڭىزشى.
ورازاقىننىڭ ەلۋگە كەلگەندە جازعان ءبىر ولەڭى بار ەدى.
«...ەلۋگە جەتكەن دە بار, جەتپەگەن دە,
جاسارمىن ەندى وتىز جىل كوپ دەگەندە.
ارنالعان ايلارىمداي ەس بىلگەلى,
ريزامىن ول جىلدار دا كەتسە ولەڭگە».
بۇل ورازاقىننىڭ شىن جۇرەكتەن شىققان شۇكىرشىلىگى عوي. اللانىڭ راقىمى تۇسكەن اقىن ساۋەگەيلىگى اقيقاتقا اينالىپ, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە جەتتى. الدا قانشا عۇمىرى بار, ول ءبىر قۇدايدىڭ قولىندا. ءبىر سۇيسىنەرلىگى – اقىن كوپ جاساعانىنا قوسا, ءوزى بولجاعانداي وتىز جىل بويى ولەڭنىڭ وتىن قىزدىرۋدا. ءالى دە كوڭىلىنىڭ كوگەنىن اعىتىپ, اقىن:
«...ۋاقىتتىڭ توتەپ بەرىپ قاتال ەلەگىنە,
حالقىمنىڭ جارايدى دەپ كەرەگىنە.
مانىندەي ءومىرىمنىڭ ءۇمىت ارتام,
الدىمەن وزەكجاردى ولەڭىمە», – دەيدى.
اقيقات ءسوز. اشىعىن ايتىپ, ءسوزىن سۇيىلتپاي, ءتىلىن تۇرلەندىرىپ, ويىن تولعاندىرىپ, ولەڭ ورنەگىن كەلىستىرە توقيتىن شايىر. قازاق ولەڭىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان كادىمگى قارا ولەڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن اسا باعالايتىن ورازاقىن جۇرىسىنەن تانبايتىن جىر جۇيرىگى. ونى ايتقان دا ءوزى.
«...اق كوڭىل قازاعىمداي قارا ولەڭىم,
بابامدا باياعىدان بار ولەڭىم.
ەتەنە تابيعاتپەن تىرشىلىگى,
حالقىمنىڭ جاريا ەتكەن جان الەمىن.
...سىيعىزعان سىرىن ويعا بار الەمنىڭ,
ءبىر شۋماق مەن دە جاڭا قارا ولەڭمىن.
ۇلت ءۇنى, تاريح ءتىلى, سىن كوزى بوپ,
ساقتالىپ ساناسىندا قالار ەلدىڭ».
قازاق جىرىنىڭ باستاۋ بۇلاعى – قاسيەتتى قارا ولەڭنىڭ قامشىگەرى ورازاقىن اسقار اقىننىڭ ونەردەگى جولى دا, عۇمىر جاسى دا جالعاستى بولعاي.
قۋانىشباي قۇرمانعالي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
الماتى.