تالعار دەگەن اۋدان بار
اۋداننىڭ وزىندەگى قىم-قۋىت تىرشىلىككە الاتاۋدىڭ اسەم بوكتەرىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى بەيرەسمي كەزدەسۋىنىڭ ەكىنشى كۇنىنە بەلگىلەنگەن ۇلكەن كونفەرەنتسيانى قابىلداۋ جونىندە تاپسىرما كەلىپ تۇسكەندە, ءبىر جاعىنان, قاتتى قۋانساق, ەكىنشى جاعىنان, قاتتى مازاسىزداندىق. ەۋروپانىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنەن كەلەتىن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى نەمەسە مينيسترلىكتەردىڭ مارتەبەلى وكىلدەرى تالاي جەردى كورىپ, نەبىر ادەمى كورىنىستەردى كوز الدارىنان وتكەرگەنى بەلگىلى عوي. سوندىقتان دا قوناقجايلىلىعىمىز بارىنشا تانىلىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن كورسەتە بىلسەك دەگەن ويدا جۇردىك. مەملەكەتتىك ۇلكەن شارا بولعاندىقتان, رەسپۋبليكالىق ورگاندار تىكەلەي ارالاسىپ, جۇمىسىمىزدى كوپ جەڭىلدەتتى. سولاي بولساداعى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ ءتىكەلەي باسشىلىعىمەن جانە قامقورلىعىمەن اۋداننىڭ يەسى رەتىندە تالعارلىقتاردىڭ كوپ جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلگەنىن ايتا الامىز.
ءبىز ءوزىمىز “سولدات سايى” دەپ اتايتىن جەرگە تۇرعىزىلعان “اقبۇلاق” ساۋىقتىرۋ-سپورت كەشەنىندە وتكەن كونفەرەنتسيا بۇگىنگى ادامزات بالاسى ءۇشىن ايرىقشا قاجەت شەشىم قابىلدادى. وعان قاتىسقان 56 ەلدىڭ وكىلدەرى بيىلعى جىلى استانادا 29-30 قازاندا ەقىۇ-نىڭ جوعارى مارتەبەلى ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندە ءبىراۋىزدى پىكىرگە كەلگەنى تۋرالى حاباردىڭ ەڭ الدىمەن وسى “اقبۇلاقتان”, سولدات سايىنان, ءبىزدىڭ تالعار اۋدانىنان, الماتى وبلىسىنان دۇنيەنىڭ شارتارابىنا تاراپ جاتقانى ايرىقشا قۋانىش بولدى.
وسى تاۋ بوكتەرىنىڭ ەتەگىنەن جىبەك جولى وتكەنى جونىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاقسى ايتتى. سول تاريحتىڭ جالعاسىنداي بولىپ تالعار جەرى باتىس پەن شىعىستى, ءتۇرلى وركەنيەتتەردى وسى جەردە تابىستىرىپ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ىسىنە لايىقتى ۇلەس قوسىپ جاتسا ماقتانىش ەمەس پە! بالالىق شاعى ءدال وسى سولدات سايىندا ءوتكەن تۇرار اعامىزدىڭ دا تاۋەلسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك ىسىنە جاستايىنان ارالاسۋى سوندىقتان دا بولسا كەرەك.
بۇگىندە بۇكىل الەم ەلدەرى ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان, سارابدال ساياساتى قاي قيىردا دا تانىمال ەتكەن قازاقستاندى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جاقسى بىلەدى. ەلىمىز گەوساياسي ورنالاسۋىنا قاراي, قازبا بايلىقتارىن كوپ ۆەكتورلى ساياسات نەگىزىندە الەم رىنوكتارىنا تارتىنباي وتكىزۋىنە قاراي, حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنە, مەيماندوستىعى مەن قوناقجايلىلىعىنا قاراي دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولىپ, دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر تاراپىنان مويىندالىپ وتىر. ەڭ الدىمەن وسى تۇرعىدان قازاقستاننىڭ ەقىۇ ءسامميتىن بيىل وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى.
بالا كەزىمىزدە حەلسينكي سامميتىنە كسرو باسشىلارىنىڭ تۇڭعىش رەت قاتىسىپ, قورىتىندى اكتىگە قول قويعانىن كەرەمەت وقيعا رەتىندە قابىلداساق, ەندى سول كەزدەگى قۇرامى الدەقايدا ءوسىپ-جەتىلگەن ەۋروپا ۇيىمىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىن ءوز اۋدانىمىزدا قابىلداپ, ەلباسىنىڭ كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ءسوزىن تىڭداپ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ىسىنە قازاقستان قوسىپ وتىرعان زور ۇلەسكە قانىعا تۇستىك.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن بيىل وتكىزۋ جونىندەگى يدەياسى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ, قۇرلىعىمىزدىڭ, كونتينەنتىمىزدىڭ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ىسىنە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىمىم مول. ەگەر ەلباسىنىڭ كونفەرەنتسياداعى سوزىنە زەر سالا قارايتىن بولساق, ءسامميتتى بيىل وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىنداعانى جونىندەگى يدەياسىن كىم-كىمنىڭ دە مويىنداماۋى مۇمكىن ەمەس.
كونفەرەنتسياعا كوپتەگەن ادام جينالعانىن تەلەكورەرمەندەر كوردى. ال ەندى سولاردىڭ قاسىنا ەرگەندەردىڭ قانشا ەكەنىن, ولارعا قىزمەت كورسەتۋشى قازاقستاندىقتاردىڭ قانشالىقتى ەكەنىن ەسكەرە بەرىڭىز. سونشاما جۇرت ەلباسىمىزدىڭ جادىراپ جۇرىسىنە قاتتى ريزا بولدى. شىنىندا دا قانشاما كۇنگى وي-ارمانىنىڭ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جولىنا جۇمسالعان كۇش-جىگەرىنىڭ وسىلاي اقتالعانى ورىندى بولدى دەپ ءبىلدىك. ەندىگى ماقسات سول ۇلكەن سامميتكە ازىرلەنۋ جانە ءوتكىزۋ بولسا كەرەك. سول تۇستا وسىنداي ءومىرشەڭ يدەيانىڭ تالعار جەرىنەن باستاۋ العانى جۇرەگىمىزدى شىمىرلاتىپ تۇراتىنى ءسوزسىز.
تالعات ومىراليەۆ, تالعار اۋدانىنىڭ اكىمى.
الماتى وبلىسى.
بارماعاننان بارعان جاقسى, كەلمەگەننەن كەلتىرگەن جاقسى
باعزى كەزدەردەن-اق ۇلكەندەرىمىز وسىلاي دەگەن. بۇگىندە ەلىمىزدە الىس-جاقىندى ەلەڭدەتكەن ەلەۋلى تىرلىكتەر ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان قازىر جاقسى ءبىر كەزەڭدەردى باcتان ءوتكەرۋدە. ەگەر تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە 20 جىل دا تولماعانىن ەسكەرسەك, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋدا جەتكەن تابىستارىمىز از ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز.
مەملەكەت دە ادام سياقتى. ءوز مىنەزى, جاراتىلىسى بولادى. ءبىر ادامدى تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءوزى قيىن, ال مەملەكەتتى تانۋ, تانىتۋ, دامىتۋ قيىننىڭ قيىنى. مەملەكەتتەرمەن الىس-بەرىس, قارىم-قاتىناس ورناتۋ كۇردەلىنىڭ كۇردەلىسى. ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا ابدەن اككى بولعان قىتاي حالقىنىڭ: “كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرماعاننان گورى, كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرعان دۇرىس”, دەيتىن قاعيداتتى ءسوزى بار.
بۇگىنگى تاڭدا جاساپ جاتقان شارالاردان قازاقستانىمىز ۇتىلمايدى. جانە ۇتىلماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ وتىرۋ قاجەت. سول كوپ جيىن, كوپ باسقوسۋدان ءوز كەرەگىمىزدى الىپ, كەرەگەمىزدى تۇزەي بەرگەنىمىز ءجون.
دۇنيە ءجۇزىنىڭ ليدەرلەرى مەن كاسىپكەرلەرى دە قازاقستانعا كەلۋگە ۇمتىلاتىن بولدى. وسى ارىپتەستىك پەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردان وزىمىزگە ىڭعايلى ءتۇرىن قاراستىرىپ, ءتيىمدى ارەكەت جاساۋعا تالپىنىستى كورىپ وتىرمىز.
بىرەۋلەرگە قازاقستانعا الەمنىڭ ارعى-بەرگى جاعىنداعى ساياساتكەرلەرىن شاقىرىپ الىپ, كوپ ءسوز ايتىپ, توي-تومالاقپەن تاراپ جاتقانداي دا كورىنەتىنى راس. بىراق, سول ءىستەردىڭ ىشىندە ەلدىكتىڭ مۇددەسى بار ەكەندىگىن, ءوز ءسوزىمىزدى ايتىپ, وسىنىڭ ءبارى ءتۇپتىڭ-ءتۇبىندە ۇتىمدى تىرلىكتەرگە بارىپ تىرەلەتىنىن ۇمىتپاۋ دا كەرەك. ءبىر ميلليوننان استام حالقى بار الماتىعا ونسىز دا اينالا ءتوڭىرەكتەن كەلىپ جاتاتىندار جەتىپ ارتىلادى. سونداي جاعدايدا ەقىۇ-نىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە كەلگەن 60-قا جۋىق دەلەگاتسيانىڭ سالماعى از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ال ەندى وسى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى مەن مارتەبەلى وكىلدەرى ەقىۇ ءسامميتىن بيىل استانادا وتكىزۋ تۋرالى ءبىراۋىزدى توقتامعا كەلۋىنىڭ سالماعىن ءتىپتى دە ولشەي الماسپىز.
ءاۋ باستان-اق كوكسەگەنىمىز باسقا ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولىپ, وزگە ەلدەردى ءوزىمىزبەن ساناستىرۋ ەدى. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وسى ماقساتقا جەتكىزدى. كوكسەگەن ارمانداردىڭ كوبى شىندىققا اينالۋدا. مىنا اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە, قىرعىزستانداعى ساياسي تۇراقسىزدىقتى ارناسىنا تۇسىرۋگە قازاقستان كوپ اراعايىندىق ىستەپ, ءسوزى وتەتىندىگىن, سالماعى بار ارىپتەس ەكەندىگىن تانىتىپ جاتىر.
قازاقستان وڭىردە عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىقتا, ادامزاتتىق اۋقىمدا پاراساتتى قادامدارعا بارعانىن ءبىز ەمەس, وزگەلەر ايتا باستادى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ ءوزى دۇنيە بىتكەنگە دۇرىس جولدى كورسەتىپ بەردى. مۇنداي شەشىم قابىلداۋعا ءبىز ون ويلانىپ, قىرىق تولعانىپ باردىق, سول ارقىلى الەمگە ۇلگى كورسەتتىك.
ەلباسى ايتقانداي, تاۋەلسىزدىك تۇرلاۋلى بولسا, قادامدارىمىز پايىمدى بولسا, ارتىمىزدا تولاعاي ۇلت تۇرعانىن ۇمىتپاساق, قازاقتىڭ كورەر قىزىعى مەن راحاتى الدا بولادى.
دۋلات يسابەكوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى-دراماتۋرگ.
الماتى.
كوكسەگەن ورتاق ماقساتىمىز
جىلدان جىلعا وتانىمىزدىڭ الەم الدىندا وسە تۇسكەن مەرەيى مەن بەدەلىن زور ماقتانىش تۇتاتىن جانداردىڭ ءبىرى رەتىندە مەنى اسەم الاتاۋ باۋرايىندا 60-قا جۋىق ەلدىڭ مينيسترلەرى, مارتەبەلى وكىلدەرى باسى قوسىلىپ وتكەن بەيرەسمي كەزدەسۋدىڭ ءساتتى اياقتالۋى اسا قۋانتتى. سونىڭ جارقىن ايعاعىنداي ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وسى جاڭا عاسىرداعى العاشقى ءسامميتى قازاقستاننىڭ توراعالىعى تۇسىندا استانادا وتەتىن بولىپ شەشىلۋى ەلىمىزدىڭ ماقتانىش سەزىمىن ۇلعايتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭ شاپاعىنان باستاپ-اق ەڭ قىمباتتى ماقسات – حالىقتار بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن, دوستىعى مەن تۇسىنىستىگىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن مەملەكەتىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى بەرىك ۇستانىمى مىنەكي, جاھانعا تانىلىپ, بىرلەسە دامۋدىڭ ۇلگىلى جولىنا اينالۋى بارشا جۇرت قۇپتاعان قۇبىلىس ەكەنىن ءوز باسىمنان بىلەمىن. بۇلاي دەۋىمە عىلىمي ىزدەنىستەرمەن شەتەلدەردە ءجيى بولىپ, نيەتتەس ارىپتەستەرمەن اڭگىمەلەسۋ كەزىندە كوز جەتىپ ءجۇر. جاقىندا الىسقا تانىمال بيولوگ عالىمداردىڭ مالتاداعى عىلىمي كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقانىمدا قازاقستاننان كەلگەنىمدى ەستىگەن ادامداردىڭ قولىمدى قىسىپ, ءىلتيپات بىلدىرۋلەرىنەن ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتتى سەزىندىم.
قازىر الەمدە تۇبەگەيلى جاعىمدى وزگەرىستەر بەلەڭ الىپ كەلەدى. بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق باستى ساياسي مۇرات رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر. ادامزاتتىق وسىناۋ ەڭ ىزگى ماقساتقا جاڭادان شوق ءتۇسىرىپ, وتىن ۇرلەگەن قازاقستانىمىزدىڭ مارتەبەسى سول ارقىلى بيىكتەۋدە. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەننەن باستاپ ءوزارا بايلانىستاردى جانداندىرۋعا, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەلدەر شىرقىن بۇزار وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا ريزالىق ءبىلدىرىلىپ وتىرعانى ايان. بۇل ادامزات اسا مۇددەلى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك ساياساتىن ۇستانعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ءىس-قىزمەتىنىڭ جەمىسى ەكەنى تالاسسىز.
قازاقستان مارتەبەلى ۇيىمعا باسشىلىق جاساعان از مەرزىمدە ءوزىنىڭ كەمەلدەنگەن مەملەكەتكە اينالعانىن دالەلدەپ شىقتى. الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا بەدەلى كوتەرىلگەن ەلىمىز وركەندەۋىندەگى ەلەۋلى كەزەڭنىڭ بيىك بەلەستەرى الدا دەپ بىلەمىز.
نۇركەن مىرزاحان ۇلى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ەلباسىنا, ەلدىگىمىزگە قۇرمەت
ينشاللا دەپ ايتايىق, ۋاقىت وتكەن سايىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا بەدەلى ارتا ءتۇسىپ كەلەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ىشىندە ءوزىن دە, ەلىن دە جەر جاھانعا تانىتا ءبىلدى.
باسقانى ايتپاعاندا, ەلباسىمىزدىڭ الەمدە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە بايلانىستى باتىل قادامدارى مەن تىڭ باستامالارى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى دەگەن مەملەكەت باسشىلارى تاراپىنان, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بيىك مىنبەرىنەن قولداۋ تابۋدا. ونىڭ ايقىن ايعاعىن امەريكادا وتكەن القالى جيىن بارىسىنان اڭعاردىق. ال ءدال سول ايتۋلى وقيعا قارساڭىندا جوعارىدا ايتىلعان مارتەبەلى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلىپ كەتكەن-ءدى. ال ودان دا بۇرىنىراقتا ەلباسىمىزدىڭ تاراپىنان سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنىن – 29 تامىزدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋدىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى, ىلە بۇل الەمدىك ماڭىزى زور باستامانىڭ بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بەلگىلى.
وسىنداي يگى باستامالاردىڭ ناتيجەسىندە ەندى بۇيىرتسا ەلىمىزدە الەمدىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان القالى جيىن, كەلەلى كەڭەس وتكىزىلمەك. سولايشا الەم جۇرتشىلىعى تاعى دا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوز تىگىپ وتىر. وعان قۋانا بىلەيىك, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ۇيىمشىلدىق تانىتايىق, اعايىن, دەگىم كەلەدى.
ەلباسىمىز بۇرناعى كۇنى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە وتكەن ۇلكەن كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە ۇيىم ءسامميتىن وتكىزۋ “يادرولىق پوليگوندى ءبىرىنشى بولىپ جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتقان ءبىزدىڭ حالقىمىزعا دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى بولار ەدى”, دەدى. ايتتى ايتپادى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونى جابىلۋىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلگەلى وتىرعان بۇل يگى شارانىڭ ەلىمىزدىڭ ابىرويىن ودان ءارى اسىرا تۇسەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق.
كەلەر جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنە دە جيىرما جىل بولادى. ەندەشە قوس جيىرما جىلدىقتى كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن قارسى الىپ, بيىكتەن كورىنە ءبىلۋ – ەلدىگىمىزگە سىن. سونداي سىناقتاردان سۇرىنبەي وتە بىلەيىك.
قايرات كادىرجانوۆ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى.
الەم مۇددەسىن كوزدەگەن يگىلىكتى ءىس
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى اقبۇلاق دەمالىس ايماعىنداعى بەيرەسمي باسقوسۋى يگىلىكتى ءىستىڭ باستاماسىنا اينالدى. ەلۋ التى ەلدەن كەلگەن ديپلوماتتار الداعى كۇزدە ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋدى ۇيعاردى. بۇل وسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن ءارى مەرەي, ءارى زور جاۋاپكەرشىلىك بولماق.
الاتاۋدىڭ باۋرايىندا مارتەبەلى مەيماندار الداعى سامميتتە قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ دە باس-اياعىن تۇگەندەپ قويعان سىڭايلى. حالقىمىزدىڭ “كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر” دەگەن دانالىق ءسوزى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بۇگىنگى كەزەڭنىڭ كۇردەلىلىگىنە دە كەپىل سياقتى كورىنەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, قازىر قىسقا ۋاقىت ىشىندە دۇنيە ءجۇزى مۇلدە وزگەشە سيپات الدى. وسىدان ەلۋ جىلعى ۋاقىت پەن بۇگىندى سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ەكولوگيالىق قاتەرلەردەن الەمنىڭ قاي شالعايى دا قاشىپ قۇتىلا المايدى, اپاتتار جانە ۇلتارالىق ارازدىقتان تۋىندايتىن قاۋىپتىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولدى. سوندىقتان ۇزاق جىلداردان كەيىنگى بولايىن دەپ وتىرعان سامميتكە ارتىلار سالماق تا از بولمايدى.
پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الداعى سامميت تۋرالى ويلارىن تولىعىمەن قولدايمىن. ول بۇل حالىقارالىق بەدەلدى باسقوسۋدى ەۋرواتلانتيكالىق, ەۋرازيالىق جانە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا ورتاق قاعيدالار مەن قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ماقساتتارعا جەتكىزەتىن جول اشىپ بەرۋگە پايدالانۋ كەرەكتىگىن ماقسات تۇتىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى بارىسىندا ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىققا باسىمدىق بەرەتىنى دە الەمدىك ساياساتتاعى ۇلگى بولار ءىس دەپ بىلەمىز. سەبەبى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتىڭ جاقسى مىسالىن ءوز ەلىمىز كورسەتىپ وتىرسا, اينالامىزدا قامىسقا تيگەن ورتتەي ارازدىق باسىلماعان مەملەكەتتەر دە جوق ەمەس. اۋعانستاندى بىلاي قويعاندا, ءدال ىرگەمىزدەگى قىرعىزستاندا بولعان قانتوگىستەر حالىقارالىق دەڭگەيدەن رەتتەۋدىڭ كەرەكتىگىن مەڭزەگەندەي. قازاقستان ەقىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتە وتىرىپ, الەمدىك ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىساتىن بولادى جانە سول ارقىلى ەلىمىزدى الەم تانيتىنىن دا ماقتانىش ەتەمىز. قازان ايىندا الەم استاناعا كوز تىگىپ قانا قويماي, كوپ ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن دە كۇتەتىن بولادى.
امانجول كۇزەمباي ۇلى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قوستاناي.
ەل جۇرەگى ەلباسىمىز دەپ سوعادى
اڭگىمەنىڭ اشىعىن ايتسام, ءبىزدىڭ كۇن شۇعىلالى قازاقستانىمىز جىل ساناپ ەمەس, كۇن ساناپ ەڭسەسىن تىكتەپ كەلەدى. “بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار” دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاسا كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۇرعىسىندا تەگەۋرىندى جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ەلىمىزدىڭ الەمدىك كوشباسشىلارمەن كەلىسىلگەن كۇش-جىگەرى, ولارمەن ىنتىماقتاسا ءومىر كەشۋى – اسپانىمىزدىڭ اشىق بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. بۇگىندە اتى الەمگە تانىلعان قازاقستانىمىزدىڭ قارىشتى قاداممەن ورگە باسۋى تىكەلەي ەلباسىمىزدىڭ “ەلىم” دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى. سودان دا ەل جۇرەگى ەلباسىمىز دەپ سوعادى.
قاراڭىز, كەشەگى اۋعانستانداعى, بۇگىنگى كورشى قونىس تەپكەن قىرعىزستانداعى احۋال, ياعني ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي داعدارىس بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ وتىر ەمەس پە؟ دەمەك, ەل ىشىندە عانا ەمەس, جەر شارىنداعى ەلدەرمەن تاتۋلىق پەن دوستىعىمىزدى نىعايتا وتىرىپ, جاڭا قاۋىپ-قاتەردى بولدىرماس ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, ءومىر كەشۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قازاق ەلىنىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق جاساۋى قايتالانباس قازىنا بولدى. ەلباسى ايتقانداي, ياعني 1975 جىلى, سول تۇستا ءالى الەمنىڭ كارتاسىندا ورىن الماعان قازاقستان ءتارىزدى مەملەكەتتىڭ 35 جىلدان كەيىن ونى باسقاراتىنى, ءسىرا, ەشكىمنىڭ قيالىندا بولماعان. كۇنى كەشە ەقىۇ-نىڭ فورۋمىنا كەلگەن 56 ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى مەن ءمارتەبەلى وكىلدەرى وسى ۇيىمعا 6 اي توراعالىق جاساعان قازاقستانعا دەگەن وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن جەتكىزۋى دە بىزدەردى, قازاقستاندىقتاردى ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. وسى فورۋمعا قاتىسۋشىلارمەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بەيرەسمي كەزدەسىپ, ۇيىمنىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا اسا ماڭىزدى ەكەندىگىنە ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساۋى قاتىسۋشىلار كوكەيىن ءدوپ باستى دەپ ويلايمىن. ەلباسىمىزدى ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعداي عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى احۋال الاڭداتاتىنىن ايتپاي-اق اڭعاراسىڭ. ەلباسىمىز قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىس سالدارىنان ەتەك الار ازامات سوعىسىنىڭ قاۋپىنە جول بەرمەۋگە سەپتىگىمىز تيگەنىن باسا ايتتى. ەلباسى ايتقانداي, قازاقستان توراعالىعى ءوز قۇزىرىنىڭ اياسىندا ارەكەت ەتىپ, ەقىۇ-نىڭ بۇۇ-مەن جانە ەۋروپا وداعىمەن قاجەتتى ءوزارا ىقپالداستىعىن قامتاماسىز ەتتى.
ايتقانداي, ەقىۇ-نىڭ وسى فورۋمىنان قازاقستاندىقتار تاعاتسىزدانا كۇتكەن ءسۇيىنشى حابار دا كەلىپ جەتتى. ياعني, ەلباسىمىز ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وسى جىلى قازاقستاندا وتكىزۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, ءوزىنىڭ بۇكىل الەمگە ايگىلى كورەگەندىگىن تاعى دا پاش ەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەقىۇ-نىڭ بۇكىل قاۋىمداستىعىمەن بەيرەسمي كەزدەسۋىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سەكىلدى بۇكىل جەر شارىندا قاۋىپسىزدىك, جاسامپازدىق پەن ىنتىماقتاستىق, بىرلىك پەن تىرلىك ماسەلەلەرىنىڭ بولۋىن ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتتى. ەلباسىمىز:
“ەقىۇ “قىرعي-قاباق سوعىس” ۋاقىتىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇگىن دە ءتيىمدى بولىپ, وسى زامانعى جاھاندىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ جاندى جاسۋشاسىنا تىعىز توقىلعاندىعىن دالەلدەۋى ءتيىس”, – دەپ قاداپ ايتتى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, بىزدەردى, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى, ەلىمىزدىڭ اتى بۇكىل الەمگە ايگىلەنىپ, ەقىۇ-نىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, ياعني ءححى عاسىرداعى العاشقى ءسامميتىنىڭ قازاقستاندا وتەتىن بولۋى ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. سودان دا ەل جۇرەگى ەلباسىمىز دەپ سوعادى.
نۇرلىبەك جولداسباەۆ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.
باياندى بەتبۇرىستىڭ باستاۋى
ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ءىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىدا بەيرەسمي سامميتىنىڭ ءوتۋى قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىن جانە ءبىر رەت كوتەردى. بۇعان دەيىن ەقىۇ-عا توراعا بولعان تالاي ەلدەر ءدال قازاقستان سەكىلدى الەمدىك ماسەلەلەردى كەڭ اۋقىمدا قامتىعان ەمەس. ونىڭ, ارينە, ءتۇرلى سەبەپتەرى بولعان شىعار. ال قازاقستان اتالعان حالىقارالىق ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتكەن جىل باسىنان بەرى قىرعىزستانداعى ساياسي احۋالدىڭ كۇردەلەنبەۋىنە, اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ قالىپقا تۇسۋىنە, سونىمەن بىرگە تاۋلى قاراباقتاعى شيەلەنىستىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا بەل شەشە ارالاستى. ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم ەلدەرىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, بەيبىت ءومىردىڭ ورناۋىن قالايتىن بىردەن-ءبىر ساياساتكەر ەكەنىن تانىتتى.
شىندىعىندا, اۋمالى-توكپەلى مىنا داۋىردە بەيبىت ومىردەن قىمبات ەشنارسە جوق. تىرلىكتە ادامزات اتاۋلىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسپاي, تاتۋ-ءتاتتى, ىنتىماقتاستىقتا بولعانىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. الەم ەلدەرىنىڭ تاتۋلىعىن, ىنتىماقتاستىعىن قالىپتاستىرۋ – ساياساتكەردىڭ, ساياساتتىڭ ءبىر قىرى. ءماسەلەگە وسى تۇرعىدان ۇڭىلگەندە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا ۇلكەن وزگەرىستەرگە بەتبۇرىس جاسالىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باياندى بەتبۇرىستىڭ وڭ قادامىن جاساپ بەردى. مۇنى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار مەن كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى, ەڭ بەدەلدى ساياساتكەرلەر مويىنداپ وتىر.
سونىڭ ناقتى دالەلىن ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە دە انىق اڭعاردىق. ماسەلەن, وسى سامميتكە ارنايى قاتىسقان ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبونىڭ “مۇددەلەردىڭ شەشىمدىلىگى مەن ورتاقتىعى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءتيىمدىلىگى مەن جيىلىگىن تالاپ ەتەدى. وسىنداي جوعارى بەلسەندىلىكتى ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعا مارتەبەسى جانە “كورفۋ ۇدەرىسى” ارقىلى ارەكەت جاساي وتىرىپ, قازاقستان كورسەتىپ كەلەدى” دەگەن پىكىرىنىڭ جانى بار. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ءىس باسىنداعى توراعا قانات ساۋداباەۆ ناق وسى “كورفۋ ۇدەرىسىن” بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتۋدە. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ قاعيداتتارى اياسىندا مىندەتتەرىن اتقارۋداعى ونەگەسى ۇيىمنىڭ كەيىنگى ءتوراعالىعىن اتقاراتىن ەلدەرگە ۇيرەنەرلىك ۇلگى بولاتىنىنا دا كوز جەتتى. ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس ءاجۋباليستىڭ: “شىنىمدى ايتسام, مەن قازاقستانعا, الماتىدا وتەتىن بەيرەسمي سامميتكە قاتىسۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ليتۆامەن تىعىز قارىم-قاتىناستاعى, دوستىق پەيىلدەگى ەلگە كەلىپ وتىرمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى كوپشىلىك قولداۋىنا يە بولۋدا. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ وزگە دە ۇسىنىستارى ەۋرووداق باعدارلامالارىمەن (قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ جانە تاعى باسقا) سايكەس كەلۋدە. ەڭ باستىسى – قازاقستان جانە مەنىڭ ارىپتەسىم ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ قىرعىزستانداعى داعدارىس كەزەڭىندە ىسكەرلىك تانىتىپ, وعان بۇۇ, ەۋرووداق جانە تاعى دا باسقا حالىقارالىق ۇيىمداردى دا جۇمىلدىرا ءبىلىپ, ونداعى ازامات سوعىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا تويتارىس بەرە الدى”, دەپ شىنايى كوزقاراسىن بىلدىرۋىنەن وسىنى اڭعارامىز.
تەگىندە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, قازاقستان ەل ءۇشىن جاۋاپتى مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. وسى ۇيىمعا توراعالىق كەزىندەگى قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارى دا قولداۋىن تاۋىپ وتىر. ءاسىرەسە, ەقىۇ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋگە بايلانىستى ۇسىنىستى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى دا قولداعانى قۋانتادى. دەمەك, الەم ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قۋاتتاۋى – قازاقستانعا ايرىقشا قۇرمەت! قازاقستانعا بىلدىرىلگەن سەنىم – نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ساياساتكەرگە بىلدىرىلگەن سەنىم! نازارباەۆتاي ساياساتكەردىڭ ابىرويى – قازاقستانداي تاۋەلسىز ەلدىڭ ابىرويى!
نۇرجان مۇحانبەتقاليەۆ, “نۇر وتان” حدپ اتىراۋ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
قيىندىعىنا قوسا تاريحي دا تاڭداۋ
كەشەگى وتكەن القالى فورۋمدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ۇيىم ءسامميتىن بيىل استانادا وتكىزۋدى ۇسىندى. ءارى بۇل ءجاي عانا ءبىر كەزەكتى تاڭداۋ ەمەس, قيىن تاڭداۋ بولعانىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا اشىق ايتتى. ءبىز بۇعان ون ءبىر جىلدان كەيىن وتكەلى وتىرعان ءسامميتتى استانادا وتكىزۋ يدەياسى تەك قيىن تاڭداۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاريحي تاڭداۋ دا بولعانىن سەنىممەن ايتا الامىز.
قازاقستان مەملەكەتى باسشىسىنىڭ: ءبىز قيىن تاڭداۋ جاسادىق دەگەن وسى ءبىر قىسقا دا نۇسقا وي ءتۇيىنىنىڭ ارعى تۇكپىرىندە “ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانعان”, ناتيجەسىندە ەقىۇ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋ قاجەتتىلىگىنە ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە كوزدەرىن ايقىن جەتكىزە بىلگەن كورەگەندىك كوزقاراس جاتقانى كامىل.
نە نارسەگە دە ارگۋمەنت, قيسىن مەن دالەل كەرەك. مۇنسىز كەز كەلگەن ءىس العا جىلجي المايدى. ال ەقىۇ ءسامميتىن ءجاي عانا ءبىر ءىس ەمەس, ۇلى ءىس دەپ اتاساق كەرەك. ەلباسى تاراپىنان ايتىلعان دالەلدەر مەن ويلى ۇسىنىستار, پايىم مەن پاراساتقا تولى ءپىكىرلەر فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوڭىلدەرىنە قونعانى قانداي عانيبەت. وسى ايتىلعان ناقتى تۇجىرىمدار, اقيقاتپەن استاسىپ جاتقان ايقىن دالەلدەر فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ويلارىن ءدوپ باسۋىمەن قۇندى بولدى دەپ سانايمىز.
ياعني اقبۇلاق فورۋمىندا ۇيىم سامميتىن استانادا وتكىزۋ جونىندەگى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا باستى العىشارت قالاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى باعىتتاردا شەگەلەي ايتقان ورنىقتى دا ويلى, تۇجىرىمدى دا تياناقتى, دايەكتى دە دالەلدى كوزقاراستارى دەپ بىلەمىز. ول سونىسىمەن دە فورۋمعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان قولداۋ تاپتى دەپ ايتا الامىز.
سونداي-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەۋروپا ءۇشىن ءبىر ساياسات جانە ازيا ءۇشىن ءمۇلدەم باسقا ساياسات ازىرلەۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جونىندەگى وي-تۇجىرىمدارى دا اقبۇلاق فورۋمىن مازمۇن جاعىنان بايىتا ءتۇستى دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن بىرگە, ەلباسى تاراپىنان داعدارىستان كەيىنگى الەمنىڭ ورتاق تۇتاس كارتيناسىن جاساۋعا بارلاۋ جاسالعانى, ونىڭ باستى كىلتى, الەمنىڭ قارجى-ەكونوميكالىق ءتارتىپتىڭ جاڭا مودەلى ەكەندىگى دە فورۋمنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
سونىمەن ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە جاسالعان كونسەنسۋستىق كەلىسىم ءسامميتتى استانادا وتكىزۋدى ماقۇلدادى. وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى جاڭا ءبىر مازمۇندىق ساتىعا كوتەرىلدى دەپ سانايمىز.
ساميعوللا ورازوۆ, ورال قالاسىنىڭ اكىمى.