وعان يت قابۋ, ماسا بەزگەگى مەن سيىردان جۇققان برۋتسەللەزدى قوسساڭىز, بۇل ۇلكەن قاۋىپكە اينالىپ وتىر
كەيىنگى جىلدارى ادامدار اراسىندا جانۋارلاردان جۇعاتىن اۋرۋلاردىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعانى بەلگىلى. ونىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا سوقتىرىپ جاتقانى دا راس. جاقىندا عانا قىزىلوردا وبلىسىنداعى 130-دان اسا ادامنىڭ تاماقتان ۋلانعانى, پاۆلودار وبلىسىنداعى 2 ادامنىڭ ءسىبىر جاراسىنان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بىلتىرعى قىرىمنىڭ قاندى بەزگەگىنەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى 8 ادامنىڭ, بيىلعى جىلى 3 ادامنىڭ قايتىس بولۋى انىق ءدالەل. مۇنىڭ سىرتىنداعى قۇتىرۋدان, برۋتسەللەزدەن اۋىرىپ قايتىس بولىپ جاتقان, ءومىر بويى مۇگەدەك بولىپ قالعانداردى تەلەديدار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كورسەتىپ تە, جازىپ تا جاتىر. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا 2009 جىلى 160 ادام برۋتسەللەزگە شالدىعىپ, ونىڭ 5-ەۋى قايتىس بولسا, بيىلعى 5 ايدىڭ وزىندە بۇل دەرت 140 ادامعا جۇعىپ, ونىڭ دا 2-ەۋى كوز جۇمعان. قۇتىرۋدان 10 ادام قازا تاپتى.
ال ەندى وسى مالدان ادامعا جۇعاتىن جوعارىداعى اۋرۋلاردىڭ شىعۋ تەگىنە ۇڭىلەيىك. مۇنىڭ سەبەبى وتە قاراپايىم. ول تەك ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جانە جەكە باستىڭ گيگيەنالىق تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنان بولىپ جاتقان نارسە. ايتالىق كەنەنىڭ مالعا, مالدان ادامعا جابىسۋى, ونىڭ سوڭى جوعارىدا ايتىلعان قايعىلى جاعدايعا سوقتىرۋى اۋىل شارۋاشىلىق مالدارىن, قورا-قوپسىنى كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسىنىڭ دەر كەزىندە جۇرگىزىلمەۋى ەمەس پە. كەرەك دەسەڭىز, بىلتىرعى جىلعى 8 ادامنىڭ ءومىرىن قيعان وقيعاعا دەيىنگى 4-5 جىلدا بۇل جۇمىس وبلىس كولەمىندە ءمۇلدەم جۇرگىزىلمەدى. كەنەنىڭ باسىنعانى سونداي, ول قازىرگى تاڭدا ورمان-توعاي, تاۋ-تاس, دالا-قالا, ءۇي, قورا, بارلىق جەرلەردى جايلاپ الدى.
بيىلعى جىلى كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن وبلىسىمىزعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 780 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. شاما-شارقىنا قاراي ءار اۋدان وعان تاعى دا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 5-10 ملن. تەڭگە كولەمىندە قارجى قاراستىردى. جەدەلدەتىلگەن تۇردە زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى دا ءجۇردى. بىراق وڭتۇستىك قازاقستاندا كەنە شاققاندار سانى ازايماي وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز-مامىر ايلارىندا عانا بۇل جاندىكتەن زارداپ شەككەندەر سانى 10 مىڭنان اسىپ كەتتى.ءالى دە كەنە شاققاندار تىركەلۋى جالعاسۋدا. دەمەك, زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلدى دەگەن ءسوز.
ال ەندى نەگە وسىلاي دەگەنگە كەلسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتى ءبىر جاقتى كىنالاۋ ورىنسىز. بىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنا قاتىستى قابىلداعان زاڭدار وسى كۇنگە دەيىن جەتە ۇيلەستىرىلمەگەن. “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭى بويىنشا جوعارىداعى وبلىسقا بەلگىلەنگەن 780 ميلليون تەڭگە اۋدان-اۋدانعا ءبولىنگەن سوڭ جۇمىستى اتقاراتىن تۇلعا كونكۋرس ارقىلى انىقتالۋى ءتيىس. زاڭعا ساي ونى وتكىزۋدىڭ, مەرزىمىنىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى, ءبىرىنشى جاريالانىمدا جەڭىمپاز انىقتالماسا كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ قايتالاناتىنى, ونىڭ كوپ ۋاقىت الاتىنى بەلگىلى. ال كەنەنىڭ كونكۋرستىڭ وتكەن-وتپەگەنىنە قارامايتىنى اقيقات. ءسويتىپ, ول وعان قاراپ تۇرمايدى. ەلدى شاعا بەرەدى. زارداپ شەگەتىن كىم؟ ادام.
كونكۋرستى وتكىزۋدەگى ماقسات مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجىنى ۇنەمدەۋ دەسەك, جوعارىداعى 780 ميلليوننان سول تەندەرلەردە قانشا قارجى ۇنەمدەلگەنى بىزگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى, وبلىس بويىنشا كەنە شاققان 10 مىڭ ادامدى اۋرۋحاناعا جەتكىزۋ جانە ونى ەمدەۋگە كەتكەن قارجىنىڭ ۇنەمدەلگەن اقشادان الدەنەشە ەسە كوپ ەكەندىگى. ال ەندى قايتىس بولعان ادامداردىڭ ءومىرىنىڭ قۇنى ەشتەڭەمەن ولشەنبەيتىنى بەلگىلى.
قازىرگى تاڭدا بارلىق اۋداندىق اكىمدىكتەردە ۆەتەرينارلىق ءبولىمدەر مەن ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن ليتسەنزيالى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر, جەكە مال ءدارىگەرلەرى بار. بىراق ولاردا جۇمىس جاسايتىنداردىڭ كىمدەر ەكەندىكتەرى, قايسىسىنىڭ ساپالى جۇمىس اتقاراتىنى كوپ ەشكىمگە بەلگىلى ەمەس. كوپشىلىك ولاردى بىلمەيدى, جۇرت كوبىنشە بۇلاردان مۇلدەم حابارسىز. سوندىقتان وسىنداي توتەنشە جاعدايداعى اتقارىلاتىن جۇمىستارعا بولىنەتىن قارجىنى “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭىنداعى 4-باپقا ەنگىزىپ, ءبىر عانا باسشىدان تالاپ ەتۋ ءۇشىن اكىمدەرگە سەنىم بىلدىرسەك بولماس پا؟ نەمەسە سول قارجىنى جىل باسىندا ەرتەرەك ءبولىپ, ناۋقان باستالعانعا دەيىن كونكۋرستى وتكىزىپ, اتقاراتىن تۇلعالاردى انىقتاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرسە, كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى, زاڭ اياسىندا الدەقايدا ساپالى ءجۇرگىزىلەر ەدى. سەبەبى, كەنەگە قارسى كۇرەس شارالارىنا رەسپۋبليكادان بولىنگەن قارجىنىڭ كەشەۋىلدەۋىنەن جانە ول كەزدە كەنە شاققان ادامداردىڭ جاپپاي كوبەيە باستاۋىنان, ءسويتىپ ءبىرلى-جارىمىنىڭ قايتىس بولۋىنان, بيىلعى وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان قويىلعان قاتاڭ تالاپقا اۋدان اكىمدەرىنىڭ جانىنىڭ قىسىلعانى سونداي “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى”, “ۆەتەريناريا تۋرالى” زاڭعا قاراماستان, جۇمىسقا كىرىسىپ, كونكۋرس وتكىزەتىن مەرزىمگە دەيىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىسىنىڭ 80-90 پايىزىن اتقارىپ تاستادى.
“ۆەتەريناريا تۋرالى” زاڭ تالاپتارىنا ساي زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىن ارنايى اتتەستاتسيادان وتكەن ليتسەنزياسى بار زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعا اتقارۋعا ءتيىس بولسا, قازىر ءىس جۇزىندە بۇل جۇمىستى كەزدەيسوق ادامداردىڭ جۇرگىزىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. زالالسىزداندىرۋعا قولدانىلاتىن ۋلى ءدارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز نورماسىنا ساي بەلگىلى ءبىر ءمولشەردە سۋعا ارالاستىرىلىپ, قولدان جاسالىنىپ, بارىپ شاشىلاتىنى, بىلايشا ايتقاندا زەرتحانالىق دالدىكتى قاجەت ەتەتىندىگى, الگى كەزدەيسوق ادامنىڭ ول نورمانى ساقتامايتىنى, ۋلى دارىدەن ساقتانۋ شارالارىن بىلمەيتىنى وزىنەن-ءوزى اقيقات. مىنە, سودان بارىپ كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىز بولاتىنى جانە جۇمىس اتقارعان كەزدەيسوق ادامنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنى تۇسىنىكتى.
جالپى, ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ءىس شارالاردى جۇرگىزەتىن ليتسەنزيالى مال دارىگەردى كاسىپكەر دەسەك, “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭ بويىنشا ونىڭ اتقارعان ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ءىس-شارالارىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭ بويىنشا تەكسەرۋ جوسپارى ءبىر جىل بۇرىنعى جەلتوقسان ايىندا جاسالىنىپ ۆەب-سايتقا سالىنۋى كەرەك. “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى” زاڭى بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلمەي ول انىقتالمايدى. مىسالى, بيىلعى “ەپيزووتيالىق قالىپتى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ” باعدارلاماسىنا بولىنگەن قارجىنىڭ كونكۋرسى ءساۋىر ايىندا وتكىزىلدى. سوندىقتان كاسىپكەر مال دارىگەر جوسپارلى تەكسەرۋگە كىرمەيدى. ال ەندى جوسپارسىز تەكسەرۋ بويىنشا ءبىر كۇن بۇرىن تەكسەرۋشى ورگان كاسىپكەر مال دارىگەردى تەكسەرىلەتىندىگى جونىندە حابارلاۋعا مىندەتتى.
ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىنداعى كوپ جىلدىق تاجىريبەدە وتاردىڭ جارتىسىنىڭ برۋتسەللەز اۋرۋىنان بەلگى بەرۋى ءبىر قويدىڭ عانا قانىن الىپ, زەرتحاناعا وتارداعى جالپى قويدىڭ سانىن جازىپ وتكىزۋىنەن بولعان جاعداي ەكەنى تالاي انىقتالعان. نەمەسە ءبىر شپريتس, ءبىر ينەمەن تابىن سيىردى, وتار قويدى ەمدەگەن جاعداي قازىردە دە ورىن الىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا مال دارىگەرىنىڭ مالعا ۆاكتسينانى قالاي سالعانىن, قالاي قان العانىن انىقتاۋ مۇمكىن بە؟ قازىرگى تاڭداعى مالداردىڭ اراسىنداعى برۋتسەللەز اۋرۋىنىڭ بەلەڭ الۋىن, كۇنى كەشەگى تەلەديداردان كورسەتكەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر اۋداننىڭ ءىرى قارا مالىنىڭ 36 پايىزىنان قان الىنىپ, ونىڭ 9,5 مىڭدايى برۋتسەللەزگە بەلگى بەرۋى جوعارىداعى ايتقان جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنان با دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
جالپى, مالدى ەگۋ-ەمدەۋ, اۋرۋلاردان زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنداعى تالاپ ادامدى ەگۋ-ەمدەۋ جۇمىستارىنداعى تالاپتان ايىرماشىلىعى جوق. ال ەندى ادامدى ەگۋ-ەمدەۋدە قانشا تالاپتى كۇشەيتكەنىمەن ورەسكەل كەمشىلىكتەردىڭ كەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. مىسالى جامبىل وبلىسىنىڭ جاڭاتاس قالاسىنداعى 100-دەن اسا بالالاردى ەگۋ كەزىندەگى وقيعا مەن شىمكەنت قالاسىنداعى قان قۇيۋداعى جىبەرىلگەن ورەسكەل قاتەلىكتەر بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىنا بەلگىلى. ال ەندى مالدى ەگۋ-ەمدەۋ, زالالسىزداندىرۋ كەزىندە ونداي تالاپتىڭ جوق ەكەندىگى, ەندىگى جەردە “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭ بويىنشا كۇندەلىكتى تەكسەرۋ مۇمكىن بولماسا جوعارىداعى باتىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىسىنداعى جاعداي بۇكىل ەل بويىنشا ورىن الماسىنا كىم كەپىل؟ جوعارىداعى ادام ولىمىنە سوقتىرعان جاعدايلاردىڭ تىكەلەي زاڭدارىمىزدىڭ سولقىلداق, قولدانۋعا دارمەنسىزدىگىنەن بولعانى اقيقات.
“جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى” زاڭ ءسوز جوق كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتەتىنىنە كۇمان جوق.ال بىراق تەك مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىق مالدارىن تەگىن ەگۋ-ەمدەۋگە, دياگنوستيكالىق ماقساتتا قان الۋ جۇمىستارىنا بولگەن قارجىسىنا عانا جۇمىس اتقارىپ جاتقان كاسىپكەردى, جىلىنا ءبىر نەمەسە ەكى رەت قانا تەكسەرىپ, جۇمىسىنىڭ ساپاسىن انىقتاۋ ءمۇمكىن بە؟ ارينە, جوق. تاعى ءبىر ەسكەرەر جاي, مالدىڭ دا, مالشىنىڭ دا ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتان حابارسىز ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بيىلعى كەنەگە قارسى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى وسىنىڭ ايعاعى. نەگە كاسىپكەر ءوزى شاقىرىپ اكەلگەن مال دارىگەرىنەن اتقارعان جۇمىسىنىڭ ساپاسىن كۇندەلىكتى تالاپ ەتپەسكە؟ ول ەشتەڭە ءوندىرىپ جاتقان جوق قوي. ونىڭ ساتاتىنى تەك ساپالى جۇمىسى ەمەس پە؟ ونىڭ ءبىر ساتتىك ساپاسىز جۇمىسىنان كەتەتىن قاتەلىكتەن تالاي مالدىڭ تۇبىنە جەتكەنىمىزدى, ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ, ونىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا سوقتىرعانىن جوعارىدا ايتتىق.
سوزاق اۋدانىندا 2008 جىلى 2 باس ءىرى قارا, 150 باس قوي-ەشكى, 2009 جىلى 24 ءىرى قارا, 212 باس قوي-ەشكى, ال بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىندا عانا 18 باس ءىرى قارا, 310 باس قوي-ەشكى برۋتسەللەز اۋرۋىنان بەلگى بەرگەن. قاراپ وتىرساق, كەسەلدىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.ال “ەپيزووتيالىق قالىپتى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ” باعدارلاماسى بويىنشا اۋدانداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارا مەن مايدا مالدىڭ بارلىعىنان قان الىنىپ, اۋرۋعا ۇشىراعان مال جويىلىپ وتىرادى. اۋرۋ مالدىڭ كوبەيۋىنە جول جوق. دەمەك, وسى جەردە دە اتقارىلعان جۇمىستىڭ ساپاسى جونىندە ەرىكسىز كۇدىكتەنۋگە تۋرا كەلەدى.
اقيقاتىن ايتساق, كليماتى قۇرعاق, قۇمدى, جازى وتە ىستىق, 3,3 ملن. جايىلىمدىق جەرى بار قولايسىز ايماقتا جىلدان-جىلعا برۋتسەللەز اۋرۋىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى ويلاندىرماي قويمايدى. سوندىقتان “جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى ” زاڭنىڭ 33-بابىنىڭ 4-تارماعىنىڭ 10 تارماقشاسىنداعى “قولايسىز مەكەندەردە” دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاپ بارلىق اتقارىلاتىن مال ءدارىگەرلىك شارالاردى كۇندەلىكتى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك سياقتى. ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق شارالاردى تالاپقا ساي جۇرگىزبەي “مال ونىمدەرىن سىرت ەلدەرگە ساتامىز” دەۋىمىز بوس ءاۋرەشىلىك. ونىڭ بەرگى جاعىندا, كەشەگى وڭتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعىداي رەسپۋبليكا ءوڭىرلەرىنىڭ كەز كەلگەن اۋدانى قولايسىز مەكەنگە اينالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەندەشە, “مەديتسينا – ادامدى, ۆەتەريناريا – ادامزاتتى ەمدەيدى” – دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك.
س.بايدابەكوۆ, مال دارىگەرى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى.