كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەل رەسمي ساپارمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلىپ قايتتى.
ءتۇس اۋا استانا اۋەجايىنا كەلىپ قونعان فەدەرالدىق كانتسلەر باستاعان دەلەگاتسيانى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قارسى الدى. ساپار باسىن ەلوردانىڭ اكىمشىلىك بولىمىمەن تانىسۋدان باستاعان جوعارى مارتەبەلى مەيمان الدىمەن وتان-انا مونۋمەنتىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, سوڭىنان مەملەكەتتەر باسشىلارى اللەياسىنا اعاش وتىرعىزۋ ءراسىمىن جاسادى. سودان كەيىن فەدەرالدىق كانتسلەر ەلىمىزدىڭ ۇكىمەت باسشىسىمەن بىرگە ريكسوس وتەلىنە كەلىپ, ۇستەل باسىندا باس قوسقان كەلىسسوز جۇرگىزدى. ەكى جاقتى تۇسىنىستىكتى اڭگىمە كەزىندە تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى قازاق-نەمىس ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن كەلەشەگى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جايلى پىكىر الماستى.
بۇل انگەلا مەركەلدىڭ قازاقستان جەرىنە ءبىرىنشى كەلۋى بولعانىمەن, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن العاش رەت جۇزدەسۋلەرى ەمەس. جالپى, ەكى داۋلەتتىڭ ءوزارا ءتيىمدى ساياسي ۇنقاتىسۋى ولاردىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىلعان ۋاقىتتان بەرى جالعاسۋدا. حالىقارالىق جاۋاپتى ماسەلەلەر تۋراسىندا كوزقاراستارى مەن پىكىرلەرىندە الشاقتىق جوق. ەكى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارى مەن ۇمتىلىستارى ءبىر-بىرىنەن قولداۋ تاۋىپ ءجۇر. سونىڭ ناقتى ايعاعى, كەزىندە بەرلين قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا ۇسىنىلعان كانديداتۋراسىن بىردەن قولدادى. وسى كۇندەرى گەرمانيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋىنە قولداۋ كورسەتىپ, كرەديتتىك رەيتينگىسىنىڭ ءوسۋىنە ىقپال جاساۋدى موينىنا الىپ وتىر. بۇدان بولەك, گەرمانيا باسشىلارى 2007 جىلعى ماۋسىم ايىندا بريۋسسەلدە وتكەن ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ سامميتىنەن بەرى بۇل حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ستراتەگياسىن جاساۋدى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەتىپ كوتەرىپ كەلەدى. ال 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق پرەزيدەنتى حورست كەلەردىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ قايتۋى بۇل ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. اقىر سوڭىندا, 2009 جىلدىڭ 3 اقپانى كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلىن سالتاناتتى جاعدايدا اشۋ ءۇشىن گفر-گە ارنايى ۇشىپ بارۋى سول قالىپتاسىپ قالعان قارىم-قاتىناستىڭ ستراتەگيالىق سيپات الۋىنا سەرپىن بەردى. ەلباسىنىڭ وسى ساپار بارىسىنداعى دا كوپتەگەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ۇسىنىستارى فەدەرالدىق كانتسلەر انگەلا مەركەل حانىم تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەندى ءوز كەزەگىندە قازاقستان دا گەرمانيانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى ورنى ءۇشىن 2011-2012 جىلدارعا ۇسىنىپ جاتقان كانديداتۋراسىن قولدايدى. بۇل اڭگىمە كەشەگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ەلباسى اۋزىمەن ارنايى ايتىلدى دا.
ەكى ەل اراسىنداعى جاراسىمىن تاپقان سىيلاستىققا بىلتىر نەمىس جەرىندە وتكەن قازاق ەلى جىلىنىڭ جالعاسى رەتىندە ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستاندا گەرمانيانىڭ جىلى ءوتىپ جاتقانى دا انىق ايعاق بولا الادى. وسى تاقىرىپتىق جىلدىڭ اياسىندا ەلىمىزگە قادام باسقان فەدەرالدىق كانتسلەر رەسپۋبليكا پرەمەرىمەن ريكسوس وتەلىندە وتكەن كەزدەسۋدەن كەيىن وسى عيمارات زالىندا ۇيىمداستىرىلعان قازاق-گەرمان بيزنەس-فورۋمىنا قاراي ات باسىن بۇردى. ەكى ەل بيزنەسمەندەرىنىڭ باسىن قوسقان بۇل القالى جيىندى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن انگەلا مەركەل اشىپ بەردى. وسى جەردە قازاقستان مەن گەرمانيا ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ىسكەرلىك كەڭەسى قۇرىلىپ, ەكى جاقتىڭ ءتيىستى وكىلدەرى وسىنى ايعاقتايتىن مەموراندۋمعا قول قويدى. ەندى بۇل كەڭەس ەكى ەلدەگى ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قىزمەتىمەن اينالىساتىن ۇيلەستىرۋ جانە كونسۋلتاتسيالىق ورگان بولادى. وسىنداي جاقسى نىشانمەن اشىلعان بيزنەس-فورۋم كەزىندە جيىنتىق قۇنى 2 ملرد. ەۋرودان اساتىن 34 كوممەرتسيالىق ماقساتتاعى قۇجاتتار ءدۇنيەگە كەلدى. بۇل قۇجاتتاردىڭ ءىشىندە قىمبات تا, ارزان دا جوبالار بار. جالپى, باعدارلاما تولىق جۇزەگە اسقان كەزدە وعان 50 ملرد. دوللار شاماسىندا قاراجات جۇمسالاتىن كورىنەدى.
بيزنەس-فورۋم كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ گەرمانيالىق كاسىپكەرلەردى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە ارالاسۋعا شاقىردى. ء“بىز ارقاشان گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىن ەلىمىزدىڭ “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىن ورىنداۋداعى باستى ارىپتەس رەتىندە قاراستىرىپ كەلدىك, – دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ سوزىندە. – ءوزىمىز ويعا العان بۇل باعىتتار قازاقستاننىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا دا جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز”. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىنە بايلانىستى قازاقستاندا گەرمانيا ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار اشىلىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. وسى سوزدەردىڭ ساباقتاستىعى رەتىندە ەلباسى بۇدان كەيىن ەكى ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىك تۋرالى 2011 جىلعا بەلگىلەنىپ قويىلعان باعدارلاماسىن 2014 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى.
ءوز كەزەگىندە انگەلا مەركەل قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق ورتالىق جانە گەرمانيا ءۇشىن وڭىردەگى ەڭ باستى ەكونوميكالىق ارىپتەس بولىپ قالا بەرەتىنىن مالىمدەدى. وسى جەردە كانتسلەر گەرمانيا ىسكەر توپتارى مەن مەملەكەتتىك ۆەدوموستۆولارى وكىلدەرى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا كەلگەنىن جەتكىزىپ: ء“بىزدىڭ ساپار قازاقستاندا گەرمانيا جىلى ءوتىپ جاتقان كەزدە بولىپ جاتىر. وسى ورايدا قازاقستاندا كوپتەگەن ادامدار گەرمانيا جايىندا بۇدان دا تەرەڭىرەك تانىساتىن بولادى. بۇل ەكى جاق ءۇشىن دە ءتيىمدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ الىس-بەرىسى ارقاشانداعىداي جاقسى بولىپ قالا بەرەدى”, دەگەندى تارقاتىپ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىندا بىرلەسىپ شەشىلۋى ءتيىس ورتاق ماسەلەلەر بارشىلىق. بۇل ماسەلەلەردى, اسىرەسە, بيىل قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ وتىرعان تۇستا شەشكەننىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. “قازاقستاننىڭ بۇل بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا جەتەكشىلىك ەتۋى ونىڭ بوستاندىقپەن بايلانىستى قۇندىلىقتاردى, قاۋىپسىزدىكتى, ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيانى قولدايتىنىن ايداي الەمگە پاش ەتۋ ءۇشىن وعان كەرەمەت مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇل ءححى عاسىرداعى ادامزات بالاسىنا جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتار بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىز ەقىۇ ارقىلى وسى قۇندىلىقتاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋىن قالايمىز جانە وسى يگىلىكتەر ورتالىق ازيا ايماعىندا دا تالاپقا ساي جۇزەگە اسادى دەگەن ويدامىز”, دەدى كەلەسى ءسوزىنىڭ ورامىندا كانتسلەر. بۇدان كەيىن ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ەنەرگەتيكالىق سەكتورداعى جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاجەتتىلىگى جونىندە ءوزارا پىكىر الماستى.
ەندى وسى ءسوزدىڭ تۇزدىعىن كەلتىرەر بولساق, قازىرگى تاڭدا قازاقستان گەرمانياعا ەنەرگيا تاسىمالداۋ جاعىنان 4-ءىنشى ورىندا تۇرعانىن ايتار ەدىك. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدا نەمىس جۇرتىنىڭ وراسان زور تاجىريبەسى بار. سوندىقتان قازاقستاندىقتار ولاردىڭ كومەككە كەلگەنىنە ءمۇددەلى. ءسوز بارىسىندا وسىنداي ىقىلاستى بايقاعان كانتسلەر ءوز ەلى وسى ورايدا قازاقستاننىڭ 2015 جىلعا دەيىن جوسپارلاپ وتىرعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا جاردەم بەرۋگە ىنتالى ەكەنىن ءبىلدىرىپ ۇلگەردى. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ءجايت, قازاقستان العا قويىپ وتىرعان ەلدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى بويىنشا دا گەرمانيادا ۇلكەن تاجىريبە بار. بۇل, اسىرەسە, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, ماشينە قۇراستىرۋ, تەلەكوممۋنيكاتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس سياقتى ىرگەلى سالالاردا ايقىن كورىنەدى. ال نەمىس كاسىپورىندارىنىڭ قامقور قولدارىن سوزۋىنا ەڭ الدىمەن مۇنداعى سەنىمدى ەكىجاقتى شارتتار مەن تاراپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى نەگىز بولىپ وتىرسا كەرەك.
ەكى ەل باسشىلارىنىڭ رەسمي كەزدەسۋلەرى بۇدان كەيىن اقوردادا جالعاستى. الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەل شاعىن توپتىڭ قاتىسۋىمەن كەزدەسىپ, ءوزارا كەلىسسوز جۇرگىزدى. سودان كەيىن كەلىسسوزدەر كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. بۇل باسقوسۋلاردا ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى قازاقستان-گەرمانيا ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدىڭ كەلەشەگىن تالقىلادى. ونىڭ بارىسىندا تاراپتار ەكى مەملەكەت اراسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى قارقىندى ساياسي ءۇنقاتىسۋ ورنىققانىن اتاپ ءوتتى. بۇعان ەلباسى مەن كانتسلەردىڭ سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە بەسىنشى مارتە ءوزارا كەزدەسىپ, تۋىنداپ وتىرعان كەزەكتى ماسەلەلەردى جۇيەلى تالقىلاپ تۇرۋى دا وڭ ىقپال ەتكەنى بايقالادى.
قالىپتاسىپ قالعان بۇل جاقسى قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى دە جىلدان جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ايتالىق, جاھاندىق قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تەرىس ىقپالىنا قاراماستان, قازاقستان-گەرمانيا ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2,9 ملرد. دوللاردان اسىپتى. ال بيىلعى, 2010 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا ونىڭ ءمولشەرى 1,5 ملرد. دوللارعا جەتىپ وتىر. قازاقستاندا نەمىس كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 800-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ تىركەلۋى دە كوپ جايتتەن حابار بەرەر ەدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا گفر-ءدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ اۋقىمى 3 ملرد. دوللارعا جۋىق قاراجاتتى قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان گفر-ءدىڭ ەكونوميكاسىنا 4 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيعان ەكەن.
جوعارىداعى كەلىسسوزدەردىڭ بارىسىندا سونىمەن قاتار ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا گەرماندىق بيزنەستىڭ قاتىسۋىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە مەتاللۋرگيا, ءماشينە جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك, تەلەكوممۋنيكاتسيا, عارىشتىق كەڭىستىكتى بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ مەن پايدالانۋ, ەكونوميكا سالاسىنداعى باسشى قىزمەتكەرلەر مەن مەنەدجەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى دا جوعارى. وسىعان ايرىقشا ءمان بەرگەن قازاقستان وتكەن جىلى گفر-دا “بولاشاق” ەۋروپالىق ورتالىعىنىڭ وكىلدىگىن اشتى. الماتىدا قازاق-نەمىس ۋنيۆەرسيتەتىن ودان ءارى دامىتۋ جوسپارى جۇزەگە اسۋدا. وسى كەزدەسۋدىڭ بارىسىندا ەلباسى سونداي-اق نەمىس مەيمانداردى استاناداعى “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى” حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دا شاقىردى.
كەزدەسۋ كەزىندەگى كەلەسى اڭگىمەلەردىڭ تاقىرىبى حالىقارالىق ساياسات ماسەلەلەرىمەن ۇشتاستى. ونىڭ بارىسىندا تاراپتار قىرعىزستانداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جايلارىن, سونداي-اق حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن وڭىرلىك تۇراقتىلىق توڭىرەگىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. بۇل حالىقارالىق ءماسەلەلەر تاراپىندا استانا مەن بەرليننىڭ ۇستانىمى ۇقساس ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. گەرمانيا ءوز كەزەگىندە قازاقستاندى “وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ دىڭگەگى” رەتىندە قاراستىرادى ءارى دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدى ورنىقتىرۋدا ەقىۇ توراعالىعى اياسىنداعى قازاقستاندىق باستامالارعا قولداۋ كورسەتەدى. كەزدەسۋدى اياقتاي كەلە, تاراپتار كەلىسسوزدەر ەكى ەلدىڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە, سونداي-اق قازاقستان-گەرمانيا قارىم-قاتىناستارىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرۋگە ۇمتىلىسىن كورسەتىپ بەرگەنىن جەتكىزدى.
گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرىنىڭ ەلىمىزگە ساپارىنىڭ اياسىندا سونىمەن قاتار بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلۋ ءراسىمى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا بىرقاتار ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدوموستۆوارالىق قۇجاتتار بار. كەلىسسوزدەر اياقتالعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن انگەلا مەركەل بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرى باستاعان دەلەگاتسيا تۇنگە قاراي بەرلينگە ۇشىپ كەتتى.
سەرىك ءپىرنازار, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.