بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى احۋال تۇراقسىزدانىپ, كۇردەلەنىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە سالماقتى سىناق كەزەڭى. جاڭا سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا قازاقستان ءۇشىن ىشكى تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان دا الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋ ورىن الىپ جاتقان الەمدىك داعدارىس پەن جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە توسقاۋىل قويۋدىڭ وڭتايلى جولى بولماق. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تاياۋدا وتكەن حVI سەزىندە ەلىمىزگە تونگەن جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە وزگەشە جانە قۋاتتى تويتارىس بەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتىرىپ, بەس حالىقتىق رەفورما ۇسىندى.
بۇل اتالمىش رەفورمالاردىڭ جيىنتىعى مەملەكەتتى نىعايتۋ جانە ونى الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
– بۇل – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى. بەس حالىقتىق رەفورمانىڭ ارقايسىسى – زور مىندەت جانە ەل ءۇشىن وراسان جۇمىس. مۇنداي رەفورمانىڭ تابىستىلىعى بيلىك پەن حالىقتىڭ تاباندى ەرىك-جىگەرى ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. ۇسىنىلعان شارالار قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىزدىڭ ورتاق رۋحاني كۇش-قۋاتىمىز بەن بيىك مۇراتىمىز – ماڭگىلىك ەل. ول ءبىزدىڭ ءححى عاسىرداعى دامۋىمىزعا پروگرەسس قۋاتىن دارىتاتىن بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەل بولۋ ماسەلەسى, ۇلتتى ساقتاۋ, جەردى, تۋعان اتامەكەندى قورعاۋ ماسەلەسى قازاق حالقى ءۇشىن قاشاندا تاريحي دامۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى بولىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وسى اتالعان ماسەلەلەر ەشقاشان دا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بۇگىن دە وسى ماسەلەلەر تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الدىندا تۇر. ەلباسى ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا دا «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى. ول ارمان الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ قاتىناس قۇراتىن, الەم كارتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ ەدى. ول ارمان تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەل بولۋ ەدى. ءبىز ارمانداردى اقيقاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالادىق. مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ الدىم», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
«ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى فاكتورى رەتىندە قاراي وتىرىپ, ونى بارلىق قازاقستاندىقتار قولدايتىن ورتاق, الەۋمەتتىك, ەتنوستىق, ءدىني بىرەگەيلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن باستى ۇستانىمعا اينالدىرۋ قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتى بولماقشى.
سونىمەن بىرگە, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى بىرلىك ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال. بىرلىك – ول ەلدىڭ رۋحاني بىرلىگى, حالىقتىڭ مادەني تىلدىك, دىلدىك, اقپاراتتىق كەڭىستىككە دەگەن بىرلىگى. قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك, مادەني, رۋحاني بىرەگەيلىگىن دامىتۋ ۇلتتىق يدەولوگيانى دامىتۋدىڭ باستى فاكتورى بولۋى ءتيىس.
كونە تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قۋاتتى يمپەريالار قۇرعان تۇركىلەر عاسىرلار بويى ۇلان-بايتاق ايماققا بيلىك جۇرگىزىپ, ات تۇياعى جەتكەن جەرگە – بايقالدان بالقانعا دەيىنگى الىپ دالاعا يەلىك ەتتى. التىن تاقتا وتىرىپ بيلىك جۇرگىزگەن ايبارلى قاعاندار مەن ايبىندى ابىزدار «ماڭگىلىك ەل» ورناتۋدى ارماندادى, اسىل مۇراتتارىن بولاشاق ۇرپاققا تابىستاپ, اماناتتارىن مۇقالماس ماڭگى تاستارعا قاشاپ جازدى.
ۇلى دالا ءوزىنىڭ تولقىمالى تاريحىندا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» مامىراجاي زاماندى دا, «بوز تايلاعى بوس كەلەتىن» الاساپىران ۋاقىتتاردى دا باستان وتكەردى. «باستىنى ەڭكەيتكەن, تىزەنى بۇكتىرگەن» تۇركىلەر تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ, جۇرەكتى ۇلانىنان ايىرىلدى. كۇڭىرەنگەن كۇلتەگىن جازبالارىنا كوز سالساق, سونىڭ بارلىعى اعايىننىڭ ازعانىنان, بەرەكە-بىرلىكتىڭ ازدىعىنان بولدى. اباي ايتقانداي, «التى باقان الاۋىزدىق» پەن «باس-باسىنا بي بولعان وڭشەڭ قيقىم» ەلدىڭ سيقىن كەتىردى. اعايىننىڭ ازعانىنان, بىرلىكتىڭ ازدىعىنان بەرەكە ازدى, ەل توزدى.
وسىنداي داۋىرلەر الماسقان الماعايىپ زاماندا قازاق حاندىعى دۇنيەگە كەلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, وسى كەزەڭدە جانە ودان كەيىنگى عاسىرلاردا پايدا بولعان حاندىقتار اراسىندا تەك قازاق حاندىعى عانا ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ, تۇتاس ۇلتقا اتىن بەرىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جەتتى. كەرەي مەن جانىبەك قۇرعان جاڭا مەملەكەتتىڭ كوپتەگەن تاريحي, الەۋمەتتىك جانە ساياسي استارلارى بار. شۋ وڭىرىنەن باستاۋ العان قازاق حاندىعى تاريحي جادىنىن جاڭعىرتىپ, بايىرعى باتىس تۇرىك قاعاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرىن قايتا جالعاستىردى.
بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋداعى ۇلاعاتتى سوزىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحي تامىرلارىن سوناۋ عۇن, كوك تۇرىك جانە التىن وردا داۋىرىمەن ساباقتاستىرا قاراۋىندا ۇلكەن ءمان بار دەپ ويلايمىز.
ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرى – ۇلتتىق مەملەكەت. وسى جەردە ايرىقشا ايتا كەتەيىك, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «قازاق ەلى» يدەياسىن جايدان-جاي كوتەرگەن جوق. ماڭگىلىك ەل مۇراتىن جۇزەگە اسىراتىن ۇلتتىق ساياسي ينستيتۋت رەتىندە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق اينالىمعا ەنگىزدى. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ: «مەن قوعامدا «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال ءجيى تالقىعا تۇسەتىنىن كورىپ ءجۇرمىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل, دەگەن ۇلاعاتىن ۇدايى باسشىلىققا الۋعا ءتيىسپىز.
«ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىراتىن جانە ونى ودان ءارى دامىتاتىن بۇگىنگى جاستار ەكەنى بەلگىلى. جاستار وسى ۇلتتىق يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز وتانىن سۇيەتىن ۇلتجاندى, پاتريوت بولۋلارى كەرەك. پاتريوتيزم ءبىزدىڭ قازاقستاندىق جاستار ءۇشىن بىرىكتىرەتىن كۇشكە اينالۋى ءتيىس. ەل مارتەبەسى, ونىڭ اسقاقتىعى مەن بيىكتىگى, تۇتاستىعى مەن مىزعىماستىعى تەك ادىلەتتىلىك پەن ءوزارا سىيلاستىق نەگىزىندە قول جەتكىزىلۋى ءتيىس.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ۇلتتىق يدەيا رەتىندە قابىلداۋ بۇگىنگى قازاقستان دامۋىنىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنەن, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ يدەياسىنان تۋىنداپ وتىرعانى ءسوزسىز. بۇل يدەيا تاۋەلسىز مەملەكەت الدىندا تۇرعان باستى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, ۇلتتىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنا جاعىمدى اسەر ەتۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق يدەيا الدىڭعى قاتارلى جانە ادامزاتتىڭ دامۋ باعىتى مەن ۇردىسىنە ساي كەلەتىن بولۋى كەرەك. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن, ەلدىڭ باستى ماقساتىنان شىعاتىن جانە سوعان تولىق جاۋاپ بەرەتىن يدەيا بولىپ تابىلادى.
كوك تۇرىكتىڭ اتاجۇرتىندا جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاعان قازاقستان پرەزيدەنتى تامىرى ءبىر تۋىس جۇرتتى تۇگەندەپ, ءۇزىلىپ قالعان ەۋرازيانىڭ كۇرەتامىرى بولعان ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرىپ, قازاقستان مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردى جاقىنداستىرعان دانەكەر كوپىرگە اينالدى. الاساپىران كەزدە ەل تىزگىنىن ۇستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالقىن ارايلى ازاتتىققا باستادى. سول ارقىلى ارقاۋى ءۇزىلىپ قالعان ەلدىك ءداستۇر جالعانىپ, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرى ورنىقتى.
مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭىندە ەلباسى ۇسىنعان جاڭا ۇلتتىق تۇجىرىمداما – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاسالعان» سەنىمدى قادام. قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ەل پرەزيدەنتى حالقىمىزدىڭ مۇرات – مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى باعدارلاماسىن ۇسىندى. ەلباسىمىزدىڭ بۇگىنگى اۋمالى-توكپەلى احۋالدا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تۋىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى ۇستانىمى بەرىك. حالىق بىرلىگى, قوعام تۇراقتىلىعى, مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى – بۇگىنگى جانە بولاشاق ءومىرىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ مىقتى ىرگەتاسى. ءدىن, مادەنيەت, وركەنيەت قاقتىعىستارى نەگىزىندە تۋىنداعان قازىرگى زامانداعى الەمدىك شيەلەنىستەردىڭ ساباقتارى «ءماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقستان ءتۇرلى قيىندىقتار كورىنىس تاپقان جاھاندانۋ زامانىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن سەنىمدى قورعايتىن مەملەكەتتىك ساياسات قالىپتاستىرا الدى. وسى ورايدا, حالقىمىزدىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە جاۋاپكەرشىلىگى قاشان دا جوعارى ەكەنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, ونىڭ ۇلتتىق وزەگى مەن قازاقى سيپاتى, ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك مۇراتتارىمەن استاسىپ جاتادى. ماڭگىلىك مۇراتتار دەگەنىمىزدە ول – بابالارىمىزدىڭ ءوز جەرۇيىعىن ىزدەپ, «قايىرىمدى قالانىڭ تىرشىلىگىن» كەشۋدى كوكسەگەن ارمان – اڭسارى. بۇگىندە بابالارىمىزدىڭ اسىل اماناتىنداي بولعان سول كونە سۇرلەۋ, كۇرەجول تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتاۋدا ولشەۋسىز ۇلگى, باستى باعدار بولىپ قالا بەرمەك. كەشەگى كوك تۇرىكتەردىڭ رۋحىن ءتىرىلتىپ, ۇلتتىق ساناعا جاڭا مازمۇن بەرۋ ءۇشىن قازاقستاندىقتاردى تۇتاس قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە بىرىكتىرۋ, ونىڭ باستى قۇندىلىعىنا ورتاق مۇراتتاردى توپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى» دەيتىن قاعيدات بارشا قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىرۋدىڭ ءارى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا باسىن قوسا وتىرىپ ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدىڭ جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بارلىق ەتنوستاردىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق نەگىزىنە نۇقسان كەلتىرمەي, ازاماتتىق-قۇقىقتىق ءمىندەتىنە قۇرمەتپەن قارايدى. الايدا, سول جەرگىلىكتى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان سالت-داستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن, ءجون-جورالعىسىن سىيلاپ, قۇقىقتىق نورمالارىن بۇزباۋعا, ونى بارىنشا قادىرلەۋگە شاقىرادى. ايتسە دە, ءبىز ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستىعىن ەسكەرىپ, ءاربىر ۇلتتىڭ تىلىنە قۇرمەت كورسەتىپ, تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى ءپرينتسيپىن بولاشاعىمىزدىڭ سارا جولىنا اپارار باستى تەمىرقازىعىمىزعا اينالدىرۋىمىز كەرەك.
بۇگىندە بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىن, تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا توقايلاستىرۋدا ىرگەلى قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالىپ ۇلگەرگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورنى ەرەكشە. وسىناۋ قۇرىلىمنىڭ ءوزى جيىرما جىل بەدەرىندە ەل ومىرىندەگى يگى يدەيالاردىڭ تامىرشىسى, تىڭ باستامالاردىڭ قاينارى, اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ىسكە اسىرۋشىسى بولا ءبىلدى. ونىڭ جارقىن مىسالى – قازىرگى تاڭدا قاراشاڭىراققا اينالعان ءبىلىم ورداسى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن ىرگەلى 10 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا كىرىپ وتىر. بۇل بىزگە ارتىلىپ وتىرعان ۇلكەن سەنىم, سونىمەن قاتار, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بۇگىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسى اشىلىپ ءوزىنىڭ جۇمىسىن باستاپ تا كەتكەندىگىن ايتۋعا بولادى. كافەدرانىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى ساياسي جاعىنان ساۋاتتى, بىلىكتى ماماندارمەن تولىققان. الداعى كۇندە اتالمىش كافەدرامەن قوسا, قوعامدىق پاندەر باعىتىنداعى قازاقستان تاريحى, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, جالپى تاريح, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ ماماندارىن جۇمىلدىرا وتىرىپ, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى يدەياسىن ناسيحاتتانۋ ماقساتىندا ارنايى وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ, ونى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءتىپتى, بۇل باعدارلامانى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءپان رەتىندە ەنگىزۋدى قاراستىرۋىمىز قاجەت. ءوز كەزەگىندە ۇلكەن عالىمدار مەن تاجىريبەلى پەداگوگ-ادىسكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, «ماڭگىلىك ەل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اسىل مۇراتى» يدەياسىنىڭ اياسىندا وقۋ قۇرالىن دايىنداپ وقىتۋدىڭ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن بىرگە, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارىن حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «ماڭگىلىك ەل» گازەتى مەن اقپاراتتىق-تانىمدىق سايتىن, ءتىپتى, تەلەارنا اشۋدىڭ دا ارتىقتىعى جوق. سوندا عانا ءبىز بابالار اماناتىنا ادالدىعىمىزدى ساقتاپ, ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىزدى وتەگەن بولامىز.
قاسيەتتى قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان قازاقستان ەتنوستىق قۇرامى بويىنشا ينتەرناتسيونالدىق مەملەكەت بولىپ تابىلادى. كەلىسىم مەن بىرلىكتى تۋ ەتكەن ەلىمىز – سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ورتاق وتانى, تاتۋلىق ورناعان شاڭىراقتىڭ ايرىقشا ۇلگىسى. قازاق ۇلتىنىڭ ميسسياسى – قوعامدا قالىپتاسقان بىرلىكتى, تاتۋلىقتى ساقتاۋ. قازاقستانداعى ءارالۋان ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىر وتباسىنداي بولۋى ءۇشىن, ەكونوميكامىزدىڭ العا جىلجۋى ءۇشىن ءاردايىم ىنتىماق-بىرلىكتە بولۋعا ءتيىسپىز. ەل بولۋ ءۇشىن جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلىك قاجەت.
جۇماحان مىرحالىقوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
شىمكەنت.