شىعىستانۋ ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسيالارىنىڭ شەتەل مۇراعاتتارىنان, كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرىنەن تاپقان ماتەريالدارى – بىرەگەي جادىگەرلەر, بۇل جاڭا دەرەككوزدەردىڭ جاريالانۋىنىڭ الەمدىك تاريح عىلىمىندا ماڭىزدى ءمانى بار.
«حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جيناقتالعان مول تاريحي دەرەكتەمەلەر مەن ماتەريالداردى جۇيەلەۋ, تىزبەسىن جاساۋ, زەرتتەۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جانە جاريالاۋ جۇمىستارىن اتقارۋ ماقساتىندا ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جانىنان تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق اقپارات ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل مىندەتتى ورىنداۋدا ىلگەرىدە اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اياسىندا كورشى ەلدەردىڭ مۇراعاتتارى مەن دەرەكتەمەلەر قورلارىندا جۇمىس اتقارعان شىعىستانۋ ەكسپەديتسيالارى اۋقىمدى ىستەر تىندىردى.
وسى ورايدا, اسىرەسە, قحر-دىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنان قازاق تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى ماتەريالدار تابىلعانىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت. وندا قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس, قازاق-قىرعىز, قازاق-قوقان, قازاق-ويرات ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تۋرالى, قازاق حاندارىنىڭ بەيجىڭگە بوعدا ەجەن حانعا بارعان ەلشىلەرى, ولاردىڭ گراموتالارمەن ماراپاتتالعانى, قازاق-قىتاي ساۋداسى تۋرالى, قازاقتاردىڭ تۇرمىسى, داستۇرلەرى جايلى قۇجاتتار كوپ ەكەنى انىقتالدى. ولاردا قازاق حالقىنىڭ سانى, باتىرلارى مەن بيلەرى تۋرالى, قازاق رۋلارى تۋرالى مالىمەتتەر مول. شىعىستانۋ ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسياسى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە قحر-دا قازاق حاندىعى مەن تسين يمپەرياسىنىڭ 1741-1811 جىلدارداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ تاريحىن كورسەتەتىن ەكى ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ جازىسقان رەسمي حاتتارى تابىلدى. سول سەكىلدى قازاق حاندارىنىڭ, سۇلتاندارى مەن جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەرىنىڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنعا, ىلە مەن تارباعاتاي گۋبەرناتورى امبانعا رەسمي حاتتارى دا بار. حات جىبەرۋشىلەر ابىلاي حان, ءۋالي سۇلتان, ابىلمامبەت حان, ابىلپەيىز سۇلتان, بولات حان, سانياز, حانقوجا, ءادىل سۇلتان, بوپى, كوگەداي – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
قازاق حاندارىنىڭ قىتاي بيلەۋشىلەرىمەن ديپلوماتيالىق حات-حابار شاعاتاي, ويرات تىلدەرىندە جۇرگەنى انىقتالدى. ءاربىر حاتقا ءمانجۋ تىلىندە تۇسىندىرمە جازبا قوسىلىپ, وندا قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ تاريحى مەن شىققان تەگى, قاي جەردە تۇراتىنى جازىلعان. قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىمەن قۇجاتتاردىڭ ءدال كوشىرمەسىن باسىپ شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇجاتتار كوشىرمەسىنىڭ 2 تومى جانە ولاردىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىنىڭ 4 تومى «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساياسي-ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» (2 توم), سونداي-اق «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» (2 توم) شىقتى.
پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ باستاماشىسى بولعان «مادەني مۇرا» «حالىق تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ارقاسىندا قازاقستاندىق دەرەكتەمەتانۋ بازاسىن تولىقتىرىپ, ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك جاسالىپ, مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋ مەن جازۋ ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولدى. رەسەيدە, قىتايدا, ءۇندىستاندا, موڭعوليادا, تۇركيادا, يراندا, ۇلىبريتانيادا, فرانتسيادا, گەرمانيادا شىعىستانۋ ارحەوگرافيكالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل ەكسپەديتسيالار جۇمىسىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرى باعدارلامالار شەڭبەرىندە شىققان كىتاپتارعا ەندى. بۇلار قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتىن قايتا قۇراۋ جونىندەگى زەرتتەۋشىلەر توبىنىڭ جۇمىسىنا قوماقتى نەگىز قالادى.
ماسەلەن, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىتايدا بىرەگەي مۇراعاتتىق قۇجاتتار – قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ كورشى مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە جولداعان رەسمي حاتتارى, قازاق-قوقان, قازاق-حيۋا بايلانىستارى, قازاق-قىتاي ساۋداسى تۋرالى مالىمەتتەر بار ءمانجۋ, قىتاي, شاعاتاي, ويرات تىلدەرىندەگى 17 000-نان استام قۇجاتتى انىقتادى. شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق اقپارات ورتالىعىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. «حالىق تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلدەردىڭ قورلارىنا 2013-2014 جىلدارداعى عىلىمي ءىسساپارلاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ماتەريالداردى, ارحيتەكتۋرالىق تۇركى ەپيتافيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ كوشىرمە سيپاتتامالارىن, مۇراعات ماتەريالدارىن, مينياتيۋرالار مەن ميكروفيلمدەردى توپتاستىرۋ, جۇيەلەپ وڭدەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. ماتەريالداردى جۇيەلەۋ جانە تىزبەسىن جاساۋ جونىندەگى جۇمىستار اتقارىلۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «قازاقستاننىڭ تاريحى جونىندەگى شەتەلدىك قورلاردان الىنعان جازباشا, اۋىزشا, ەپيگرافيكالىق دەرەكتەر مەن ارتەفاكتىلەردىڭ جيناقتاما كاتالوگى», سونداي-اق «قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى مىڭجىلدىق دەرەكتەمەلەر» اتتى يلليۋستراتسيالانعان البوم-كىتاپ شىعارىلادى. بۇلاردىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتىن قايتا قۇراۋدا زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن توبىنىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن اۋقىمدى نەگىز جاسادى.
تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋگە قاتىستى رەسپۋبليكالىق اقپارات ورتالىعى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ دەرەكتەمەلىك نەگىزىن قۇرۋ ءىسىن تۇتاس ەلىمىزدىڭ ەجەلگى زامانداعى, ورتا عاسىرلارداعى, جاڭا داۋىردەگى شىنايى تاريحىن جازۋ ءۇشىن دەرەكتەمەلىك نەگىز قۇرۋدىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە جالعاستىرادى. ال ەلىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن جازۋعا كەڭ كولەمدى دەرەكتەمەلىك نەگىز قۇرۋ ءىسى الداعى ۋاقىتتا تومەندەگىدەي كەزەڭدەرگە سارالانىپ جۇرگىزىلەتىن بولادى.
ءبىرىنشى – ب.ز.د. VIII-VII عاسىرلاردان ب.ز. VI عاسىرعا دەيىن ەجەلگى كوشپەندىلەر كەزەڭىنىڭ جاڭادان تابىلعان ارحەولوگيالىق, انتروپولوگيالىق جانە جازباشا ماتەريالدارى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى پروبلەمالارى, كحاروشتحي, سوعدى تىلدەرىندەگى ەجەلگى جازباشا ەسكەرتكىشتەر, تاستاعى جازبالار, انتيك, كونە ءۇندى, قىتاي دەرەكتەمەلەرى مەن ارتەفاكتىلەرى, سونداي-اق ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى نەگىزىندە ەجەلگى كوشپەندىلەر: ساقتار, ۇيسىندەر, كانگيۋيلەر, عۇندار, كۋشاندار, يۋەچجيلەر جانە باسقالار تۋرالى دەرەكتەر كەشەندى تۇردە زەرتتەلەدى.
ەكىنشى – VI-IX عاسىرلارداعى – جاڭا جازباشا ەجەلگى تۇركى رۋنالىق ماتىندەرىن, ەجەلگى گرەك, ەجەلگى قىتاي جانە پارسى تىلدەرىندەگى جىلنامالاردى, مۋزەيلىك ارتەفاكتىلەر مەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرىن زەرتتەۋ نەگىزىندە تۇركى يمپەرياسىنىڭ تاريحىن, سونىڭ ىشىندە باتىس جانە شىعىس تۇركى قاعاناتىن زەرتتەۋ جانە ەتنومادەني دامۋ ەرەكشەلىگىن (داستۇرلەرىن, دۇنيەتانىمىن, مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىسىن) زەردەلەۋ جونىندەگى ادىسنامالىق تۇرعىلار قايتا قارالاتىن بولادى.
ءۇشىنشى – X-XIV عاسىرلارداعى تايپالىق وداقتاردىڭ ەتنوساياسي تاريحى مەن ەتنومادەني بايلانىستارى پروبلەمالارى, سونداي-اق, كوشپەلى تايپالاردىڭ (قىپشاقتار, قيماقتار, قاڭلىلار, قارلۇقتار, وعىزدار, كەرەيىتتەر, جالايىرلار, نايماندار, قوڭىراتتار, مەركىتتەر جانە باسقالار) ەتنوگەنەزى, دۇنيەتانىمى ماسەلەلەرى بويىنشا التىن وردانىڭ (جوشى, شاعاتاي ۇلىستارى) تاريحىن زەرتتەۋ جونىندەگى ادىسنامالىق تۇرعىلار قايتا قولعا الىنادى. وسىعان بايلانىستى جاڭا جازباشا تۋرفان, موڭعول, سيريا-سوعدى ماتىندەرى, قىتاي, اراب جانە پارسى تىلدەرىندەگى جىلنامالار, ماملۇك قىپشاقتاردىڭ تاريحى جونىندەگى جازباشا ەسكەرتكىشتەر, حانافيت مازھابىنىڭ تاريحى جونىندەگى ورتالىق ازيادان شىققان ءدىن عۇلامالارىنىڭ شىعارمالارى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلەدى.
ءتورتىنشى – XIV-XIX عاسىرلارداعى اقوردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى, شىعىس جانە باتىس ەلدەرىمەن ديپلوماتيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, تاريحي-مادەني قارىم-قاتىناستارمەن, سونداي-اق, اۋماقتىق تۇتاستىقپەن بايلانىستى قازاق مەملەكەتتىلىگى ميراسقورلىعىنىڭ تاريحى جونىندەگى پروبلەمالاردى زەرتتەۋدىڭ ادىسنامالىق تۇرعىلارى قايتا قارالادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ تاريحى جونىندەگى جاڭا جازباشا پارسى-تۇركىتىلدەس, قىتاي, ءمانجۋ, ويرات ماتىندەرى, ارتەفاكتىلەر, مۇراعاتتىق, نۋميزماتيكالىق جانە كارتوگرافيكالىق ماتەريالدار, اگيوگرافيكالىق شىعارمالار, قازاقستان تاريحى جونىندەگى حيۋالىق جانە قوقاندىق تاريحنامانىڭ جانە اۋىزشا-تاريحي داستۇرلەر عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلەتىن بولادى.
بەسىنشى – XV-XVΙΙ عاسىرلارداعى پارسى جانە تۇركى تۇپنۇسقالارىندا قازاق حاندىعى «ماملاكات-ي قازاق», «دوۋلات-ي قازاق», « ۇلىس-ي قازاق» – «قازاقتاردىڭ مەملەكەتى» دەپ اتالادى. جاڭا ەسكەرتكىشتەر مەن ارتەفاكتىلەر قازاقتاردىڭ ساياسي تاريحتاعى ءرولىن كورسەتەدى, قازاقتاردىڭ ءوز جازۋى, وركەندەگەن قالالارى بولعانىن, كورشى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار ورناتقانىن ايعاقتايدى. ناق وسى داۋىردە قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, يرانمەن, ۇندىستانمەن, رەسەيمەن, تۇركيامەن جانە باسقا ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارى دامي باستايدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىندەگى وڭىردەگى ساياسي جاعدايدىڭ قالاي قالىپتاسقانىنا زەر سالعاندا «انىعى ءبىر اللاعا عانا ايان» دەپ اياقتالاتىن بىرقاتار دەرەككوزدەرگە قاراعاندا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگى ەڭ نەگىزگى دەرەككوزدىڭ ءبىرى بولاتىنى انىق. حيجرا بويىنشا 870 جىل بىزشە جىل قايىرۋدىڭ II-1465 – VIII-1466 جىلدار ارالىعىنا تۋرا كەلەدى. دەمەك, قازاق مەملەكەتتىلىگى بۇدان 550 جىل بۇرىن قالىپتاستى دەگەن ءسوز. ارينە, مۇنىڭ ءوزى شارتتى داتا. ويتكەنى, قازاق مەملەكەتى قۇرىلۋىنىڭ العىشارتتارى بۇدان كوپ بۇرىن تولىستى جانە ۇزاق ۇدەرىستە وركەندەدى.
XIII عاسىردىڭ باسىندا موڭعول شاپقىنشىلىعىنان التىن وردانىڭ قۇرامىنا قوسىلعان قازاق دالاسى جوشىنىڭ تۇڭعىشى وردا-ەجەننىڭ ۇلىسىنىڭ قۇرامىندا اقوردا دەپ اتالادى. اقوردانىڭ حالقى تۇركىلەر بولدى. XIV عاسىردان باستاپ التىن وردا قۇلدىراپ, قۇرامداس بولىكتەرگە ىدىرادى. قازاق دالاسى جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ءارتۇرلى توپتارى مەن رۋ-تايپا امىرلەرىنىڭ قاقتىعىسقان كۇرەسى الاڭىنا اينالدى. XIV عاسىردان باستاپ دەشتى قىپشاقتىڭ حالقى وزبەكتەر دەپ اتالدى. فازلاللاح بەن رۋزبيحان وزبەكتەردىڭ قۇرامىنا شايبانيلەر, قازاقتار, ماڭعىتتار كىرگەنىن ايتادى. بۇل تەرميننىڭ ءوزى شىعىس دەشتى قىپشاقتا ۇستەم بيلىككە ۇمتىلعان وزبەكتەردىڭ ءۇش توبىن اتاۋ ءۇشىن قولدانىلدى. ولار جوشىنىڭ بەسىنشى ۇلى شايبان مەن جوشىنىڭ ون ءۇشىنشى ۇلى توقا تەمىردىڭ ۇرپاقتارى بولاتىن. وسى سوڭعىلار شايبانيلەردى جەڭىپ, قازاق حاندارى اتاندى. قازاقتار اۋەلدە وزبەك-قازاق دەلىندى. بۇل تەرميندە كەرەي مەن جانىبەك باستاعان رۋلاردىڭ اۋا كوشۋى كورىنىس بەردى. قازاق دالاسىندا توقا تەمىر ۇرپاقتارى, ياعني قازاق حاندارى جەڭىپ, شايبانيلەر ماۋەرانناحر اۋماعىنا قۋىلعاننان كەيىن قازاق دەگەن تەرمين ساياسي جانە ەتنوستىق تۇرعىدا شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ بارلىق حالقىن قامتيتىن ورتاق اتاۋ رەتىندە قالىپتاستى.
ءسويتىپ, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي قازىرگى قازاقستان جەرىنىڭ ءبىرتۇتاس قازاق مەملەكەتتىلىگى شەڭبەرىندە قازاق حاندارىنىڭ بيلىگىنە بىرىگۋىنىڭ باستاماسى بولعان وقيعا كۇنىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ساقتادى. العاشقى حاندار كەرەي, جانىبەك, بۇرىندىق, قاسىم حاندار بولدى. وسى وقيعا قازاق حالقىنىڭ قازىرگى اتاۋمەن تاريح ساحناسىنا شىعۋىن, شىعىس دەشتى قىپشاق حالقىنىڭ ساياسي تۇرعىدان توپتاسۋىن كورسەتەدى. قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىلىگى بىرنەشە كەزەڭدەردەن ءوتتى. ءبىرىنشى كەزەڭ – حاندىقتىڭ كەرەي مەن جانىبەك حاندار كەزىندە, سونداي-اق, قاسىم حان تۇسىندا دەربەس مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋى. بۇدان سوڭ باسەڭسۋى, كەيىن ونىڭ ورنىنا قازاقستان تاريحىندا رەنەسسانس دەپ اتالعان حاقنازار حان الەۋەتى بيلىگى كەلدى. ناق وسى داۋىردە قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, يرانمەن, ۇندىستانمەن, رەسەيمەن, تۇركيامەن جانە باسقا ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارى دامي باستايدى.
XVΙ عاسىر – شايبانيلەردىڭ, اشتاريحانيلەردىڭ (ورتالىق ازيادا), ۇلى موعولداردىڭ ء(ۇندىستاندا), سەفەۆيلەردىڭ (يراندا), وسمان يمپەرياسىنىڭ (تۇركيادا) پايدا بولعان ۋاقىتى. قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تالاي عاسىرلار بويىندا شىعىس جانە باتىس وركەنيەتتەرىمەن تىعىز ءوزارا بايلانىستا دامىدى. قىتاي, تۇركى, يران, اراب, موڭعول ورتاعاسىرلىق جازباشا ەسكەرتكىشتەرى قازاق مەملەكەتتىلىگىن جانە ولاردىڭ ەتنوساياسي تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن قۇندى تۇپنۇسقالار بولىپ تابىلادى. قازاق ەلى ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق جاعىنان ءتيىمدى ورنالاسۋى, تابيعي رەسۋرستارى, ەجەلگى ءتولتۋما مادەنيەتى ارقاسىندا قاشاندا باتىسەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. وسى سەبەپتەن دە مادەنيەت ارتەفاكتىلەرىنىڭ, قۇجاتتاردىڭ, باتىس ساياحاتشىلارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اعىلشىن ساياحاتشىلارى انتوني دجەنكينسوننىڭ, اتكينسوننىڭ, ۆەنگر ساياحاتشىسى دجوردج الماشيدىڭ, شۆەيتساريالىق ساياحاتشى انري موزەردىڭ جانە باسقالاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا مەن اقش-تىڭ مۋزەيلەرى مەن مۇراعاتتىق قورلارىندا ساقتالعان مەمۋارلارىنىڭ قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءمانى بار.
ەكسپوناتتاردىڭ كوپشىلىگى سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى زاتتار بولىپ تابىلادى, ولار قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىن ايتارلىقتاي تولىقتىرادى. سونداي-اق, قازاق حالقىنىڭ كوركەمدىككە يە شىعارماشىلىعىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى سانالادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءبىر دانادان عانا جانە قازاقستاننىڭ مۋزەيلىك جيناقتارىندا ولاردىڭ نۇسقالارى (انالوگتارى) كەزدەسپەيدى. وكسفورد, لوندون قالالارىنداعى بودلەان جانە بريتان كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى «تاريح-ي كيپچاك-حاني», «تاريح-ي ابۋلحاير-حاني», «نۋسرات-نامە» جانە «مۋيز ال-انساب», «باحر-ءال-اسرار», راحا كىتاپحاناسىندا (رامپۋر قالاسى) جانە سالار-ە-دجانگ مۋزەيىندە (حايداراباد قالاسى) ساقتاۋلى «جاميع ات-تاۋاريح», «تاريح-ي شاح», وزگە دە شىعىس قولجازبالارىن تالداۋ, ولارداعى وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرتتەلمەگەن جانە XIV – XVII عاسىرلارداعى انىق تاريحي وقيعالاردى زەردەلەۋ ءۇشىن ماڭىزدى ماتەريالدار دەشتى قىپشاقتا XIV عاسىردىڭ اياعىندا – XV عاسىردىڭ باسىندا بولعان ساياسي وقيعالاردى, ابىلقايىر حاننىڭ, مۇحاممەد شايباني حاننىڭ, كەرەي حاننىڭ, جانىبەك حاننىڭ جانە باسقالاردىڭ ەل باسقارۋ تاريحىن كورسەتەدى. جاڭادان انىقتالىپ تابىلعان ماتەريالدار قازاقتاردىڭ الەمدىك تاريحتا اتقارعان ءرولىن ايعاقتايدى.
ەجەلگى تۇركى جازۋىنىڭ جاڭا ەسكەرتكىش نۇسقالارى مەركىدەن (قازاقستان), تالاستان (قىرعىزستان), حاكاسيادان, موڭعوليادان, تۇركى رۋنالىق جازبالار بار VII-VIII عاسىرلارعا ءتان نۋميزماتيكالىق ەسكەرتكىشتەر (تۋرفان, بەسبالىق, قاراقورىم), قوجا احمەد ءياساۋيدىڭ «ديۋان-ي حيكمەتى» قولجازبالارىنىڭ بىرەگەي تىزىمدەرى, شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنان حان بولعانداردىڭ شەجىرەلەرى – «مۋيزز ءال-انساب», قادىرعالي ءجالايىريدىڭ «جاميع ات-تاۋاريحى» ( ۇلىبريتانيادان), قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارى كەڭسەلەرىنىڭ ماتەريالدارى (قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنىڭ قورلارىندا) تابىلدى. وسىناۋ جاڭا ەسكەرتكىشتەر مەن ارتەفاكتىلەردىڭ ءبارى قازاقتاردىڭ ساياسي تاريحتاعى ءرولىن كورسەتەدى. ءتول جازۋى, وركەندەگەن قالالارى بولعانىن, كورشى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار ورناتقانىن ايعاقتايدى. قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تالاي عاسىرلار بويىنا شىعىس وركەنيەتتەرىمەن تىعىز بايلانىستا جانە ءوزارا ارەكەتتەستىكتە دامىدى دەدىك. قىتاي, تۇركى, موڭعول, يران, اراب ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرتكىشتەرى ۇلان-بايتاق دەشتى-قىپشاق دالاسىن مەكەندەگەن قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارى – تۇركى-موڭعول تايپالارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن باعالى دەرەككوزدەر بولىپ تابىلادى.
بۇل دەرەككوزدەر مەن ساياحاتشىلاردىڭ تاريحي دەرەكتەرى, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ ەجەلگى بىرەگەي ەسكەرتكىشتەرى – الەمدىك وركەنيەتتى شىن مانىندە باعا جەتپەس جاۋھارلارمەن بايىتتى. قازاقتار مەن كورشى حالىقتاردىڭ تاريحي بايلانىستارى عاسىرلار تەرەڭىنەن باستاۋ الادى. ولار سىرتقى ساياسي قاتىناستاردا دا, سونداي-اق ءوزارا ايىرباس ساۋدا دا كورىنىس تاپتى. ساۋدانىڭ, ساۋدا جولدارىنىڭ, دالا ولكەلەرىنە ەكسپەديتسيالاردىڭ تاريحى جونىندەگى ءبىرشاما مول ماتەريال قازاقستاننىڭ شىعىس جانە باتىس مادەنيەتتەرىن بايلانىستىرۋشى بۋىن, ولاردىڭ ءوزارا ىقپالى مەن ءبىرىن ءبىرى بايىتۋى جولىنداعى كوپىر بولعانىن ايعاقتايدى. سوناۋ XII عاسىردان باستاپ قىتايدان جەتىسۋ مەن وڭتۇستىك قازاقستان ارقىلى باتىسقا باراتىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ اياسىنداعى ترانزيتتىك جول نەعۇرلىم ماڭىزدى بولعان.
XVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بۇل جول تىرشىلىككە جاڭا سەرپىن بەرگەنى انىق بولىپ وتىر. XVI-XVIII عاسىرلارداعى جازباشا دەرەككوزدەردەن ءمالىم بولعانداي, ناق سول كەزەڭدە قازاقستان ارقىلى قىتايدى, ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيانى بايلانىستىرعان ساۋدا جولدارى قالىپتاستى. بۇل جول ارقىلى ءتاۋاپ (قۇلشىلىق) ەتۋشىلەر قاتىناپ, جەر قايىستىرعان سوعىس جاساقتارى ءجۇردى. قازاق كوپەستەرى كورشى ەلدەرمەن تىكەلەي ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزگەن. XVI عاسىردىڭ باسىنداعى جىلناماشى فازلاللاح يبن رۋزبيحان «ميحمان يبن نامە-ي بۇحارادا» تۇركىستانداعى ياسى ارقىلى ورتالىق ازيا مەن قىتايدى بايلانىستىراتىن جول تۋرالى مالىمەتتەر ايتادى. ۇلى موعولدار يمپەرياسىن قۇرۋشى تەمىر ۇرپاعى بابىردىڭ مەمۋارلارىندا XV عاسىردىڭ اياعىندا شەتەلدەن ورالعان كەرۋەندەر ەسكە الىنادى. ول كەرۋەنگە قاتىسۋشىلاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىڭ ادامداي دەيدى. وسىنىڭ ءوزى سول جىلدارى جۇرگىزىلگەن ساۋدانىڭ كولەمىن انىق اڭعارتادى. XVIII عاسىرداعى قىتايدىڭ «سيۋي تسزۋن چجي» دەرەكتەمەسىندە قاتار جاتقان ەلدەر اراسىنداعى تاۋار الماسۋدى بىلايشا سيپاتتايدى: داۋىرلەپ تۇرعان قازاق مال وسىرۋشىلەر, ياعني شارۋاشىلىق يەلەرى قىتاي جىبەگى مەن باسقا دا بۇيىمدارىن الۋعا مۇمكىندىگى مول بولدى. قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنان تابىلعان قۇجاتتاردا ساۋدانىڭ دەڭگەيى مەن ءتۇر-ءتۇرى تۋرالى تولىق مالىمەتتەر جەتىپ ارتىلادى. قازاق حاندىعى مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى جەر شالعايلىعىنا جانە قازىرگى زامانداعى ۇيرەنشىكتى قاتىناس قۇرالدارىنىڭ بولماعانىنا قاراماستان, تىعىز قارىم-قاتىناس جاسالعانىن اتاپ ايتقانىمىز ماڭىزدى. XVI-XVIII عاسىرلاردا قازاق حاندىعى ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەتارالىق قاتىناستارىنىڭ نىعايۋىنا ناق وسى ساۋدا بايلانىستارىنىڭ ۇلعايۋى سەرپىن بەردى. دەرەككوزدەردە بار نازار اۋدارتاتىن ايعاقتار نەگىزىندە ساۋدا قاتىناستارىندا, سونداي-اق ساۋدانىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرۋىندە دالالىق قالالاردىڭ ەلەۋلى ءرول اتقارعانىن ايتۋعا بولادى.
شىن مانىندە دە قازاقتار مەن كورشى حالىقتار اراسىندا ساۋدا ۇنەمى جۇرگەن, ءتىپتى بۇل كەزەڭدەر مەن سوعىستار تۇسىندا دا توقتاماعان. اتاپ ايتقاندا «سيۋي تسزۋن چجيدە» (XVIII ع.) الماتى «گۋاربان الامۇتۋ» نەمەسە «گۋەربان اليماتۋ» ء(«ۇش الماتى») دەپ قىتاي جانە ءمانجۋ تىلدەرىندە اتالىپ وتەدى. بۇل اتاۋ وسى وڭىرگە تاياۋ جەردەگى ۇلكەن الماتى, كىشى الماتى جانە ەسەنتاي وزەندەرىنىڭ اتالىمىنان شىققان دەپ ايتۋعا بولادى. قازاق حاندىعى مەن كورشى ەلدەردىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تاريحى جونىندەگى دەرەككوزدەر ءبىرشاما الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا شىعىستىڭ جازباشا دەرەككوزدەرى ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ونىڭ نەگىزگى مازمۇنى سوعىس جورىقتارىن سيپاتتايدى. مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەلەرى قوزعالادى. مىسالى, ەسكەندىر ءمۋنشيدىڭ «تاريح-ي الامارا-ي ءابباسيى», حافيز تانىشتىڭ «شاراف-نامە-ي ءشاحيى», سۋحايلانىڭ «يمامكۋلي-حان-نامەسى» وسىنداي دەرەككوزدەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇلاردا حاندار, مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرى مامىلەلەسكەن كەلىسىمشارتتاردىڭ ماتىندەرى ۇشىراسادى. كەيدە مالىمەتتەر بۇرا تارتىپ باياندالاتىنى دا بار. مازمۇنى جونىنەن ءسان-سالتاناتتى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل دەرەكتەرگە سىن كوزبەن قاراۋ كەرەك بولادى.
سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ باستى ماقساتى – «تيىمدىلىككە» قالاي جەتۋ بولعان. ال «تيىمدىلىك» دەگەندە جەردى ۇلعايتىپ وتىرۋ كوزدەلگەن. مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەلەرى ونىڭ اۋماعىنا قاراي انىقتالعانىن اڭعارۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. قازاق حاندىعى تۇسىندا بيلەۋشىلەر جان-جاقتى سارالانعان ەكەن. مۇنى ماتىندەردە قولدانىلاتىن تەرمين سوزدەردەن كورۋگە بولادى. مىسالى, «حان» دەگەن تەرمين نەعۇرلىم ءجيى كەزدەسەدى. الايدا, كەيبىر بيلەۋشىلەردى ەرەكشەلەپ سيپاتتايتىن «جوعارعى بيلەۋشى», «دارا بيلىك يەسى», «بۇكىل جەردىڭ بيلەۋشىسى» دەگەن تەرميندەر دە پايدالانىلعان. بيلەۋشىلەردى تاعايىنداۋ, سونداي-اق, حاندىقتى جاڭاشا باسقارۋدىڭ باس كەزىندە ەرەكشە ءسات ۇستىندە ادالدىق انتىن بەرۋى بولعان. بۇل ورايدا, ولاردى اق كيىزگە وتىرعىزىپ كوتەرگەن. بۇل جازباشا دەرەكتەمەلەردە دە, اۋىزشا ايتىلىمداردا دا, قۇلپىتاستاردا دا كورسەتىلگەن. اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان كوتەرۋ سالتاناتى «باحر-ال-اسراردا», «تۋحفات ال-حانيدە» ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. بۇل ءداستۇردى تۇركى قاعاندارى دا, قاراحانيلەر دە, شىڭعىس حان ۇرپاقتارى دا ورىنداعان. قازاق بيلەۋشىلەرى قازاق حاندىعى جاقسى جاراقتالعان اسكەري كۇشتىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىن ديپلوماتيالىق كەلىسىمشارت اكتىلەرىنىڭ كومەگىمەن باياندى ەتۋگە ۇمتىلدى. ەگەر جاعداي قولايلى بولسا, ولار وزىنە تاۋەلدى قالالاردى باسقارۋعا وزدەرىنىڭ ۇلدارىن, اعا-ىنىلەرىن نەمەسە حان تۇقىمىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىن وتىرعىزاتىن بولعان.
دەرەككوزدەردەگى ءبىرتالاي مالىمەتتەر كورشى مەملەكەتتەر بيلەۋشىلەرىنىڭ قازاق حاندارىمەن دوستىق قاتىناستارىن نىعايتۋدى كوزدەپ ولارمەن جاساسقان اۋلەتتىك نەكەلەرگە قاتىستى. اۋلەتتىك نەكەلەردىڭ جاساسىلۋى حاندىقتاردىڭ اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتقا قىزمەت ەتكەن. سوندىقتان مۇنداي نەكەلەرگە كوپ كوڭىل بولىنگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى. سوڭعى ۋاقىتتا شىعىستانۋ ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە شەتەلدىك مۇراعاتتاردا قحر, تۇركيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا قورلارىندا, كىتاپحانالارىندا, مۋزەيلەرىندە تابىلعان ماتەريالدار بىرەگەي جادىگەرلەر بولىپ تابىلادى. ولاردا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ابىلاي حاننىڭ, ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ جانە باسقالاردىڭ كورشى مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە جولداعان رەسمي حاتتارى, ديپلوماتيالىق بايلانىستار تۋرالى, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني قارىم-قاتىناستار جايلى مالىمەتتەر بار.
وسى جاڭا مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ ءبارى, ەسكەرتكىشتەر مەن ارتەفاكتىلەر قازاق بيلەۋشىلەرى كەڭسەلەرى ديپلوماتيالىق حات-حابار, ەلشىلەر الماسۋ بولعانىن ايعاقتايدى. اتاپ ايتارلىق ماڭىزدى ءبىر جايت: جەردىڭ شالعايلىعىنا, قازىرگى ۋاقىتتاعى ادەپكى كوممۋنيكاتسيالاردىڭ بولماعانىنا قاراماستان, قازاق مەملەكەتى كورشى ەلدەرمەن وتە تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرعان. مۇنى قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ قىتاي, رەسەي, يران, تۇركيا, ورتالىق ازيا حاندىقتارى مەن باسقا ەلدەر بيلەۋشىلەرىمەن حات-حابار الماسقانى دالەلدەيدى. كەلىسسوزدەر ءار الۋان لاۋازىمدى بىلىكتى كىسىلەر ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولعان. بيلىك اتىنان بولاتىن كەلىسسوزدەردى حاندار, سۇلتاندار, قوجالار, ەلشىلەر, جاۋشىلار, قولباسشىلار يەلىك ەتكەن. ەلشىلەر كوبىنە قارۋ اسىنعان 6-7 قوسشى نوكەرلەرمەن, تۇيەلى كەرۋەن, سىيعا بەرىلەتىن جىلقى, تارتۋ-تارالعىسىمەن اتتاندىرىلعان. ورتالىق ازيانىڭ سىرتقى ساياساتىندا ەلشىلەر, كىشى ەلشىلەر, جاۋشىلار ماڭىزدى ءرول اتقارعان جولمەن الماسىپ تۇرۋ, بيلەۋشىلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن دۇركىن-دۇركىن جۇزدەسىپ تۇرۋى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قالىپتى قارىم-قاتىناستىڭ ايعاعى دەپ باعالانعان.
حافيز تانىشتىڭ مەملەكەت باسقارۋ تۋرالى حابارلاماسى كوڭىل قويارلىق. وندا «ەكى نارسەگە جول بەرۋگە بولمايدى» دەلىنەدى: ء«بىرى – ءتاني راحاتقا تىم اۋەستەنۋ, ەكىنشىسى – قولايلى ءساتتى قاپى جىبەرۋ». بۇدان ءارى ول امىرشىلەردىڭ ۇلىلىعى وزدەرىن قوسقاندا ولاردىڭ ۇستەم جاراتىلىسىنىڭ باسىمدىعىندا, ال مۇنىڭ ءوزى بەس نىشاننان كورىنەدى: ءبىرىنشىسى – قاراۋىنداعىلارعا قاتىستى مەيىرىم, ەكىنشىسى – ەل قورعاۋ كەزىندەگى ادىلدىك, ءۇشىنشىسى – تيرانداردىڭ باعىنىشتىلارعا قاتىستى اشۋ-ىزاسىنا جول بەرمەيتىن ايبىندىلىعى, ءتورتىنشىسى – دۇشپانداردىڭ زالىمدىعىن اشكەرەلەۋگە كومەكتەسەتىن اقىل, بەسىنشىسى – قولايلى جاعدايدى ولجا دەپ ەسەپتەيتىن كورەگەندىك.
ءسويتىپ, XVΙ – XΙX عاسىرلاردا حالىقارالىق قاتىناستار مەن ديپلوماتيالىق پراكتيكانىڭ قالىپتاسۋى قازاق حاندىعىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋىندا ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. ءارتۇرلى ساناتتاعى جازباشا دەرەككوزدەردى, گراموتالاردى, مورلەردى, تيتۋلاتۋرالى مونەتتەردى تالداۋ, قازاق حاندىعىنىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ, كەلىسىمشارتتاردى, حالىقارالىق كەلىسىمدەردى, كەلىسسوزدەردى, ەلشىلىكتەردى, اۋلەتتىك نەكەلەردى, حالىقارالىق داۋ-تالاستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ – بۇل بيلەۋشىلەردىڭ سىرتقى ساياساتى دەسەك, مۇنى دا تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.
مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى. سۋرەتتەر م.ابۋسەيىتوۆانىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.