عالامدىق ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاپ, دامۋشى نارىقتارعا باعىتتالعان كاپيتال اعىنى تومەندەگەن ۋاقىتتا تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ كولەمىمەن ەمەس, ينۆەستيتسيالىق مودەل ساپاسىمەن ايقىندالادى. قازاقستان جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكلدىڭ باستالعانىن جاريالاي وتىرىپ, ءىس جۇزىندە بيۋدجەتكە تاۋەلدى ءوسىم مودەلىنەن اناعۇرلىم تەڭگەرىمدى, ينۆەستيتسيا مەن نارىقتىق تەتىكتەرگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمعا كوشۋ نيەتىن ءبىلدىردى, دەپ جازادى Egemen.kz.
بۇل باعىت ناقتى ماكروەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتى كورسەتىپ وتىر: دامۋدى تىكەلەي قارجىلاندىرۋعا مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى, ال ينفراقۇرىلىمدىق, يندۋستريالدىق جانە الەۋمەتتىك مىندەتتەردىڭ كولەمى بارعان سايىن ۇلعايىپ كەلەدى.
بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق مودەلدىڭ شەكتەۋلەرىماكروەكونوميكا مەن مەملەكەتتىك قارجى تۇرعىسىنان العاندا, ينۆەستيتسيالىق پروتسەسس بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولسا, ول بىرقاتار قۇرىلىمدىق شىعىندارعا اكەلىپ سوقتىرادى. اتاپ ايتقاندا, كۆازيبيۋدجەتتىك جانە جاسىرىن مىندەتتەمەلەردىڭ ارتۋى, اكتيۆتەردىڭ ىسكە اسۋ قۇنىن ەسكەرمەي, تەك كۇردەلى شىعىندارعا (كاپيتالدىق سالىمدارعا) باسىمدىق بەرۋ, ينفلياتسيا مەن پايىزدىق مولشەرلەمەلەرگە قىسىمنىڭ بولۋى, جوبالاردى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە قاراي ىرىكتەۋ ءتارتىبىنىڭ تومەندەۋى سەكىلدى ماسەلەلەر العا شىعادى.
ءتىپتى ءجىو ءوسىمى بايقالعانىنا قاراماستان, مۇنداي مودەل ءتيىمدى ۇزاقمەرزىمدى دامۋعا ورنىقتى نەگىز قالىپتاستىرمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا تىكەلەي بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالاردان باس تارتىپ, جەكە كاپيتالدى تارتۋ كولەمىن ۇلعايتۋ – يدەولوگيالىق ەمەس, پراگماتيكالىق ەكونوميكالىق شەشىم.
جەكەمەنشىك كاپيتال – ءوسىمنىڭ نەگىزگى كوزىجاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكل اياسىندا ەكونوميكاداعى رولدەردى ءبولۋ قاراستىرىلعان. ماسەلەن, مەملەكەت ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى, ەكونوميكانى رەتتەۋ مەن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ قىزمەتتەرىن باستى نازارعا الادى. جەكەمەنشىك سەكتور ينۆەستيتسيالاردىڭ, تەحنولوگيالار مەن باسقارۋشىلىق قۇزىرەتتەردىڭ قاينار كوزىنە اينالادى. ال قارجى جۇيەسى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ ارناسى بولماق.
ينۆەستورلار ءۇشىن بۇل وزگەرىس – جوبالاردىڭ تابىستى بولۋى بيۋدجەت ترانسفەرتتەرى ەسەبىنەن ەمەس, سۇرانىسقا, تيىمدىلىك پەن كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن كىرىس ارقىلى قالىپتاساتىن مودەلگە كوشۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
ءمجا – قارجىلىق وڭتايلاندىرۋ قۇرالىبۇل مودەلدە مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ء(مجا) ەڭ الدىمەن «بىرلەسكەن باسقارۋ» فورماسى ەمەس, قارجىلىق-ەكونوميكالىق قۇرال رەتىندە قاراستىرىلادى.
كاپيتال نارىعى تۇرعىسىنان العاندا دۇرىس قۇرىلعان ءمجا-ءنىڭ تيىمدىلىگى مول. اتاپ ايتقاندا, ول ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ تاۋەكەلدەرىن تاراپتار, ياعني مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەكتور/وپەراتور اراسىندا, ولاردىڭ باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس بولۋگە, ينۆەستيتسيالاردى تاراپتاردىڭ ءبىرىنىڭ-ءبىرى الدىنداعى ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەمەلەرى فورماتىنا كوشىرۋگە, ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدە بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا, جوبالاردىڭ تولىق ومىرلىك تسيكلىن ەسكەرۋ ارقىلى ولاردىڭ Value for Money دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءمجا جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە قولدانىلسا, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ بيۋدجەتكە جوعارى تاۋەلدىلىگى مەن بانكتىك ءارى ينتيتۋتسيونالدىق قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى ساقتالىپ قالادى.
وسى ورايدا, Value for Money (VfM, «قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ») دەگەنىمىز جوبانىڭ ەڭ از شىعىنمەن بارىنشا جوعارى ناتيجە بەرۋىن بىلدىرەتىن قاعيدات ەكەنىن ايتا كەتەيىك. مۇندا نىساننىڭ قۇرىلىسىنان باستاپ, پايدالانۋ, قىزمەت كورسەتۋ جانە ىستەن شىعارۋ كەزەڭدەرىنە دەيىنگى بۇكىل ومىرلىك تسيكلى ەسكەرىلەدى.
ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق شارتتارىينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايقىندايتىن بىرقاتار فاكتور بار. اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ولشەمدەر, رەتتەۋدىڭ بولجامدىلىعى, مەملەكەتتىڭ بەيتاراپتىعى مەن ساپالى جوبالىق اكتيۆتەردىڭ بولۋى. وسى فاكتورلاردىڭ ءبارى ىسكە قوسىلعان جاعدايدا حالىقارالىق ينۆەستورلار مەن بانكتەر ۇزاقمەرزىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قارجى قۇيۋعا ءازىر.
ءىس جۇزىندە, حالىقارالىق ينۆەستورلار مەن بانكتەر نارىقتى شەكتەۋلى فاكتورلار جيىنتىعى ارقىلى باعالايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جوبا ەكونوميكاسى. اقىلعا سىيىمدى ناقتى تابىسى, اشىق تولەم تەتىكتەرى بار جانە كوممەرتسيالىق ەمەس تاۋەكەلدەرى بارىنشا از مودەلدەرگە باسىمدىق بەرىلەدى.
ەكىنشىسى – رەتتەۋ بولجامدىلىعى. شەشىم قابىلدايتىن ورتالىقتاردىڭ از بولۋى, ەرەجەلەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋى كاپيتال قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ءۇشىنشى فاكتور – مەملەكەتتىڭ بەيتاراپتىعى, ياعني مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جەكە ينۆەستورلارمەن اكتيۆتەر, قارجى مەن نارىق ءۇشىن باسەكەلەسپەۋى كەرەك.
وسىنداي اسپەكتىلەر تۇرعىسىنان العاندا, ناقتى تاجىريبە فورمالدى ستراتەگيالاردان ماڭىزدىراق.
قارجى سەكتورى جانە ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋقارجى جۇيەسىنىڭ ءرولى ارنايى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ناقتى سەكتوردى ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەندىرۋدىڭ ۇلەسى تومەن بولا تۇرا, بانك سەكتورىندا اكتيۆتەردىڭ كوپ شوعىرلانۋى وتىمدىلىك پەن ينۆەستيتسيالار اراسىنداعى قۇرىلىمدىق الشاقتىققا الىپ كەلەدى.
كاپيتال تارتۋ مەن مامىلە جاساۋمەن اينالىساتىن كاسىبي مامانداردىڭ كوزقاراسى بويىنشا, بۇل الشاقتىقتى تۇراقتى تۇردە جويۋعا تەك ءۇش شارتتى ءبىر مەزگىلدە ورىنداعان جاعدايدا عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇلار, بىرىنشىدەن, ينفلياتسيانى جانە پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ قۇبىلمالىلىعىن تومەندەتۋ; ەكىنشىدەن, ينۆەستيتسيالىق ساپاداعى جوبالىق-دايىنداۋ اكتيۆتەردىڭ بولۋى; ۇشىنشىدەن, ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن دامىتۋ (جوبالىق قارجىلاندىرۋ, وبليگاتسيالار, ينستيتۋتسيونالدىق كاپيتال).
دۇرىس قۇراستىرىلعان ءمجا-جوبالار اتالعان الشاقتىقتى جابۋعا تولىققاندى قاۋقارلى.
نارىقتىق تەتىكتەر – تۇراقتىلىق تىرەگىەكونوميكالىق احۋال قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا ءدال وسى نارىقتىق تەتىكتەر ينۆەستيتسيالىق پروتسەستەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى. باعالاردى تىكەلەي رەتتەۋ, اكىمشىلىك شەكتەۋلەر مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى شىعىستاردى قارجىلاندىرۋ سياقتى نارىقتىق ەمەس ۋاقىتشا شارالار قىسقا مەرزىمدە وڭ اسەر بەرۋى مۇمكىن, الايدا ولار ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋدى السىرەتىپ, كاپيتال قۇنىن ارتتىرادى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, نارىقتىق تەتىكتەرگە مويىن بۇرۋ – فيلوسوفيالىق ماسەلە ەمەس, بۇل – ينۆەستورلار ءۇشىن ەل ىشىندەگى تاۋەكەلدى تومەندەتۋدىڭ نەگىزگى شارتى.
قورىتىندىلاي ايتقاندا, قازاقستاننىڭ جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكلى ءتيىمدى مودەلدەرگە كوشۋدىڭ العىشارتى. مۇندا ەكونوميكالىق وسىمگە بيۋدجەت شىعىستارىن كەڭەيتۋ ەمەس, جەكە كاپيتالعا سۇيەنۋ, تاۋەكەلدەردى مەملەكەتتىڭ موينىنا ارتپاي, ولاردى ءتيىمدى ءبولۋ, قىسقا مەرزىمدى سۇرانىسقا ەمەس, ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالارعا باسىمدىق بەرۋ باستى نازارعا الىنادى.
ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلار تۇرعىسىنان العاندا, بۇل جەردە شەشۋشى فاكتور – جاريالانعان ماقسات-مىندەتتەردىڭ اۋقىمى ەمەس, مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ء(مجا) پەن نارىقتىق قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ساپالى تۇردە ىسكە اسۋىندا. ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاھاندىق باسەكە قىزىپ تۇرعان شاقتا, بۇل قازاقستاننىڭ تۇراقتى ءارى ۇزاق مەرزىمدى كاپيتالدى تارتا الۋ قابىلەتىن ايقىندايدى.
راۋان سەيفۋللينا,
IFC ينۆەستيتسيالارى جونىندەگى ساراپشى