عىلىم – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وركەندەۋ دەڭگەيىن ايقىندايتىن, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتەتىن, ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا نەگىز قالايتىن ستراتەگيالىق سالا. بۇگىنگى جاھاندىق وزگەرىستەر داۋىرىندە عىلىم مەن تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋ ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن عانا ەمەس, ولاردىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن دە ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورعا اينالدى.
قازىرگى الەم جاڭا دامۋ كەزەڭىنە قادام باستى. جاساندى ينتەللەكت, بيوتەحنولوگيا, جاڭا ماتەريالدار, يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ جاڭا بۋىنى, تسيفرلىق شەشىمدەر, سيرەك جانە سىني مەتالدار, تازا ەنەرگيا, ميكروەلەكترونيكا مەن تەرەڭ وڭدەۋ تەحنولوگيالارى – مۇنىڭ ءبارى بولاشاق ەكونوميكانىڭ وزەگىن قۇراپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا عىلىمعا ارقا سۇيەگەن ەل عانا وزىق بولادى. سوندىقتان عىلىمدى دامىتۋ – تەك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى.
وسى تۇرعىدان العاندا, عىلىمنىڭ اتا زاڭ دەڭگەيىندە كورىنىس تابۋى – ايرىقشا ماڭىزعا يە تاريحي شەشىم. كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالىن, عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى. بۇل – عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ ەندى جاي عانا سالالىق ساياسات ەمەس, ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا باعىتتالعان بەرىك مەملەكەتتىك ۇستانىم ەكەنىن بىلدىرەدى. عىلىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى – قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا سۇيەنەتىن جاڭا ساپاداعى مەملەكەت قۇرۋعا بەت العانىنىڭ ايقىن بەلگىسى.
كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن عىلىم سالاسىندا جۇيەلى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, عىلىمدى باسقارۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى كۇشەيتىلدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە عىلىم سالاسىن رەتتەيتىن 70-تەن استام نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت قابىلدانىپ, عىلىمي قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ, قارجىلاندىرۋدىڭ, مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ, ناتيجەلىلىكتى باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قالىپتاستى. عىلىم ەندى تەك اكادەميالىق ورتاداعى ىشكى ۇدەرىس رەتىندە ەمەس, ەكونوميكانىڭ, ءوندىرىستىڭ, وڭىرلىك دامۋدىڭ جانە ادام كاپيتالى ساپاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
بۇگىندە قازاقستان عىلىمى ناقتى ساندىق ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. 2025 جىلى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستى ورىنداعان قىزمەتكەرلەر سانى 28 374 ادامعا جەتتى. بۇل 2021 جىلعى 21 782 اداممەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا كوپ. 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 22 665 ادام بولعانىن ەسكەرسەك, عىلىمداعى كادرلىق الەۋەتتىڭ تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانى انىق بايقالادى. سونىمەن قاتار 2025 جىلى ەلدەگى عىلىمي ۇيىمدار مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ سانى 434-كە جەتتى. بۇل عىلىم ينفراقۇرىلىمىنىڭ دا بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
ەڭ ماڭىزدى ءۇردىستىڭ ءبىرى – عىلىم كادرلارىنىڭ جاسارۋى. 2021 جىلى جاس عالىمدار سانى 7 525 ادام بولسا, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 13 592 ادامعا جەتتى. ياعني ءتورت جىل ىشىندە جاس زەرتتەۋشىلەر سانى ايتارلىقتاي ءوستى, ال ولاردىڭ جالپى عىلىمداعى ۇلەسى 35 پايىزدان 48 پايىزعا دەيىن ارتتى. ناتيجەسىندە, عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى 2021 جىلعى 47,3 جاستان 2025 جىلى 44 جاسقا دەيىن تومەندەدى. بۇل – عىلىمعا جاڭا بۋىننىڭ سەنىممەن كەلىپ جاتقانىن, جاستاردىڭ زەرتتەۋ قىزمەتىندەگى ءرولىنىڭ كۇشەيىپ وتىرعانىن بىلدىرەتىن وتە ماڭىزدى كورسەتكىش.
جاس عالىمداردى قولداۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە 606 جاس زەرتتەۋشى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 483 جاس عالىم جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ تەتىگى ارقىلى, 123 زەرتتەۋشى وتەۋسىز نەگىزدە باسپانا الدى. سونىمەن قاتار جىل سايىن 1 مىڭ جاس عالىمعا ءوز جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا پوستدوكتورانتۋرا گرانتتارى بەرىلەدى. حالىقارالىق عىلىمي تاعىلىمدامالار باعدارلاماسى ارقىلى جىل سايىن 500 جاس زەرتتەۋشى الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاجىريبەدەن وتەدى. بۇل شارالار عىلىمعا كەلەتىن تالانتتى جاستارعا تەك گرانت بەرۋ ەمەس, تولىققاندى كاسىبي جانە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى.
عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ كورسەتكىشتەرى دە وڭ ديناميكانى كورسەتىپ وتىر. 2020–2024 جىلدارى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسقا جۇمسالعان جالپى شىعىستار 116,7 ملرد تەڭگەدەن 261,3 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل ەكى ەسەدەن استام ءوسىم. ال ىشكى عزتكج شىعىستارىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 0,12 پايىزدان 0,16 پايىزعا دەيىن ارتتى. ارينە, بۇل كورسەتكىش ءالى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەمەس. دەگەنمەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ بىرتىندەپ ارتۋى مەملەكەتتىڭ وسى سالاعا دەگەن ەرەكشە نازارىن كورسەتەدى. عىلىمي ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى 18 پايىزعا ءوسىپ, 2025 جىلدىڭ باسىنان باستاپ تاعى 17 پايىزعا ارتقانى دا وسى ساياساتتىڭ ناقتى كورىنىسى.
عىلىمنىڭ تيىمدىلىگى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ ەكونوميكا مەن قوعامعا ناقتى پايدا اكەلۋىمەن ولشەنەدى. سوندىقتان عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ – كۇن تارتىبىندەگى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى باعىتتا كەيىنگى ەكى جىلدا وڭىرلەردە 13 عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەسسيا وتكىزىلدى. بۇل الاڭدار ناقتى سەكتوردىڭ سۇرانىستارىن عىلىمي مىندەتتەرگە اينالدىرۋعا, عىلىم مەن بيزنەستىڭ كووپەراتسياسىن كۇشەيتۋگە, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. مۇنداي ءتاسىل عىلىمدى زەرتحانادان وندىرىسكە الىپ شىعاتىن ناقتى قۇرالعا اينالۋدا.
وڭىرلىك عىلىم ساياساتى دا جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ كەلەدى. ءار ءوڭىر ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ماماندانۋىنا قاراي عىلىمي باسىمدىقتارىن ايقىنداي باستادى. ماسەلەن, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى مەن اباي وبلىسىندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ 7 باسىم باعىتى بەلگىلەنگەن. سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارى, جەتىسۋ وبلىسى جانە شىمكەنت قالاسىندا 6 باعىت, قىزىلوردا وبلىسىندا 5 باعىت ايقىندالعان. بۇل عىلىم ساياساتىنىڭ ەل اۋماعىندا جۇيەلى سيپات الا باستاعانىن كورسەتەدى. عىلىم ەندى تەك ءىرى ورتالىقتاردىڭ عانا ەنشىسى ەمەس, ول وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىمەن ۇشتاسۋعا ءتيىس.
سونىمەن قاتار عىلىمدى باسقارۋدا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى دە تەرەڭدەي ءتۇستى. 2024 جىلى تسيفرلىق عىلىمي پورتالدىڭ العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلىپ, عىلىمي اككرەديتاتسيا مەن عىلىم سالاسىنداعى سىيلىقتار جانە ستيپەنديالار تاعايىنداۋ بويىنشا ەكى مەملەكەتتىك قىزمەت ەلەكتروندىق فورماتتا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. پورتال اياسىندا عالىمداردىڭ تسيفرلىق پروفايلدارى, عىلىمي ۇيىمدار مەن زەرتحانالاردىڭ پاسپورتتارى, عىلىمي جابدىقتار, جوبالار مەن جاريالانىمدار تۋرالى دەرەكتەردى بىرىكتىرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل عىلىمدى باسقارۋدا اشىقتىقتى, تيىمدىلىكتى جانە ءدال اناليتيكانى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ارينە, عىلىم سالاسىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە بار. عىلىمنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى ءالى دە تومەن. تۇراقتى بيۋدجەتتەن تىس ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى جەتكىلىكسىز. وڭىرلەر اراسىندا عىلىمي ينفراقۇرىلىم مەن كادرلىق الەۋەت بويىنشا ايىرماشىلىق ساقتالىپ وتىر. كەيبىر عىلىمي ناتيجەلەر ءالى دە وندىرىسكە دەيىن جەتپەي قالادى. بىراق بۇل سىن-قاتەرلەر عىلىم سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتىن ودان ءارى وزەكتى ەتە تۇسەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – عىلىمدى تەك قارجىلاندىرۋ ەمەس, ونى ەل ەكونوميكاسىنا, ونەركاسىپكە, بىلىمگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە جانە قوعامنىڭ ءومىر ساپاسىنا ناقتى اسەر ەتەتىن پارمەندى كۇشكە اينالدىرۋ.
بۇگىندە قازاقستان عىلىمىنىڭ الدىندا تاريحي مۇمكىندىك تۇر. بۇل – عىلىمدى ۇلتتىق دامۋدىڭ شەشۋشى كۇشىنە اينالدىرۋ مۇمكىندىگى. ءبىز عىلىمدى تەك ەسەپ پەن ماقالا ماقساتىندا ەمەس, ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن دامىتۋىمىز كەرەك. عىلىم جاڭا وندىرىستەر قۇرۋعا, تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاساۋعا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. سوندا عانا عىلىم شىن مانىندە مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق تىرەگىنە اينالادى.
عىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇنى – تەك كاسىبي مەرەكە ەمەس. بۇل – ءبىلىم مەن ىزدەنىسكە, تاباندىلىق پەن پاراساتقا, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمدارعا كورسەتىلەتىن قۇرمەت. عىلىم جولى – ۇزدىكسىز ىزدەنىستى, تەرەڭ ءبىلىمدى, جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ءارى ابىرويلى جول. وسى جولدى تاڭداعان ءاربىر عالىمنىڭ ەڭبەگى قاشاندا قادىرلى. وسى مەرەكە كۇنى عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بارشا عالىمدارعا, عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە, وقىتۋشىلارعا, ساراپشىلارعا جانە سالا ارداگەرلەرىنە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
ساياسات نۇربەك,
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى