ۆيرتۋوز

ەلدەن كەلگەن قوجامجار ءساتى ءتۇسىپ, ءدام بۇيىرىپ, سا­راي­دىڭ العاش اشىلۋ راسىمىنە, تاۋەلسىزدىك تو­يىنا قاڭعالاقتاپ كەلىپ قالدى. قاڭ­عا­لاقتاپ دەگەن ءسوزدى بەكەر اۋىزعا الىپ وتىر­عا­نىمىز جوق. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي!

ۇلكەن قالادا, نەبىر ىعاي مەن سىعايلار عا­جايىپ عيماراتقا باس سۇعاتىن بيلەت تاپپاي وتىرعاندا قيان تۇكپىردە, جىڭعىل مەن شەڭ­گەل اراسىنداعى شا­عىن اۋىلدان كەلگەن زەي­نەتكەر قوجام­جار­دىڭ مىنا مارتەبەلى ورتاعا توپ ەتە تۇسكەنى شىن­دىعىندا كىسى سەنبەستەي وقيعا ەدى. سەبەپ­كەرى – جالعىز ۇلى نۇراسىل. وسىندا ۇلتتىق مۋزىكالىق اكادەميادا دومبىرا سىنىبىنان ءدارىس بەرەدى. وقۋ بىتىرگەلى ەكى جىل, “ەلگە قايت, ۇلىم!.. بورانى قاسقىرشا ۇلىعان, كوجەسى ۋداي قىمبات سول قالادا تۇرىپ بويىڭا شىر بىتپەيدى, ەلگە كەلىپ ءبىر باسىڭدى ەكى ەتىپ ال”, – دەپ قانشا قاقسادى. قاسارىسپاسى قۇلا­عىنا ىلمەدى. ناعاشىسى باسى ءبىر قيسايسا قۇلاماي تىن­بايتىن, ءبىر نارسەگە بەتتەسە بەتى قايت­پاي­تىن, قازىقباس اتالعان سەرىنىڭ تۇقىمى ەدى, سوعان تارتقانى عوي, ايتقانعا ەش كونبەيدى.

اس­تانا استانا بولعالى باسى قيسايىپ بو­تاسىن ىزدەگەن ىنگەندەي وسىلاي قاراي تارتتى دا تۇردى. اۋىلدى ساعىنا ما, باتشاعار, ءار كەزدە تىلدەي حات جازادى. “كوكە, باياعىدا ۇلى كومپوزيتور نۇرعيسانىڭ ءىزباسارى بولسىن دەپ ەسىمىمدى نۇراسىل قويعانىڭىز وڭدى بولدى... دومبىرانى باسىما جاستاپ جاتام... دومبىرادان ءدارىس بەرەم”, – دەيدى توگىلدىرىپ. مەيلى عوي. كەلەسى حاتىندا: “كوكە, قالاعا قى­دىرىپ كەلىڭىز, اكادەميا رەكتورى ەڭ­بەگىمدى ەلەپ ءبىر بولمەلى جاتاقحانا بەردى, سىرت­تا ساقىلداعان سارى اياز, باسپانام جىلى, استى ءوزىم ىستەپ ىشەم. ءتۇيىپ جۇرگەن تەڭگەڭىز بول­سا جاراتىپ قويماڭىز, يپوتەكالى ۇيگە جا­زىلايىن. بايتەرەكتى, حان شاتىردى كو­رەسىز, ايتپاقشى, ۇمىتىپ بارادى ەكەم, اعا­دىل ۇستاعا ءبىر قوي بەرىپ جاساتقان دوم­بى­رامدى الا كەلىڭىز, بالا كەزىمدە تارتقان اسپاپتىڭ ءۇنىن ساعىنىپ ءجۇرمىن”, – دەپ جازىپتى. الدا عانا پادارىڭە نالەت-اي! دۇنيەگە اكەلگەن, باعىپ-قاعىپ ادام ەتكەن اتا-اناسىن ساعىنباي, قايداعى قاڭسىپ قالعان كونە شاناقتى قايتا-قايتا جازا بەرىپتى عوي. بىلتىرعى ءبىر حاتىندا دا سول شاناقتى اۋىزعا العان.

بولماس-بولماس, جاڭا جىلدىڭ قارساڭى عوي, قۇياڭىم سىر بەرمەي تۇرعاندا, قيان تۇكپىردەگى... اۋزىنان سۋى قۇرىپ ايتا بەرەتىن استاناسىنا بارىپ قايتايىن دەپ بەكىندى. ايەلىنە قورادا ۇستاپ باعىپ جۇرگەن تۋ قويىن سويعىزىپ, قورجىنىما سالىپ بەر دەپ بۇيىردى. “بارىپ قايتام” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىق­قانى سول, اۋىل ايماقتا دۇرلىگىس باستالدى. “ە, قوجەكە, ءسىز دە كوتەرىلەيىن دەگەن ەكەن­سىز, بايقاڭىز, استانادا قالىپ قوي­ماڭىز. قويىڭىزدى لەزدە ىرەپ-سويىپ ءۇيىتىپ, شىپ-شىرعاسىن شىعارماي قورجىنىڭىزعا سالىپ بەرەمىن. كەشەگى كۇنى اۋىلعا العاش تە­لەديدار كەلگەندە تەلەماستەردىڭ وقۋىن تا­ۋى­سىپ, تەمىر-تەرسەكتىڭ بىلگىرى بولىپ, ۇيىمدەگى تەلە­ديداردى تالاي تەگىن جوندەگەنىڭىزدى قالاي ۇمىتايىن”, – دەپ قوڭسى جىگىت كەلدى جاعالاپ. پىشاعىن قايراپ. “نۇراسىل مەن ءبىزدىڭ ۇيدەگى كۇنسۇلۋ ءبىرىن-ءبىرى ۇناتىپ, ۇلكەن وقۋدا جۇرگەندە ءسوز بايلاسقان سەكىلدى ەدى...

دومبىراعا باسى اينالدى ما, حابار-وشار بولماي كەتتى عوي, قوجەكە”, – دەپ كوشەنىڭ باسىندا تۇراتىن قۇرداسى جەتتى اياڭداپ. “بۇل كۇنگىنىڭ جاستارىن ءتۇسىنۋ قيىنداپ بارادى بالكىم, ەلگە كەلەر... بالكىم, يكەمگە كونەر!.. بۇزىلا بەرەتىن تەلەديدارىمدى سويلەتىپ جىبەرەتىن ۇستالىعىڭىزدى نەگە ۇمىتايىن! اۋىلدىڭ ءدامىن ساعىنىپ جۇرگەن شىعار دەپ كۇنسۇلۋ مىنا جەڭدى بىلەكتەي قاۋىنقاقتى بەرىپ جىبەردى, شىرەپ پىسكەن قاۋىندى ءوزى تىلگەن, كولەڭكەگە كەپتىرگەن, كەشكى سالقىندا ورگەن”, – دەپ ءيسى بۇرقىراعان, سىرتىنا شىرىن ءسولى تەپكەن, بيكەشتىڭ توق بۇرىمىنداي كەپ­تىرىلگەن قاۋىنقاقتى قورجىنعا سالىپ الەك. اۋىلدىڭ جەكەمەنشىك قويىن باعاتىن جانىبەك جەتتى دومالاڭداپ. قايدان قۇلاعى شالعانى بەلگىسىز. “بارىپ قايتام” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىققانى جاڭا الگىندە ەدى. شىركىننىڭ داۋىسى جەر جارادى. “كوكە, نۇراسىل دوسىما اسپەتتەپ ساقتاپ جۇرگەن بەس قاراكول ەلتىرىم بار ەدى, الا كەتىڭىز, قۇ­لاق­شىن عىپ تىكتىرىپ كيسىن, كيگەن سايىن مىنا سىنىپتاس, پارتالاس قۇرداسىن ەسىنە الىپ ءجۇرسىن!” قوجامجار شاتقاياقتايدى. شات­قاياقتايتىن ءجونى بار. – اۋ, شىراعىم, بۇل كۇندە ەشكىم قاراكول ەلتىرىسىنەن قۇلاقشىن كيمەيدى. اسىلىڭدى وزىڭە قالدىرامىن! – نەگە كيمەسىن, كيەدى. – قالانىڭ كىسىلەرى ونداترا, اسىراندى تۇلكى سەكىلدى ۇلپىلدەككە اۋەس. كوبىنە جالاڭ­باس جۇرەدى, كوكەشىم. تەككە اۋرە بولاسىڭ. ون­سىز دا جۇگىم ءبىر قاپشىق, قورجىنباسى تولدى.

مۇنىڭ ۇستىنە نۇراسىلدىڭ كونە دوم­بىراسىن, ءوزىمنىڭ بورانعا كيەتىن قاسقىر ىشى­گىمدى, ايەلدىڭ ءبىر قاپ كۇرىشىن قوس. مىنا جۇ­گىم­مەن پويىز شىركىن تاستاپ كەتەدى جارىم جولدا. – كەپتىرىلگەن, يلەنگەن ەلتىرىنى كويلەك ىشىنەن بەلىڭىزگە وراپ الىڭىز. اگاراكي, المادىڭىز بار عوي موينىمدى تەرىس سالىپ موڭكيمىن, مالىڭىزدى باقپايمىن! – اپىر-اي, ءا, كويلەگىمنىڭ ىشىنەن شىلقىپ مايى شىققان ەلتىرى وراسام, سىرتىنان قاسقىر ىشىگىمدى كيسەم, قاراداي سورپالانىپ ولەمىن عوي! ونىڭ ۇستىنە ءمىليسا ايتپاي ما: كونتروباندى تاۋار الىپ بارا جاتىرسىڭ دەپ. قاراداي باسىمدى بالەگە شاتپا! بەس قويىمدى باقپاساڭ, باقپا! كورشىلەر داستارقان باسىنا يىرىلە مالداس قۇرىپ, باپتى, بەرەكەلى دامنەن مەيمىلدەي تويىپ, ءۇشىنشى ساماۋرىندى سارقىپ ءىشىپ, ءپاتۋالى سوزگە كوشتى. “شىراعىم, جانىبەك, بەس ەلتىرىڭدى ساندىعىڭنىڭ تۇبىنە ساقتاپ قوي, امان بولسا, ەلدى ساعىنسا – ءتۇپتىڭ-تۇبىندە نۇراسىلدىڭ ءوزى بۇل اۋىلعا باس بۇرار, سوندا بەرەرسىڭ اسىل قازىناڭدى...

سەن سامىرات ءوز-وزىڭنەن موي­نىڭ­دى ىشىڭە الىپ موڭكي بەرمەي, باسىل... تيىل... قۇم ىشىنەن ون بەس مەتر تەرەڭنەن قازىپ العان كۇشالا ءدارىڭدى قوجەكەڭە سال­ماق قىپ قايتەسىڭ. استانادا وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ كوكجوتەل بولعان باسشىلاردى ازىرگە ەس­تىگەن جوقپىز. مىناۋ دەگەن مامان دارىگەرلەر سەنىڭ كۇشالا ءدارىڭدى قايتسىن, كوكجوتەل بولعان كىسىنى كورەر كوزگە قاقىلداتىپ قويار دەيمىسىڭ. قارار... جازار... تەككە جۇك قىلىپ قايتەسىڭ”, – دەپ سامىرات ءتاۋىپتى اقىلعا شاقىردى, اكەلەپ, كوكەلەپ وتىرىپ ءبىر دوربا كۇشالا ءدارىسىن الىپ قالدى. قوجامجاردىڭ يىعىنا قوسىمشا جۇك قىلمايتىن بولىپ ءپاتۋالاستى. از ايت, كوپ ايت, قيان تۇكپىردەگى كە­لىن­توبە اۋىلىندا بەس-ون تۇياعىن ساناپ, سارى سا­ماۋ­رىننىڭ ىزىڭىن تىڭداپ, قۇدايا كور­سەتكەنىڭە شۇكىر دەپ پەش تۇبىندە قيسايىپ جات­قان كەشەگى تەلەديدار جوندەگىش ۇستا, بۇ­گىنگى زەينەتكەر قوجامجار جەل كوتەرگەن قاڭباقشا ۇلكەن قالاعا قاڭعالاقتاپ كەلىپ قالدى. بۇرىن ەمىس-ەمىس ەستىگەنى بار ەدى. ەلدىڭ تا­ۋەلسىزدىك العان كۇنى ۇلان-اسىر تويعا ۇلاسىپ, يگى جاقسىلار باس قوسىپ اتاپ وتەتىن ءراسىمنىڭ ۇستىنەن شىقتى. بۇل جىلعى توي جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن ءزاۋلىم سارايدا باستالماق. ءزاۋلىم سارايدى قازاقستان دەپ اتاپتى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى دەيمىز عوي! الگى عيماراتتىڭ كەڭدىگى سايىن دالاداي, ءبىر وتىرعاندا بەس مىڭ ادام سىيىپ كەتەدى دەسەدى. كىسى وتىراتىن جالقىن قىزىل, التىنمەن اپتالعان ورىندىق ساحنانى شىر اينالا ورنالاسقان. قاي بۇرىشىنا تىزە بۇكسەڭىز دە ساحنا سىزگە عانا جاقىن, قول سوزىمعا كەلىپ تۇرعانداي.

اينالايىن نۇراسىلى جۇگىرىپ ءجۇ­رىپ, قايدان قولعا تۇسىرگەنى بەلگىسىز, ءزاۋلىم سا­رايعا شاقىرۋ قاعازىن اكەلىپ بەردى. جە­تەلەپ ءجۇرىپ, ەلدەن بۇرىن كەڭ سارايعا ەنگىزىپ جى­بەردى. ەدەنى جالتىراعان مۇز سەكىلدى, تاي­عا­ناقتاپ, ساسقالاقتاپ ءسۇرىنىپ جىعىلار ما ەدى. دەر ۋاعىندا قولتىعىنان دەمەدى. مەرزىمدى ۋاعىندا سامالاداي جارىق استىنا پرەزيدەنت شىعا كەلدى. ەلباسىنى كورگەندە جانارىنان جالعىز تامشى جاس ىرشىپ كەتتى. ءوز-وزىنەن قىسىلىپ, جان-جا­عىنا كوز سالعان ەدى, پرەزيدەنتتىڭ قۇر­مەتىنە ءدۇر كوتەرىلگەن جۇرت كوزىنىڭ جاسىن باي­قاماعان سەكىلدى. “مۇنداي ساراي تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر دوستاستىعى تۇگىلى, الەمدە نەكەن ساياق”, – دەدى پرەزيدەنت.

ەلدىڭ ەڭسەسىن كو­تەرەتىن بيىك-بيىك سوزدەر ايتتى. تىڭداپ وتى­رىپ تاماعىنا تاس تىعىلعانداي, باسپاسى كوتە­رىلگەندەي جۇتىنا الماي قور بولدى. دۇر­كىرەگەن كونتسەرت زالىنىڭ ورتاسىنا ويىپ تۇرىپ وت جاققانداي لاپىلداعان, جالىنى بەت شارپىعان ونەر يەلەرىنىڭ كونتسەرتىنە ۇلاستى. قاراپ وتىرىپ قىزۋى كوتەرىلگەندەي اسەرگە بولەندى. دۇنيە دوڭگەلەنىپ بيلەدى. ۇلپىلدەگەن ارۋ قىزدار كوز الدىندا اياعى جەرگە تيمەي قالىق­تاپ ۇشىپ جۇرگەندەي كورىندى. ەلەس­كە اينالىپ ۇشىپ كەتتى مە دەپ ورا­ما­لىن الىپ جانارىنىڭ جيەگىن ءسۇرتتى. كەلەسى كەزەكتە ساحناعا ءۇش دوم­بى­راشى شىقتى. دومبىرانىڭ سول جاق­تاعىسى موسقال تارتقان, ەسىمى ەلگە بەلگىلى كۇمىس ساۋساق كانىگى كۇيشى قارشىعا, ورتادا ۇلبىرەگەن ادەمى بويجەتكەن, كوك كويلەگىنە جاراسىمدى قىزىل قامزول كيىپتى, وڭ جاق قاناتقا كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي نۇراسىلى كەلىپ تىزە بۇكتى. العاشىندا تانىماي قالا جازداعان. كوز جانارى شامداي جانىپ, جاعى پىشاق جانىعانداي قىرلانىپ جۇدەپ قالىپتى, ورىن­دىق­قا قازداي شوشايىپ وتى­رى­سىنان شىرامىتتى. ورامالىن الىپ كوزجيەگىن تاعى ءسۇرتتى.

ءا دەگەنشە بولماي, اۋەلگى كەزەكتى جاسى ۇلكەن قارشىعا الدى. بيپاڭداعان, قۇلدىراڭداعان قۇنان جورعا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي, وسى وتىرعان كوپ­شى­لىكتىڭ الدىنان ساۋىرىنان تامشى توگىلمەي تەڭسەلىپ وتكەندەي سەزىلدى. زال جارىلىپ كەتكەندەي سىلكىندى. جۇرتتىڭ قوشەمەتى سۇمدىق ەندى! توماعاسىن سىپىرعان تۇيعىن قۇستاي وڭ-سولىنا كوز سالىپ وتىرعان ورتاداعى سۇلۋ بويجەتكەن سارقىلا تۇسكەن كۇي ۇزىگىن قاعىپ الدى. ارىندى اساۋ سايگ ۇلىكتىڭ سارىنىنا سالدى. اسپاپتى ساۋ­ساعىمەن ەمەس, كەۋدەسىمەن تارتىپ وتىرعان سەكىلدەندى. اساۋ تىزگى­نىن­دەي الا قاشقان دومبىرا ساعاعىن سۇيرىك ساۋساق ءارى-بەرىدەن تەرمە­لەگەندە بيكەشتىڭ قوس انارى قامزولىنان شىرەي ءبولىنىپ دىرىلدەدى, قۇلاقتا – كۇي, كوزدە – قوس انار, جۇرت ەڭسەرىلە ەمىنىپ ساحناعا ءتۇسىپ كەتە جازدادى. قوس انار ءدىرىلى ساپ تىيىلعاندا ەسىن ءبىر-اق جيدى. وڭ قاپتالداعى نۇراسىلى ۇزىلگەن اۋەندى قاعىپ الىپ, ءارى قاراي جالعاستىرا جونەلدى. الپىستان اسقان مىنا جاسىندا قوجامجار تالاي پالەنى كورىپ, كوز الدىنان وتكەرىپ ءجۇر عوي. كوزىنىڭ اعى مەن قاراسى تاپ مىناداي ءدۇلدۇل بولار دەپ تەگى ويلاماپتى. وي­لا­ما­عانى بىلاي تۇرسىن, قيالىنا ەنىپ, قاپەرىنە كىرمەپتى. و, توبا دەپ جاعاسىن ۇستادى! نۇراسىلى ءارى-بەرىدەن قوس ىشەكتى تەر­مە­لەپ ەكى بۇكتەتىلىپ, كەلەسى كەزەكتە انتەك شالقايىپ كۇي توككەن كەزدە دومبىراعا ءوز-وزىنەن جان ءبىتىپ, كۇيشىنىڭ كەۋدەسىنە جارماسىپ, جاعالاسىپ, كادۋىلگى ءتىرى جانشا ءتىل ءبىتىپ سويلەپ كەتكەندەي سەزىلدى. سويلەپ كەت­كەنى سول – ارقيلى ۇندە, ارقيلى تىلدە كۇم­­بىرلەدى.

بىردە قۇرمانعازىنىڭ باي­جۇ­ما­سى بوپ سىپايى سەرىلەرشە الشاڭداسا, كە­لەسىدە قازانعاپتىڭ شيكىل تولقىندى داريا­سىنداي لىقسىدى; ەندىگى كەزەكتە بۇرىندارى ەستىپ-بىلمەگەن, ءۇستىرتتىڭ ادايلارى عانا دومبىراعا كۇيلەپ كۇڭىرەنگەن ناۋاي سارىنىنا سالىپ سۇمەك بوپ تەرلەپ, جەر ەڭبەگىن ويىپ جىبەرەردەي تەپسىندى. تەپسىنىپ, تەڭسەلگەن كۇيشى ەمەس, قوس ىشەكتى اسپابى ەدى. ءارى-بەرىدەن وڭ قولىنىڭ بەس ساۋساعى ساپپا تىيىلىپ, شاناقتى قارىسا قاۋسىرىپ, سول قولىنىڭ ساۋساقتارى ساعاقپەنەن جوعارى-تومەن جۇگىرىپ, بىردە استىڭعى ىشەكتى ءىلىپ شالىپ, ەندىگىدە ۇستىڭگى ىشەكپەن لاقشا سەكىرىپ ويناپ... بۇلكەك قاعىپ... ق ۇلىنشا شىڭگىرلەپ... بوتاشا بوزداعان كەزدە اسپان استى الاسارعانداي سەزىلىپ, الاپات زال كۇڭىرەنىپ كەتتى. “ۆيرتۋوز عوي مىناۋ!” – دەدى تۋ سىرتىندا وتىرعان ساقالدى اكتەر. جىعا تانىماسا دا ساح­نادا ابىلايحان بولىپ ويناعان سۇلەي وسى. “قوس ىشەكتى بەس ساۋساقپەن-اق شەشەن-بيشە سويلەتتى!” “جىن يەكتەگەن باقسى شىعار, بالا ەمەس – بالە بولار!” “قايداعىنى ايتپاشى, ءتىل-كوزدەن امان بولسا ءالى-اق قاپ تۇبىندە جاتپايدى. وي­پىر­ماي, شىركىننىڭ شەرتىسى-اي, جانى كەۋدەسىندە ەمەس, اسپاپقا اۋىسىپ كەتكەن بە دەرسىڭ”. كۇيشى استىڭعى ىشەكتەگى سۇلۋ ساز بەن ۇستىڭگى ىشەكتەگى قوڭىر ءۇندى جارىستىرا... الماستىرا... الاقۇيىن بارىپ-كەلىپ, بارىپ-كەلىپ – زار زامان ەلىنەن ورالعان ەلشىدەي تاڭعى زامان زالىنا ەكپىندەي ەنىپ قالت كىدىرگەن مەزەتتە – ۇلكەن زال, اسپان استى قارس ايرىلدى. ءبىراز جۇرت ورىندارىنان ءدۇر كوتەرىلىپ كەتتى.

قوجامجار تۋ سىرتىنداعى, مارتەبەلى مەيماندار تىزە بۇككەن التىن ورىندىقتا وتىرعان پرەزيدەنتكە اينالىپ قاراۋعا جۇرەگى داۋالامادى. جانارىنان سورعالاعان سورا جاستى ءسۇرتىپ الەك. بەت شارپىعان ىستىق اسەر تامىر-تامىرىن قۋالاپ جۋىق ارادا باسىلىپ بولمادى. ۋا, شۇكىرشىلىك, دەدى قوجامجار ىشتەي كۇبىرلەپ. “سوڭىما ەرگەن قوڭىر ق ۇلى­نىم­نىڭ تىلەۋىن كەسە كورمە! دومبىرانىڭ كيەسى اۋى­سىپتى ق ۇلىنىما! ءتىل-كوزدەن امان بول­عاي!.. عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەن شىلاۋىڭا ورالعاي!.. قيان تۇكپىردە قۇمعا باسىن تىعىپ العان تۇيەقۇس سەكىلدەنىپ الدى جارىق بالانىڭ تىلەۋىن كەسىپ, “دىڭعىرلاقتى تاستا... قوس ىشەكتى شاناق ساعان داۋلەت بولمايدى... ەلگە قايت.. ءبىر شۇيكەباستى الىپ كوز الدىمىزدا ءجۇر!..” دەپ حات سوڭىنان حات جا­زىپ, قازاقشىلىققا تارتىپ قاراداي قينا­عا­نىم بەكەر بولعان ەكەن! وسىنشالىق دىم­بىلمەس, كەششە بولماسام, بولايىن دەپ تۇرعان ۇل­دىڭ كوڭىلىن الاڭداتارمىن با!.. ناقا ءبىر قيان تۇكپىردە اعايىننىڭ اراسىندا اشتان ءولىپ بارا جاتقانداي, اقىر زامان ورناعانداي: “الا سيىر قىسىر قالدى, باستىققا تەلەفون شالىپ ساۋىن سۇراپ بەر!..

قولىمىز قىس­قاردى, قىزمەتكە تۇرىپ, جالاقى الساڭ, قار­جى سالىپ جىبەر!.. وزىڭمەن-ءوزىڭ بولىپ, جىنى ۇستاعان باقسىشا باسىڭدى الىپ قاشا بەرمەي, ەلدەن بارعان پالەنشەنىڭ, تۇگەن­شەنىڭ ميعۇلا تەنتەكتەرىن جوعارى وقۋعا ءتۇسىرىپ جىبەر!..” وي, ءپالى-اي! ەلدە جاتىپ الگىندەي ماز­مۇن­دا حاتتىڭ تالايىن جازعانى ەسىنە تۇس­كەن­دە, قاراداي جەر بوپ جاسىعانى, ۇياتتان ور­تەنىپ وتىرعانى وسى ەندى. “قازاقشىلىق قۇر­تادى عوي ءبارىمىزدى” دەپ ىشتەي ورەكپىدى قوجامجار. “تۇيمەدەي نارسەنى تۇيەدەي عىپ, جوعا­رى­داع­ىنىڭ ءبارىن قۇبىجىق كورىپ, پالەنشە ءىشىپ قويىپتى, تۇگەنشە جەپ قويىپتى, ءىستى بوپتى”, – دەپ وسەك ءسوزدى ورتشە قاۋلاتامىز – قازاقشىلىق!” “بولايىن دەپ تۇرعان بالالاردىڭ الدىن كەسىپ, اۋىلعا قايت, ۇيلەن, ۇيكۇشىك بول دەپ كەرى قاراي تارتاتىنىمىز – قازاقشىلىق”. “ەلدىڭ ىرگەسى كەڭىپ, ىرگەتاسى بەكىپ, ەڭسەسى بيىكتەگەنىن, كەشەگىمەن سالىستىرىپ كوز جەتكىزىپ كورە الماي, قولىمىزدى جىلى سۋعا مالمادى, اۋزىمىزدان اق مايدى اعىزبادى, ءوزى بولدى!.. ءوزى اسپانسىدى!.. دەپ پىش-پىشتاپ, كەكەپ-مۇقاپ قيسىق ءسوز ايتاتىنىمىز – قازاقشىلىق”. “ماڭدايدى تەرلەتىپ, بەلدى بۇگىپ بەي­نەتتەنبەي, جالقاۋلانىپ, جاتىپىشەر مىنەزگە تارتىپ بارا جاتقانىمىز – قازاقشىلىق!..” – وي, كوكە, جۇرت جابىلا تۇرىپ تارقاپ جاتقاندا مۇندا وتىرعانىڭىز نە! – دەپ جا­نىنا نۇراسىلى جۇگىرىپ جەتىپتى. – قويىڭىز, ءجۇرىڭىز, – دەپ قولتىعىنان سۇيەمەلدەپ زال­دان شىعارىپ, كيىم ىلگىشتى قاۋمالاعان جۇرت­تىڭ ىشىنە ءسىڭدى. قارايدى, نۇراسىلدى تا­نيتىن جۇرت تۇرا قالىپ جول بەرىپ ىعىسادى, قول بەرىپ امانداسىپ قالۋعا ۇمتىلادى, اپپاق اققۋعا ۇقساعان ەكى-ءۇش ادەمى قىز نۇراسىلدىڭ جولىن بوگەپ: “اعاتاي, قولتاڭبا بەرىڭىزشى!”, – دەپ تەگى جۇرگىزەر ەمەس.

بالاسى اكەسىنىڭ كوزىنشە الگى سۇلۋ بيكەشتەرگە قايىرىلۋعا قاراداي قىسىلىپ, ورتشە قىزارىپ, قالام­سا­بىن سۋىرىپ الدىنا توسقان قاعازعا الدەنەنى سۇيكەكتەتە سالادى. ءاۋپىرىم-ءتاڭىرىم جۇل­قى­سىپ ءجۇرىپ, قاۋمالاعان جۇرتتان سىتىلىپ سىرتقا شىققانى ەسىندە. قوجامجار قاناتتانايىن دەدى. اۋىل قا­زاعى – مۇنى قويشى, ونەرىمەن جۇرتقا تا­نىمال بولىپ قالعان كوزىنىڭ اعى مەن قارا­سىنا حان قايىرىلىپ سالەم بەرىپ, نەبىر لاۋا­زىمدى دوكەيلەر: “و, ساۋساعى كۇمىس كۇي­شىمىز!” – دەپ باس يزەسىپ جاتقاندا بۇل كوكەڭ نەگە ارقالانبايدى, نەسىنە قاناتتانبايدى! اۋىلعا, قاتار-قۇربىلارىنا جىر عىپ ايتىپ باراتىن اڭگىمە ۇشان-تەڭىز. وسى قازىر تۇرا قالىپ ءزاۋلىم سارايدىڭ الدىندا, مينيستر دوكەيلەرمەن قول الىسقان مەزەتتى سۋرەتكە باسىپ العاندا عوي, بىلايعى ومىرىنە جەتەرلىك جانازىق تابىلار ەدى. اشەيىندە زىر جۇگىرىپ اياققا ورالىپ جۇرگىزبەيتىن سۋرەتشى بالا­لار­دىڭ جوعالعانىنا وكىندى. الاق-جۇلاق اپالاقتاپ كىدىرىپ قالىپتى. – وي, كوكە, مىنا ماشينەگە وتىرىڭىز! – دەگەندە بارىپ ەسىن جيىپ, كولدەنەڭدەپ كى­دىرگەن شەتەل ماشينەسىنە اۋپىرىمدەپ اياق سالدى. زىرلاعاننان زىرلاپ وڭ جاعالاۋداعى قىشتان سالىنعان بەس قاباتتىق جاتاقحاناعا ءتۇسىپ قالدى. اكەلى-بالالى ەكەۋى تىركەسىپ ءۇشىنشى قا­بات­قا كوتەرىلدى. ۇلكەن زالدىڭ تۇكپىرىندەگى اياداي بولمەسىنە ەندى.

قوجامجار سىرت كيىمىن شە­شىپ, ەسىك تۇبىندەگى قولجۋعىشتى سالدىراتىپ بەتى-قولىن جۋىپ, تورگە ءوتىپ, ءىشى تۇسكەن كونە ديۆانعا قيسايدى. نۇراسىل زىر جۇگىرىپ شاي قامىنا كىرىستى. جاتاقحانادا اسحانا, قازان-اياق ورتاق, زالدىڭ كەلەسى تۇكپىرىندە. بارىپ-كەلەم دەگەنشە ءبىراز جەر. – قازىر شاي ءازىر بولادى, كوكە, كەشەگى بورشش­تى جىلىتىپ جىبەرەم. ەلدىڭ تاما­عىن­داي ەمەس, تەز سىڭەدى, اسقازانعا جەڭىل جەمىس, كوكونىس, ىرىمشىك الىپ قويعام. اس ازىرلەپ, اياداي بولمەنى جيىپ, اياعى-اياعىنا جۇقپاي جۇرگەن ۇلىنىڭ سىرتىنان باقىلاپ جاتقان قوجامجار قايداعى-جايداعى قيال كەشەدى. ءبىر قۋانىشتىڭ ءبىر وكىنىشى بولادى دەگەندەي, الگىدەگى, كونتسەرت ۇستىندەگى الىپ-ۇشقان, اسپانداعان كوڭىلى ساپ-ساپ باسىلىپ, ەندىگى كەزەكتە قوڭىر مۇڭعا جۋىقتاي بەردى. ەڭ اۋەلى ەسكى ديۆان ۇستىندە بەلى كەتكەن بارىستاي تىراپاي اسىپ جاتقان ءوزىن مىنەدى. مىنەمەي قايتسىن! قۇداي سۇيەر قىلىعى قايسى قوجامجاردىڭ. اۋىلدىڭ ءىشى پىسقان قاريالارى: “قوجە­كەڭ ساقى, قوجەكەڭنىڭ قولى اشىق” دەگەن ۇرگوپپە سوزىنە قاراداي سەمىرىپ, كۇزگە سالىم, ەگىن وراعى بىتكەن سابانتوي ۋاعىندا بايتالىن سويىپ ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الىپتى; مەيلى عوي!.. ارتىنشا كيمەلەپ كەلگەن رەسپۋبليكا كۇنىندە قۇنان وگىزىن ساتىپ, اۋىل شالدارىنا داستارقان جايىپتى; ونى قويشى!.. الدىنداعى اتا زاڭ كۇنىنە بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانعان ارداگەرلەرگە ارناپ جىلقى جىعىپ, اس بەرىپ, باس-باسىنا كوستيۋم-شالبار كيگىزىپتى; اي, قازاقشىلىق-اي!..

قۇربان ايت مەرەكەسىنە بورداقىلاعان ەكى قوشقارىن سويىپ, كورشى-قولاڭعا مۇشە-سىباعا تاراتىپتى; قۇلدى بارەكەلدە-ە-ە ولتىرەدى دەگەن وسى ما الدە, وسى­لاي قاراي جۇرەردە “جولىڭدى جۋ, با­تامىزدى بەرەمىز!” دەپ ءۇيىلىپ كەلگەن ۇل­كەن­دەرگە مىرزالىق تانىتىپ ساندىقتىڭ تۇبىنە تىعىپ ساقتاپ جۇرگەن ءجۇز مىڭ تەڭگەنىڭ باسىنا سۋ قۇيىپتى... ءتاتتى-ءماتتى, ورىك-مەيىز دەگەندەي, ءاي, مىنا مەندەگى باس – باس ەمەس, قاۋاق قوي انشەيىن!.. ايتپەسە, قالاعا جۇرەر الدىندا وسى نۇراسىلى استانادان تەلەفون شالىپ: “كوكە, ازىن-اۋلاق جيعانىڭىز بولسا ءتۇيىپ الا كەلىڭىز, يپوتەكالىق ۇيگە جازىلىپ قويالىق” – دەگەن ەدى. يپوتەكا نە جەسىن مۇنان! سالدىراعان پلاسكارت پويىزعا جو­لا­قى­سىن ازەر تاۋىپ, قالتاسىنىڭ ءتۇبى تەسىك, كوك تيىنى جوق, وكپەسى سىر-سىر... ىشەگى قۇر-قۇر... ءىشى تۇسكەن سىنىق ديۆاندا ءشوميىپ جاتىسى مىناۋ ەندى. داۋىسى وقىس شىعىپ كەتىپتى. ء“اي, وسى مەندە باس جوق, قازاقشىلىق ولتىرەدى ءوزىمدى!” ابىروي بولعاندا نۇراسىلى بولمەدەن شىعىپ, اس ۇيدەن شاي اكەلۋگە كەتىپتى. باسىن وقىس كوتەرىپ الىپ, جامان ءتۇس كورىپ ويانعان كىسىدەي ماڭايىنا الارا قارادى. قابىرعاداعى اينادان كوزىنىڭ استى كولكىلدەپ ىسكەن, جاعى جەلقاقتى, قىزىلشىرايلى, الپىستى القىمداعان جىگىت اعاسى ەرسى ەجىرەيەدى. ەسىك سارت اشىلىپ ۇلى ەنەدى. ءبىر قولىندا شاينەگى, ءبىر قولىندا بورشش قۇيعان كاسترولى, توگىپ الماي قالاي لىپىپ جۇرگەنىنە قايران. بەلىن باسىپ كيرەلەڭدەي كوتەرىلدى, بولمە ورتاسىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە ءشوميدى. تاڭدايى توبارسىپ, ءشول قىسىپ ءولىپ بارادى, ۇلى ۇسىنعان ىستىق شايدى اۋزىن كۇيدىرىپ ۇرتتاي تۇسەدى. ءاپ-ساتتە سۇمەك بوپ تەرلەدى. بىراۋقىمدا تىلگە كەلدى. ءۇنى كۇڭىرەنىپ ەستىلدى. كوزىمنىڭ اعى مەن قاراسى – نۇراسىلىم, دۇنيە تىرشىلىگىنەن اڭعارعانىم, اكە بولىپ, شەشە بولىپ, تۋعان-تۋىسقان بولىپ بولامىن دەپ ۇمتىلىپ تۇرعان بالانىڭ الدىنا تۇرماۋ كەرەك بىلەم. بولام دەگەن بالانى قازاق­شى­لىق... بىلىق-شىلىق... ەتەكباستىلىقپەن قۇر­تىپ جۇرگەن ءوزىمىز عانا! كۇن كوزىنە شىعارماي كوكتەي ورىپ, ءوسىپ وركەندەيىن دەپ تۇرعان ۇر­پاقتى اقشا تاپ, قولىمدى جىلى سۋعا مال!.. با­سىڭا وتاۋ تىك!.. كەلىن جۇمسايىن, نەمەرە جۇباتايىن!.. ءوزىڭ قۇرالپى پالەنشە, تۇگەنشەلەر الشاڭ باسىپ, ۇيىنە تاسىپ داۋلەت جيناپ, قارتتارىنا قاراسىپ ەلدە ءجۇر انە!.. – دەپ, ءتۇپ ەتەكتەن جارماسىپ, كەجەگەمىز كەرى تارتىپ, اۋىل اراسىنىڭ اجىك-كۇجىگىنەن اسپايتىن عىپ جۇرگەن ءوزىمىز عانا! وسىنى ويلاعاندا جەردىڭ جارىعى بولسا كىرىپ كەتە جازدايمىن, جەر بوپ جاسيمىن, ماڭايىمدى سىيپالاپ ومالىپ وتىرىپ قالام, نۇر­اسى­لىم! – دەگەن قوجامجاردىڭ كوكىرەگى قارس اي­رىلدى.

ايتتى-ايتپادى, دۇنيەدە ەل اعاسى جا­سىنا جەتكەندە “اھ” ۇرىپ وكىنگەن, ماڭ­دايىن توقپاقتاعانداي كەپكە ەنىپ وپىنعان جامان ەكەن. اكەسىنىڭ سىقپىتى نۇراسىلدىڭ كوزىنە سولاي كورىندى. تەرەزەنى جەلتوقساننىڭ جىندى بورانى جۇلقىپ اشا الماي قار جەنتەگىمەن ۇرعىلاسىن كەپ. بولمە ءىشى كۇڭگىرت تارتتى. قامىعىپ, ءوز-وزىنەن جەر تىرەگەن­دەي بولىپ وتىرعان اكەسىن جادىراتقىسى كەل­دى بىلەم, نۇراسىل كەشەگى كۇندەردەن قايىرىپ ەستەلىك ايتتى. جادىراپ, كوڭىلدەنىپ وتىرسىن دەپ ويلادى. – ەسىڭىزدە مە, كوكە, ەلدە ەمگە تابىل­ماي­تىن تەلەماستەر – تەلەديدار جوندەۋشى بول­دىڭىز. ءوزىم ەس بىلگەلى كىمنىڭ تەلەديدارى بۇزىلسا – “جوندەپ بەرە قالىڭىز” دەپ سىزگە جالىناتىن. ماڭايداعى, ءتىپتى اۋدان اكىمدەرى جەڭىل جۇيرىگىن جىبەرىپ ءسىزدى العىزاتىن. قولى التىن شەبەر اتاندىڭىز. كەيىنگى جىلدارى جۇرتتىڭ لاقتىرعان, جاراماي قالعان, قاڭ­سى­عان تەلەديدارىن “زەينەتكە شىققاندا نان­تا­بارىم بولادى” دەپ ۇيگە جيدىڭىز كەلىپ... جيدىڭىز كەلىپ... ونشاقتى جىلدا ۇيىلگەن جارامسىز تەلەديدار ۇيگە سىيماي, اۋلادا تاۋ بوپ ءۇيىلدى. بىلتىر ەلگە بارعانىمدا, تال تىگەتىن اۋلانى بوساتالىق دەپ الگى تاۋ-تاۋ جارامسىز تەلەديداردى ءۇش ساموسۆال جالداپ... ەكى كۇن تاسىپ... ازەر قۇتىلىپ ەدىك. باياعى نانتابارىڭىزدى جوقتاپ, كوڭىل-كۇيىڭىز پا­سەيىپ وتىر ما, كوكە؟ بالاسىنىڭ جەڭىل قالجىڭ, قاعىتپا سوزىنە ءمان بەرمەدى. – نەسىن ايتاسىڭ, قىر اسىپ ويلان­باپ­پىز!..

باسىمىزدى قۇمعا تىعىپ جۇرە بەرىپپىز. كۇ­لەرسىڭ بە, جىلارسىڭ با ەندى. ەلدىڭ جا­رام­سىز دەپ لاقتىرعان ەسكى-قۇسقى تەلەديدارىن ۇيگە تاسىپ تاۋ عىپ ءۇيىپ جيا بەرىپپىن, جيا بەرىپپىن. جاپون اعايىندار ون-ون بەس جىل ىشىندە لامپالى تەلەديداردى مۇقىم وزگەرتىپ, جارتىلاي وتكىزگىشكە اينالدىرىپ ۇلگەرەرىن قايدان ءبىلىپپىز! ءاي, باس ىستەمەيدى عوي, مىنا باس!.. – دەپ قوجامجار ءارى-بەرىدەن كۇڭىرەن­گەن­دە كوكىرەگى قارس ايرىلدى. قاراپتان-قاراپ كۇيزەلىپ, ىشتەن تىنعانداي كەپكە ەندى. ءجۇزى ءورت سوندىرگەندەي كۇرەڭىتتى. اكەسىنىڭ مىنا تىعىرىققا تىرەلگەن پوشىمىنان نۇراسىل شوشىپ قالدى. اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قىسىلدى. دەگبىرى تاۋسىلىپ, ءوز-وزىنەن كۇيگە­لەك­تەنىپ, شايدى قايىرا ىسىتىپ, دەمدەپ اكەلۋگە ۇمتىلدى. لەزدىڭ اراسىندا قايىرا ورالدى. ءسۇت قاتقان كۇرەڭ شايدى ىسسىلاي قۇيىپ, ءتاتتى-دامدىلەرىن اكەسىنىڭ الدىنا ىسىرىپ ەلپەك قاقتى. الدەن ۋاقىتتا بارىپ قوجامجاردىڭ قارلىعىڭقى ءۇنى شىقتى, قابىرعانىڭ ارعى جاعىنان ەستىلگەندەي قۇلاعىنا ءۇزىلىپ, كۇڭگىرلەپ جەتتى. – اسىلىم, سوڭعى ايتار اقىلىم: سوڭىڭا بۇرىلىپ قاراۋشى بولما! دىتتەگەن مەجەڭە ۇمتىلىپ باق! بىزگە قارايلاما, ءوزىڭدى اياما! قۇداي بەرگەن ونەر نىعىمەتىن جەتىلدىرە ءتۇس, جەتىلدىرە بەر. الگىندە, كەڭ سارايدا ساقالدى ءارتىستىڭ اۋزىنان شىققان نە ءسوز ەدى ول! ءتىلىمنىڭ ۇشىنا كەپ تىعىلىپ تۇر. نۇراسىل ويىن جالعاپ جىبەردى. – ۆيرتۋوز! شەبەرلىك شىڭىنا جەتكەن – ءبىرتۋار!.. شابىت شاقىرار!.. دەگەن ۇعىمدى بەرەتىن ورىس ءسوزى. – ءيا, ءداپ دوڭگەلەنگەن دۇنيە تىرشىلىگىندە ءوزىڭنىڭ سۇيگەن كاسىبىڭنىڭ باسىبايلى ق ۇلى بول! اللا امانات ەتىپ ساعان تابيعاتقا تارتا تۋعان دارىن بەرگەن ەكەن, سونى اتقارىپ شىعاتىنداي ارعى-بەرگى ارۋاقتاردان مەدەت, مەزگىل سۇرايمىن, ۇلىم. ۆيرتۋوز بول! وسىنى ايتىپ, قوجامجار بارشا كورىكتى كوركەم ءسوزىن ايتىپ تاۋىسقان اقىنعا ۇقساپ, ىشىندەگىسىن سارقىپ قۇيعان سابا سەكىلدەنىپ بىلق-سىلق بوساپ, كيرەلەڭدەي باسىپ كەپ سىنىق ديۆانعا سىلق قۇلادى. سىرتتاعى جەل سارناي ازىنادى. ءىنشاللا, ءتىل-كوزدەن امان بولسا مىنا ۇلىم ءبىر جەردەن شىعار, تۇبىندە باسىمدى تورگە سۇيرەيتىن وسى ۇلىم بولار دەپ ىشتەي ساۋلەلەندى قوجامجار قارت.

دۇكەنباي دوسجان.