ءاربىر ازامات اتسالىسسا عانا مۇمكىن بولادى
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ۇدەگەن سايىن مەملەكەت قاراجاتىن جىمقىراتىنداردىڭ سانى نەگە ارتا تۇسەدى؟ بۇعان قاراعاندا بىزدەگى كۇرەستىڭ ءتيىمدىلىگى كەمشىن سياقتى. وسى زاۋال جالعىز بىزدە ەمەس شىعار, ەندەشە باسقا دامىعان ەلدەر ونىمەن قالاي كۇرەسەدى ەكەن؟ مىنە, وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن وزىمىزشە ىزدەپ كورگەن ەدىك.
ءبىر اۋىز سوزبەن جەمقورلىقتىڭ باستاۋلارىنا توقتالا كەتەيىك. جەمقورلىقتىڭ قورداسى – تەندەر. تەندەر ارقىلى جەكەمەنشىككە جۇمىس جۇكتەگەندە بالەنشە ميلليوندى ونىڭ ەسەپشوتىنا اۋداراتىن پايداكۇنەم شەنەۋنىك وسىدان وزىنە بىردەڭە الماسا ءىشى ۋداي اشيتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە اقشانى الىپ, جۇمىستى تىندىرماق بولعان كاسىپكەردىڭ دە بارلىعى بىردەي قاراجاتتى بارىنشا ءتيىمدى جۇمساپ, جوبادا كورسەتىلگەن تاپسىرىستى تولىق ورىندايتىنىنا كۇمان كوپ. ونىڭ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن قىزمەت تە «بارماق باستى, كوز قىستىعا» جول بەرىپ جاتاتىنى داۋسىز. سونىڭ كەسىرىنەن جوبادا كورسەتىلگەن كوپ جۇمىستار اتقارىلماي, كەلتە قايىرىلىپ جاتادى. ماسەلەن, تەندەردە جەڭىپ العان قارجىمەن مەكتەپ سالىنسا, اۋلاداعى سپورتتىق قاجەتتىلىكتەر, ويىن الاڭدارى «ۇمىتىلادى», اۋرۋحانا تۇرعىزىلسا دا سول – اۋلانى اباتتاندىرۋ, ناۋقاس جانداردىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋ ورىندارى سەكىلدى نىساندارعا جوسپارلانعان «اقشا جەتپەي» قالادى. ونىڭ سىلتاۋى دا وپ-وڭاي: قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى ءوسىپ كەتتى, ينفلياتسيا جەپ قويدى دەگەنمەن شەكتەلە سالادى. ال شىن مانىندە ولارعا قاراستىرىلعان قاراجاتتار «بولىسكە» كەتكەن... ول-ول ما, جوبادا كورسەتىلگەن باعالى قۇرىلىس ماتەريالدارى دا قولدانىلماي, بۇزىلعان ۇيلەردەن تۇسكەن ارزان كىرپىش, ساپاسىز قۇم, ارزان تسەمەنت جانە ت.ب. قولدانىلىپ, جەبىرلەردىڭ قالتاسىنا جەم بولىپ تۇسكەن قاراجاتتىڭ ورنىن جابادى جانە قالعانى قۇرىلىستى سالۋشىنى بايىتادى. وسىنىڭ ءبارى قۇپيا بولۋدان الدەقاشان قالىپ, جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن «ءبولىس پروتسەسىنە» اينالعالى تالاي زامان بولدى. ورتادان جوعارى عانا ەڭبەكاقى الاتىن كەيبىر شەنەۋنىكتىڭ تازا تابىسپەن ءومىر-باقي ىشپەي-جەمەي, كيىم كيمەي, بالا وقىتپاي, ايەلىنە قىمبات كيىمدەر مەن القا-جۇزىك اپەرمەي جيناسا دا اقشاسى جەتپەيتىن 2-3 دەڭگەيلى كوتتەدجدەرى مەن باسقا دا قىمبات دۇنيەلەرى سودان تۇرعىزىلىپ جاتادى...
بۇل بەلگىلى جايتتار. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز وسىعان قارسى تۇرۋدىڭ جولدارى عوي.
دامىعان ەلدەر پارا الۋشى تۋرالى سالىق ورىندارىنا اقپارات بەرىپ, قىلمىستى قايتارۋعا كومەكتەسكەن ادامعا تالاپايعا تۇسپەكشى قاراجاتتىڭ 10-15 پايىزى كولەمىندە سىياقى بەرەتىن كورىنەدى. ماسەلەن, جۋىردا اقش-تىڭ سالىق ورىندارى وسىنداي قىلمىس تۋرالى اقپارات بەرۋشىگە 104 ملن. دوللار بەرىپتى, ءسويتىپ مەملەكەت قازىناسىنا تالاپايعا تۇسكەلى تۇرعان 780 ملن. دوللاردى قايتارعان. وسىنداي ءداستۇر ەۋروپانىڭ وزىق ەلدەرىندە بار. وسىنى بىلەتىن پاراقور ماڭايىنداعى قىزمەتكەرلەرىنەن قورقىپ, پاراعا جولامايدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە, سانالى ەۋروپادا پارا الۋشى تۋرالى اقپارات بەرۋ – پاتريوتتىق ءىس ءارى قالتاعا قوماقتى قارجى تۇسىرەتىن پايدالى جۇمىس دەپ باعالاناتىن كورىنەدى.
وسى ءتارتىپتى بىلگەندە كەشەگى تاريحىمىزداعى ءبىر وقيعا ەسىمىزگە ءتۇستى. 1989 جىلى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءى سەزىندە جوعارعى كەڭەسكە سايلانعان دەپۋتاتتار گەننادي كولبيندى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن كسرو-نىڭ حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنە توراعا ەتىپ سايلاماق بولىپ جاتتى. الايدا, كوپتەگەن دەپۋتاتتار ونى بۇل قىزمەتكە لايىق كورمەي, وتكىر سۇراقتاردىڭ استىنا العان ەدى. «ءسىز قازاقستاندى ءبىرشاما ۋاقىت باسقاردىڭىز, سوندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن قالاي كۇرەستىڭىز؟» دەگەن دە سۇراق بولدى. شىج-بىجى شىعىپ, ساسقالاقتاعان كولبين «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى» دەگەندەي, «ءبىز قازاقستاندا قىلمىسكەرلەردىڭ جەگەن اقشاسىن ءوز ەركىمەن قايتارۋى تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, قوماقتى قاراجاتتى بيۋدجەتكە قايتارتتىق» دەگەنى عوي. ول كەزدە مۇنداي مالىمدەمەنىڭ ءوزى قىلمىسپەن پاراپار ەدى. دەپۋتاتتار دا سوعان سارت ەتىپ جابىسا كەتىپ, «اقشا جەگەن قىلمىسكەرلەرمەن مامىلەگە كەلگەن دەگەن نە سۇمدىق؟», دەپ ول بايعۇستى قاتتى تۇقىرتىپ تاستاعان ەدى. ەندى بۇگىن قاراپ وتىرساق, «جاماننىڭ ايتقانى ەمەس, ساندىراعى كەلەدى» دەگەندەي كولبيننىڭ سول ءسوزىنىڭ جانى بار بولىپ شىقتى. جەلىنگەن ۇلكەن قاراجاتتى قايتارتۋ ءۇشىن جەمقورلاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ادامعا سىياقى رەتىندە ءبىرشاما قاراجات بەرۋ كەرەك ەكەن... ءسويتىپ, پاراقوردى «ءوز ادامىنىڭ» كۇشىمەن قۇرىقتاۋعا بولاتىنعا ۇقسايدى.
ەۋروپادا جول ءتارتىبىن بۇزۋ دا جۇرگىنشىلەردىڭ ءوز دابىلىنىڭ ارقاسىندا قۇرىقتالعان كورىنەدى. ويتكەنى, ەۋروپالىق اۆتوموبيل جۇرگىزۋشى جول ءتارتىبىن بۇزعان ارىپتەسى تۋرالى جول پوليتسياسىنا جەدەل حابار بەرۋگە تىرىسادى. ونىڭ بۇل ارەكەتى – بولۋى ىقتيمال جول اپاتىنىڭ الدىن الۋ دەپ باعالانىپ جانە سول اپاتتىڭ سالدارى مەن كەلتىرەتىن شىعىنى ەسەپتەلىپ, سونىڭ ەسەبىنەن 10-15 پايىز كولەمىندە دابىل قاعۋشىعا سىياقى تولەنەتىن كورىنەدى. سوندىقتان, ەۋروپالىق جۇرگىزۋشىلەر ارىپتەستەرىنىڭ جول ءتارتىبىن بۇزعانىن كورسە, پوليتسياعا دەر كەزىندە قۋانا حابارلايدى ەكەن. وسىنى بىلەتىن جۇرگىزۋشىلەر ەشقاشان جول ءتارتىبىن بۇزباۋعا تىرىسادى.
وسىنداي تارتىپتەردى سولتۇستىك كورشىمىز دە وزدەرىنە ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بولاشاق قىلمىس تۋرالى اقپارات بەرگەن ادامعا مۇندا ىقتيمال شىعىننىڭ 15 پايىزى كولەمىندە سىياقى تولەنبەكشى, بىراق ول 3 ملن. رۋبلدەن اسپاۋى كەرەك دەلىنگەن («ايف», №22, 20.05.2015 گ.) الايدا ولاردا «ستۋك», «ستۋچات» دەگەن سوزدەر تالاي جازىقسىز ادامنىڭ كوزىن قۇرتقاندىقتان, ستالين زامانىنان بەرى جەككورىنىشتى بولىپ قالعان. سوندىقتان, وندايلاردى تىمىسكى, الاتۇياق, جانسىز دەپ ساناپ, جەك كورەدى. جازىقسىز جاندى قارالاپ, ۇستىنەن ارىز جازعان سياقتى ەمەس, بۇل حابار قوعامداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ەمەس پە؟ ءسويتىپ, ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتانى ساۋىقتىرىپ, تازالىق پەن تارتىپكە قوسقان ۇلەسىڭ ەمەس پە؟ وسىنى حالىققا ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك دەگەندى قازىر ورىستىڭ وزىق ويلى ادامدارى ايتىپ ءجۇر.
بىزگە دە وسى ءىس كەرەك ەكەنى داۋسىز. ايتپەسە, جەبىرلىك سىرقاتىنا ۇشىراعان قوعام دەرتىنەن قالاي ايىقپاق؟ ونداي جەردە زاڭ دا ءوز كۇشىندە بولا المايدى. پرەزيدەنت تە وسىنى ايتىپ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنىڭ بولۋىن قاتاڭ تالاپ ەتىپ وتىر ەمەس پە؟ جەمقورلار بىرەۋدەن جاسقانسا عانا جەمساۋىن تولتىرۋدان ارىلار ەدى. ال وعان قارسى قولدان كەلگەن بارلىق امالدار قولدانىلۋى كەرەك قوي. ول ءۇشىن وزىق ەلدەردىڭ وڭتايلى تاجىريبەسىن قولدانىپ جاتقاننىڭ دا ايىبى جوق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».