مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا عىلىمي قوعامداستىقپەن كەزدەستى.
قارجىلاندىرۋ ىسىنە ءتارتىپ كەرەك
پرەزيدەنت عىلىمي قاۋىم الدىندا سويلەگەن سوزىندە بۇگىندە ءتۇرلى مەملەكەتتەر اراسىندا تەحنولوگياسى وزىق ەل بولۋ ءۇشىن قارقىندى كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ەلىمىز ءوسىپ-وركەندەسىن دەسەك, ەڭ الدىمەن, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇل – مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماقساتىمنىڭ ءبىرى. جالپى, كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل سالادا اۋقىمدى شارۋا اتقارىلدى, ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. كەيىنگى بەس جىلدا عىلىم سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى التى ەسەدەن استى. ەلىمىزدە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى كوبەيۋدە, ولاردىڭ ناقتى وندىرىسپەن بايلانىسى نىعايىپ جاتىر. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازىر 200-دەن اسا كوممەرتسيالىق جوبا قولعا الىندى. وسىلايشا, «ۋنيۆەرسيتەت – زەرتتەۋ – يننوۆاتسيا – كوممەرتسيا» ەكوجۇيەسى بىرتىندەپ پايدا بولىپ جاتىر. عىلىم قالاشىقتارى سالىنىپ, تەحنولوگيا پاركتەرى, ينجينيرينگ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىم سالاسىندا كوپ جىل بويى بولماعان وڭ ۇردىستەر بايقالىپ جاتىر. بۇل وتە ماڭىزدى جۇمىسقا سىزدەر دە بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرسىزدەر. بارشاڭىزعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەندى ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا ساي عىلىم سالاسى بۇدان دا جوعارى قارقىنمەن داميتىنىنا نازار اۋداردى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتا زاڭىمىزدا عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ نەگىزگى ستراتەگيالىق باسىمدىقتىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلىپ وتىر. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردى, زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, عالىمداردىڭ جاعدايىن جاساۋ – ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتى عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى رەتىندە بەكىتىلدى دەگەن ءسوز.
– قازاقستاندا 420-دان اسا عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمى بار. وندا 27 مىڭنان اسا عالىم مەن عىلىمي قىزمەتكەر ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇل – وتە ۇلكەن اكادەميالىق كورپۋس. اسىرەسە, عىلىمي ورتانىڭ جاسارىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. وتاندىق عالىمداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 40 جاسقا تولماعان. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان الەمدە عىلىمنىڭ زامان تالابىنا ساي بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مەن قازاق عىلىمىنىڭ كەلەشەگىنە ۇمىتپەن قارايمىن. ايتسە دە حالىقارالىق تاجىريبەمەن جەتە تانىس ادام رەتىندە وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن اسىرا باعالاۋدان, «تولايىم تابىسقا جەتتى» دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن بىزدە ينفراقۇرىلىم دا, ادامي الەۋەت تە بار. ۇكىمەت پەن عىلىمي قوعامداستىقتىڭ الدىندا ورتاق ستراتەگيالىق ماقسات تۇر. ول – اناعۇرلىم ءتيىمدى عىلىمي ورتا قالىپتاستىرۋ, ەكونوميكاداعى يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋ, عىلىمدى وندىرىسپەن بارىنشا ۇشتاستىرۋ. اشىعىن ايتقاندا, شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە شاش ەتەكتەن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىسىندە قاتاڭ ءتارتىپ جولعا قويىلىپ, قاراجاتتى باسىمدىقتارعا قاراي جۇمساعان ءجون دەپ سانايدى.
– مەملەكەت كەيىنگى التى جىلدا عىلىمعا ارنالعان قارجىنى بىرنەشە ەسە ۇلعايتتى. جىل سايىن عىلىمعا 200 ملرد تەڭگەدەن استام, ءتىپتى بۇدان دا كوپ, 500 ملن دوللاردان اسا قارجى بولىنەدى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن قوماقتى اقشا. الايدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ناقتى ناتيجەسىن ازىرگە كورە الماي وتىرمىز. باس پروكۋراتۋرا سالالىق مينيسترلىكتە جانە عىلىم قورىندا كوپتەگەن ءارى اۋقىمدى قارجىلىق زاڭبۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەنىن اشكەرەلەدى. نەلىكتەن وسىلاي بولعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. گرانت الۋشىلاردى اككرەديتتەۋدەن باستاپ قارجىلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە كەمشىلىكتەر كوزگە كورىنىپ تۇر. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, عىلىم مەن جەمقورلىق – ءبىر-بىرىنە كەرەعار قۇبىلىس, ەكەۋى قاتار اتالماۋعا ءتيىس. مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە توسقاۋىل قوياتىن سۇزگى نە كەدەرگى جوق. عىلىمي ۇدەرىستى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدى كوزقاراسى قالىپتاسپاعان. «ايتەۋىر قاراجاتتى قالايدا يگەرسەك بولدى» دەگەن ۇستانىم تامىر جايعان. عىلىمي جۇمىستىڭ ناقتى پايداسى, جاڭاشىلدىعى قانداي؟ وعان ەشكىم باس قاتىرمايدى. بۇعان قوسا ساراپتاما ۇزاققا سوزىلادى. جوبالار ۋاقتىلى ىسكە اسپايدى. ۇكىمەت اتالعان ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىپ, جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
عىلىمي ازىرلەمەگە تالاپ قاجەت
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, عىلىمي ازىرلەمەلەر ەلگە ناقتى پايدا اكەلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل بۇلجىماس اكسيومانى قايتالاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.
– عىلىم قورىنا يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان جاڭا قۇزىرەتتەر بەرىلدى. بىراق جۇمىستىڭ ناتيجەسى جوق. قوردىڭ قىزمەتىن قايتا سارالاۋ قاجەت. ءوزىمىزدى الداۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ عىلىم بار سياقتى, بىراق ونىڭ ناقتى پايداسىن كورمەي وتىرمىز. ماعان 3 مىڭنان اسا قولدانبالى عىلىمي جوبانىڭ 193-ءى عانا كوممەرتسيالاندىرۋعا لايىق دەپ تانىلعانى, ال نارىققا بار-جوعى 29 جوبا شىققانى باياندالدى. وكىنىشكە قاراي, يندۋسترياعا اسەرى, قايتارىمى وتە از. تاعى ءبىر كەلەڭسىز جايت: زاماناۋي ءوندىرىس قۇرۋعا بولىنگەن جەر تەلىمدەرى بوس جاتىر. ال جۇمىسىندا ولقىلىقتارعا جول بەرگەن عىلىم قورى مەملەكەت قارجىسىن قايتارماعانى ءوز الدىنا, ءتىپتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا شاعىمدانباعان. ەشتەڭە بولماعان سياقتى. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى گرانت رەتىندە الىنعان اقشانىڭ كەيىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى مەن عىلىم قورى قىزمەتكەرلەرىنە اۋدارىلعانىن اشكەرەلەدى. تەكسەرىس ناتيجەسىندە 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ءوزىم شىنايى قۇرمەتپەن قارايتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر تۋرالى وسىنداي ۇياتتى دەرەكتەردى اشىق ايتۋ وڭاي ەمەس. بىراق كونستيتۋتسياداعى زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى عىلىم قايراتكەرلەرىنە دە قاتىستى. عىلىمي قوعامداستىقتىڭ ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن وسى جاعىمسىز جايت جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولماۋى, باقىلاۋدىڭ ناشارلىعى جانە ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى قايدا اكەلىپ سوعاتىنىن انىق كورسەتتى. بارلىق عىلىمي ازىرلەمە قولدانبالى مانگە يە بولۋعا ءتيىس. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا بەلسەندى ەنگىزىلۋى كەرەك. البەتتە, قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىندا ءساتتى مىسالدار بارشىلىق. اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولمايدى. بىراق شىنايى تابىسقا جەتكىمىز كەلسە, ساتسىزدىكتەردەن ساباق الۋىمىز كەرەك. تۋراسىن ايتقان ءجون. شىندىقتى بۇرمالاۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىن. بىراق قۇر ءسوز بەن ماقتانگەرشىلىكتى جاقتىرمايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ قۇزىرەتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە بەرىلگەنىن, «يندۋستريالىق PhD» ماماندارىن دايارلاۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعانىن, ىرگەلى زەرتتەۋلەردى تۇراقتى قارجىلاندىرۋ تەتىگى ەنگىزىلگەنىن, سونداي-اق جەتەكشى عالىمدارعا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلگەنىن العا تارتتى.
– الايدا قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, عىلىمي ازىرلەمەلەردەن اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەكونوميكالىق اسەر ازىرگە جوق. بۇل جاعدايدىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋىمىز كەرەك. عىلىم اكادەمياسى, ءتيىستى ينستيتۋتتار, عالىمدار مەن بيزنەس قوعامداستىق وسى تىعىرىقتان شىعاراتىن ۇسىنىس بەرۋگە ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋدى قولعا العان ءجون. نەگىزى, بۇل الدەقاشان ورىندالۋعا ءتيىس مىندەت ەدى. بىراق ەشتەن كەش جاقسى. ستراتەگيالىق ماقساتىمىز – عىلىم مەن يننوۆاتسياعا كەلەتىن ينۆەستيتسيانى ەسەلەۋ. بۇل ىسكە جەكە كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەر دە اتسالىسۋى قاجەت. ياعني عىلىم – جالپىحالىقتىق ءىس. ماسەلەنى وسىلاي توتەسىنەن قويۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت عىلىمدى باسقارۋدىڭ ناتيجەگە قۇرىلعان جانە بيزنەسپەن سەرىكتەستىكتى دامىتۋدى كوزدەيتىن ءتيىمدى مودەلىن جاساقتاۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءبىلىم گرانتتارىن ءبولۋ ىسىنە تالداۋ جۇرگىزىلەدى
مەملەكەت باسشىسى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدە الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە سالدى.
– بۇل قازاقستانعا وتە قاجەت. وسى باستاما, ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ ءوز جەرىمىزدە ساپالى ءبىلىم الۋىنا جول اشادى. ءبىز سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە حالىقارالىق باعدارلامالار مەن وزىق ستاندارتتاردى ەنگىزە الامىز. جالپى, وسى ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى شارۋا اتقارىلدى, 33 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلدى. ونىڭ ىشىندە ماسكەۋ ينجەنەرلىك فيزيكا ينستيتۋتى, اريزونا ۋنيۆەرسيتەتى, سوربوننا, لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتى, كارديفف ۋنيۆەرسيتەتى, دە مونتفورت ۋنيۆەرسيتەتى, بەيجىڭ ءتىل جانە مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارى, سونداي-اق لۋ بان شەبەرحاناسى بار. بىراق بۇل جۇمىس الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن سەرىكتەستىك ورناتۋمەن اياقتالماۋى كەرەك. بىزگە ەسەپ ءۇشىن اشىلعان, ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋعا قاۋقارسىز فيليالداردىڭ قاجەتى جوق. باستى نازار ساندا ەمەس, ساپادا بولۋعا ءتيىس. قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ءار فيليال جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى باسەكەنى ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. وسى ماسەلەنى مۇقيات زەردەلەۋ ماڭىزدى. قازىر ەلىمىزدەگى شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ دەنى – مەملەكەتتىك گرانت يەلەرى. ەلىمىزدە جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورنى مەن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك وقۋ گرانتتارىنىڭ اقىسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە, ءبىر ستۋدەنتتى وقىتۋ ءۇشىن شەتەلدىك فيليالعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانت كولەمى ۇلتتىق مارتەبەسى بار ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بولىنەتىن گرانت كولەمىنەن بەس ەسە ارتىق. مۇنداي جاعدايدا باسەكەلەستىك تۋرالى ءسوز ايتۋدىڭ ءوزى ورىنسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇكىمەت شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانت قۇنىن قايتا پىسىقتاپ, ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزگەنى ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسىپتىك, عىلىمي, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق مامانداردى ساپالى دايارلاۋعا كۇش سالۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بيىلعى جىلدى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالادىم. ياعني قازاقستاندى عىلىمي-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىتىپ, تەحنيكا مەن وندىرىستىك ۇدەرىستەردى ارتتىرۋ ءۇشىن شارا قابىلداۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, بىزدە زاڭگەرلەر, فيلولوگتەر مەن ديپلوماتتار, ياعني گۋمانيتارلىق سالا ماماندارى وتە كوپ. ۇلتتىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋىمىز كەرەك. ال ول قالاي وزگەرەدى؟ ول ءۇشىن عىلىم مەن تەحنولوگياعا مويىن بۇرۋىمىز قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەي مە؟ قازاقستاندا تۋرا ماعىناسىندا سانا رەۆوليۋتسياسىن جاساۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەرەكشە ميسسياسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار ءبىلىمدى, پاراساتتى, ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي الاتىن ازاماتتاردىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارۋدا ايرىقشا ءرول اتقارادى. مەملەكەتتىڭ زياتكەر قاۋىمى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتاسادى. ءبىلىم سالاسىن الەۋمەتتىك قىزمەت رەتىندە قابىلداۋ دۇرىس ەمەس. قازىرگى قۇبىلمالى الەمدە ءبىلىم ماڭىزدى وندىرىستىك كۇشكە اينالدى. جاستارىمىزدىڭ عىلىمعا, يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىككە, وزىق تسيفرلىق داعدىلاردى مەڭگەرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنى قۋانتادى. مەملەكەتتىڭ مىندەتى – جاستاردى ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ زاماناۋي عىلىمي بازادا جۇمىس ىستەۋىنە, دۇنيەجۇزىمەن اكادەميالىق بايلانىس ورناتۋىنا جاعداي جاساۋ. كوپ ۇزاماي جاساندى ينتەللەكت ۋنيۆەرسيتەتى اشىلادى. مۇنى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. وقۋ ورنى العاشقى ستۋدەنتتەرى مەن ماگيسترانتتارىن بيىل قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر. ىرگەلى عىلىمسىز جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون. الگوريتمدەر مەن كۇردەلى ينجەنەرلىك ونىمدەر, ەڭ الدىمەن, دامىعان عىلىمي جانە ۋنيۆەرسيتەتتىك ورتادا پايدا بولادى. سول سەبەپتى وسى باعىتقا ايرىقشا كوڭىل بولەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندىقتار قول جەتكىزگەن ناتيجەگە توقمەيىلسىپ, كورسەتكىشتەرمەن ماقتانباي, كەرىسىنشە, جاڭا ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى.
– الەمدىك باسەكە كۇشەيگەن كەزەڭدە ءاردايىم جەڭىمپاز بولۋىمىز كەرەك. قازاق حالقى قانداي جاعداي بولسا دا, وركەنيەت كوشىنەن قالماۋعا ءتيىس. تاريحىمىزدا قيلى قاسىرەتتى باستان وتكەردىك. وسى باقۋاتتى ومىرگە جەتۋ ءۇشىن تالاي زوبالاڭدى كوردىك. وركەنيەت بىزگە وزدىگىنەن كەلمەيدى. ونى وزدەرىڭىز دە تۇسىنەتىن شىعارسىزدار. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن قوعام جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. عالىمدار, تەحنولوگتەر, كاسىپكەرلەر, ءبىلىمدى ازاماتتار, ءتىپتى ستۋدەنتتەر دە ورتاق ىسكە اتسالىسقانى ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جاڭا عىلىمي جوبالاردىڭ وزەكتىلىگى
پرەزيدەنت جاستاردى ەڭبەكقورلىق, ءتارتىپ پەن پاتريوتتىق رۋحىندا تاربيەلەۋگە شاقىردى.
– تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ بۇل قاعيداتتارى كونستيتۋتسيامىزدىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بەكىتىلۋى بەكەر ەمەس. پاتريوتيزم مىنبەرلەردە, مەرەكەلەردە, سالتاناتتى ءىس-شارالاردا سوزدەن قامال تۇرعىزۋ ەمەس, حالىق الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن ۇنەمى ەسكە سالامىن. پاتريوت دەگەنىمىز – كەز كەلگەن ورىندا, مەيلى, ۋنيۆەرسيتەت, مەكتەپ, اۋرۋحانا, كاسىپورىن نەمەسە مينيسترلىكتە بولسىن, ءوز قىزمەتىن ادال اتقاراتىن ادامدار. اسكەري قىزمەتشىلەر تۋرالى ايتپاساق تا بولادى. بۇل ارادا بارلىق ماماندىقتى ءتىزىپ شىعۋ مىندەت ەمەس شىعار. جۇمىستىڭ جامانى بولمايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى عىلىم قالاشىقتارى مەن قارقىندى داميتىن قالالار ينۆەستيتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ ورتالىعىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى تۇجىرىمداما قابىلداندى. بۇل تۇجىرىمداماعا سايكەس مىقتى عىلىمي- تەحنولوگيالىق پاركتەر قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا كۋرچاتوۆ قالاسىنا عىلىم قالاشىعى مارتەبەسىن بەرۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. پارلامەنت وسىنداي قالاشىقتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن جانە قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن ايقىندايتىن زاڭ جوباسىن قاراپ جاتىر. عىلىمدى ارقاۋ ەتكەن اۋماقتار قۇرۋ – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە ماقساتىمىز. جاڭا كونستيتۋتسيادا قارقىندى داميتىن قالالار ءۇشىن ارنايى قۇقىقتىق رەجىم بەكىتىلدى. سوندىقتان Alatau City جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى جوباعا اينالادى دەپ سەنەمىز. جالپى, مەملەكەت وڭىرلەردە عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. سوعان سايكەس اكىمدەرگە عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ قۇزىرەتى بەرىلدى. ايماقتارداعى 11 جوعارى وقۋ ورنىندا اكادەميالىق ارتىقشىلىق جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ جاتىر. بۇل ورتالىقتار بالامالى ەنەرگەتيكادان باستاپ بيوتەحنولوگيا سالاسىنا دەيىن ءارتۇرلى باعىت بويىنشا ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىز ءبىلىم-عىلىمدى وزگەلەردەن قۇر كوشىرىپ الماي, ءوزىمىز جاساۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ادام كاپيتالىنا ءمان بەرۋ ماڭىزدى
پرەزيدەنت الەمدىك عىلىمدا وزەكتى زەرتتەۋلەر جاساي الاتىن عالىمدار بۋىنىن تاربيەلەۋ قاجەتتىگىنە ءمان بەردى.
– ءبىز جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىمدى, يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە بەكىتتىك. ەندى ءبارىمىز بۇل ماقساتتى مىندەتتى تۇردە ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. باسقا جول جوق. بۇل – وتە كۇردەلى مىندەت, ونى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىمي قوعامداستىق كاسىبي بىلىكتىلىك, ادالدىق جانە وتانشىلدىق قاسيەتتەرىن تانىتۋى قاجەت. مەن سىزدەرگە ءۇمىت ارتامىن, – دەدى ول.
بۇدان بولەك قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.
– كەلەر ۇرپاق ءبىزدىڭ كەيبىر كەمشىلىكتەرىمىزگە كوز جۇما قارايتىن شىعار. بىراق ولار قازاقستاندى ادىلەتتى, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىراتىن, زاڭ مەن ءتارتىپ, تازالىق, تابيعاتتى ايالاۋ, ءبىلىم مەن عىلىم سالتانات قۇراتىن مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرگەنىمىزدى ەشقاشان كەشىرمەيدى. قازاقستان وسىنداي ەل بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز وسى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى عىلىمدا ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنا باسا ءمان بەرگەن ءجون دەپ ەسەپتەيدى.
– ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا تاربيە بەرۋ مەن ازاماتتاردى قولداۋدى الەۋمەتتىك ادىلدىك, جاسامپاز وتانشىلدىق جانە ەڭبەكقورلىق تۇرعىسىنان قايتا قاراۋىمىز كەرەك. بۇل – پاتەرناليزم مودەلىنەن ادام مەن ونىڭ قابىلەتى باستى رەسۋرسقا اينالاتىن وركەنيەتتى ترانسفورماتسيالاۋ ۇلگىسىنە ءوتۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيامىزدىڭ, ەڭ الدىمەن, ادامعا باعدارلانۋى تەگىن ەمەس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ عىلىمي-اكادەميالىق قوعامداستىعىنا ۇندەۋ جاسادى.
– قازاقستاننىڭ ەرتەڭى قانداي بولاتىنى, يننوۆاتسيالىق جانە وزىق ەلگە اينالۋ مۇمكىندىگى سىزدەردىڭ يدەيالارىڭىزعا, زەرتتەۋلەرىڭىزگە, جاساعان ەڭبەكتەرىڭىز بەن اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىڭىزعا تىكەلەي بايلانىستى. كۇش-جىگەر بىرىكتىرىپ, قازاقستاندى ەۋرازياداعى جەتەكشى عىلىمي, تەحنولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدىرا الامىز. مەن بۇعان سەنىمدىمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوز سوڭىندا پرەزيدەنت ەلدىڭ شىنايى جاڭارۋى ساياسي ۇراننان ەمەس, قۇقىقتىق ىرگەتاسىمىزدى جاڭاشا قالىپتاستىرىپ, بەكىتۋدەن باستالاتىنىن جەتكىزدى.
– ءبىز ءبىر ەل, ءبىر جۇرت بولىپ وسى اسا ماڭىزدى جۇمىسقا كىرىستىك. جاڭا كونستيتۋتسيا ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇعىرى بولادى. ونىڭ ءار بابى, ءار تارماعى ەلدىگىمىزدى نىعايتا تۇسەدى. ءبىز ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا باسا نازار اۋداردىق. بابالارىمىز اۋەل باستان قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى – سونىڭ ايقىن دالەلى. قۋاتتى, كۇشتى, باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا جارعىسى – جاڭا تاريحي, گەوساياسي جاعدايداعى بىرەگەي قۇجات. ونىڭ تاريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە. بۇل – ازاماتتارىمىزدىڭ ارمان-تىلەگىنەن, ماقسات-مۇراتىنان تۋعان قاستەرلى قۇجات, شىن مانىندەگى حالىق كونستيتۋتسياسى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ عالىمدار جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءمان-مازمۇنىن جۇرتشىلىققا تەرەڭ تۇسىندىرۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىنا نازار اۋدارىپ, عىلىم ەلدىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى ەكەنىن ايتتى.
جيىن سوڭىندا پرەزيدەنت ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن ءبىر توپ ازاماتقا مەملەكەتتىك ناگرادا تابىستادى. اتاپ ايتقاندا, ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ; «پاراسات» وردەنىمەن – الماتى قالاسى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ايگۇل قالىقوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ارحات ابىكەنوۆ, الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ابزال نۇكەنوۆ; «قۇرمەت» وردەنىمەن – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى ايجان ارىن, الماتى قالالىق وقۋشىلار سارايىنىڭ ديرەكتورى ايگۇل بايسىماقوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەكانى ءۋاليحان احاتوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەربول الىمقۇلوۆ, ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گۇلميرا نۇراحمەتوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى داۋلەتباي رىسقاليەۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الۋا ىبىراەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اسەل ءشارىپوۆا; «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن – «Amanat» پارتياسىنىڭ الماتى قالالىق فيليالى «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ توراعاسى ديداربەك دىلدابەك, الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ ارحيۆاريۋسى گۇلباقىت مۇقاشەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قانات ءاليحان, الماتى قالاسىنىڭ جاستار ساياساتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ازيز قاجدەنبەك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ايگەرىم جاربولوۆا, قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىنىڭ پرورەكتورى ديانا مالاەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى مەيىرجان ساعىناەۆ ماراپاتتالدى.