بالدىرعاندار كونتەنتىنىڭ جايى

وسىعان دەيىنگى كوپتەگەن زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, بالا قاي تىلدە كونتەنت تۇتىنسا, سول تىلدە ويلاۋعا بەيىمدەلەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى كەزەڭدە قازاق بالاسىنىڭ مەديا كەڭىستىگىندە شەتەلدىك جانە وزگە تىلدەگى كونتەنت باسىم بولىپ تۇر. قازاق تىلىندەگى ساپالى مۋلتفيلمدەر, تانىمدىق ۆيدەولار, اۋديو نۇسقاداعى ەرتەگىلەر مەن ينتەراكتيۆتى ويىنداردىڭ سانى ءالى دە جەتكىلىكسىز. بۇل ماسەلە تەك كونتەنت­تىڭ ازدىعىندا ەمەس. كوپ جاعدايدا بار دۇنيەنىڭ ءوزى بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىنا ساي ەمەستىگىندە. مىسالى, كەي قازاق ءتىلدى كونتەنتتەردىڭ ۆيزۋالى ءساتسىز, وقيعاسى قىزىقسىز, كەيىپكەرلەرى ەستە قالمايدى. ال قازىرگى بالالار ديناميكاعا, ساپالى گرافيكاعا, شىنايى ەموتسياعا عانا قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى نۇربول قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى – بالالار, انىقتاپ ايتساق, 18 جاسقا تولماعانداردىڭ سانى 7 ميلليونعا جۋىقتايدى. ول بۇكىل الەمنىڭ جاڭالىعىن تامىرشىداي تاپ باسىپ ءبىلىپ وتىرامىز. بىراق ء«ۇمىت ەتكەن كوزىمىزدىڭ نۇرى» – بالالارىمىزدىڭ الەمىندە نە بوپ جاتقانىن بىلەمىز بە دەگەن ويمەن قوعامعا ۇلكەن سۇراق تاستايدى. «بۇگىنگى بالالاردىڭ الەمى بۇرىنعى بالالاردىڭ الەمىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. 1997–2012 جىلدارى تۋعان زەت-ۇرپاقتى قازىر كوبىمىز تۇسىنە الماي ءجۇرمىز. 2012 جىلدان كەيىن تۋعان الفا-ۇرپاقتى قالاي تۇسىنەر ەكەنبىز؟ جالپى, بالالىق شاق دەيتىن قۇبىلىستىڭ ءمانى وزگەرىپ بارا جاتىر. «بالا جەتى جاسقا دەيىن جەردەن تاياق جەيدى» دەگەن ماقال بار ەدى. قازىر ونداي بالانى تابۋ قيىن. سەبەبى قيمىل-قوزعالىسى كوپ ويىنعا نەگىزدەلگەن بالالىق شاقتىڭ ورنىن ۆيرتۋالدى, جاساندى, سيمۋلياكرعا تولى بالالىق شاق باسىپ ۇلگەردى. تەحنولوگيا جاقسىسىمەن بىرگە جاسىعىن دا ۇسىنىپ جاتىر. ونىڭ ءىزى, اسىرەسە بالالارىمىزدىڭ پسيحيكالىق, فيزيولوگيالىق, تانىمدىق دامۋىنداعى كەمىستىكتەردەن كورىنەدى. بالالارعا ارنال­عان مازمۇندى دۇنيەلەردى كوبەيتكەن جاقسى-اق. مەنىڭشە, اۋەلى بالالىق شاق مادەنيەتىن, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇراپ وتىرعان بالالاردىڭ الەمىن, ولاردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ­مەن اينالىساتىن ­ينستيتۋت اشۋ كەرەك. بۇل سالادا مىڭ سان پروبلەما بار. بىراق كۇردەلى سۇراقتارعا ساۋاتتى دا سالماقتى جاۋاپ ۇسىنىپ وتىرعان ىرگەلى ۇيىم جوق. پەدياتر, پسيحولوگ, لوگوپەد, دەفەكتولوگ, فيزيولوگ – جالپى بالا دامۋىنا قاتىسى بار مامانداردىڭ باسىن قوسقان ينستيتۋت قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى نۇربول قۇدايبەرگەنوۆ.

شىندىعىندا, قازىرگى بالالار وزىنە ۇقسايتىن, زاماناۋي, ەستە قالاتىن كەيىپ­كەرلەردى جاقسى كورەدى. قازاق ەرتەگى­لەرىندەگى باتىرلار مەن ميفتىك وبرازداردى قازىرگى الەممەن بايلانىس­تىرىپ, جاڭا فورماتتا ۇسىنۋ ماڭىزدى. مىسالى, تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن قازاق بالاسى, تابيعاتتى قورعايتىن كەيىپكەر نەمەسە ۇلتتىق مۋزىكامەن الەمگە جول العان جاس زەرتتەۋشى بەينەسى بالالارعا جاقىن بولار ەدى. بالالار وزىنە ۇناماعان, ساپاسىز دۇنيەنى بىردەن قابىلدامايدى. سول سەبەپتى انيماتسيا, دىبىس, ستسەناري, مونتاج – ءبارى حالىقارالىق دەڭگەيدە بولعانى ءجون. قازاقشا كونتەنت «بالالارعا ارنالعان» دەگەن جەلەۋمەن جەڭىل-جەلپى جاسالماۋعا ءتيىس.

بالالار قالامگەرى, دراماتۋرگ ايدانا الاماننىڭ پىكىرىنشە, بالالار كون­تەن­تىن بالالار دراماتۋرگياسى تۇرعى­سىنان العاندا, بىزدەگى كورسەتكىش وتە تومەن. سەبەبى جەتكىنشەكتەرگە ارنالعان دراما­لىق شىعارمالاردىڭ ازايىپ بارا جات­قانى الاڭداتادى. ناتيجەسىندە, «بالالار تەاترىنا قانداي تۋىندى قاجەت؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. سەبەبى دامىعان زاماندا, بالالاردىڭ نازارىن ۇستاپ, ولارعا تۇششىمدى ءونىم كورسەتۋ دە قيىنداپ بارادى. «اۆتور مەن تەاتر اراسىندا ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن پسيحولوگيالىق كەلىسىمنىڭ جوقتىعى سەزىلەدى. ەگەر دراماتۋرگ تەاترمەن, رەجيسسەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەسە, ءبىز سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋ جولىندا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك. قازىرگى تەاتر مەن كورەرمەن اراسىنداعى بايلانىس مۇلدە باسقا دەڭگەيدە. سوندىقتان اۆتورلار مەنەدجەرلىك ويلاۋ جۇيەسىنە بەيىمدەلۋى قاجەت. ياعني شىعارمانى تەك جازىپ قانا قويماي, ونى سۇرانىسقا ساي ۇسىنا ءبىلۋ ماڭىزدى. ودان بولەك, قازىرگى تەاترلار بالالارعا ارنالعان پەسالارعا ەكىنشى سورتتى ءونىم رەتىندە قارايدى. ونى تەاتردىڭ بيۋدجەتىندەگى قالدىق اقشاعا بالالار سپەكتاكلىن قويا سالاتىنىنان, اۆتورعا بالالارعا ارنالعان سپەكتاكلدىڭ قالاماقىسىن تولەيتىن كەزدە «جاي عانا بالالارعا ارنالاعان سپەكتاكل عوي» دەپ نەمقۇرايدى قارايتىندارىنان بايقاۋعا بولادى. شىن مانىندە, ۇلكەندەرگە ارنالعان پەسامەن سالىستىرعاندا بالا­لارعا ارنالعان شىعارما جازۋ ەكى ەسە قيىن. اۆتور ۋاقىتى مەن كۇشىن ەكى ەسە سارپ ەتەدى. سەبەبى ءوزىڭ ءۇشىن باياعىدا ۇمىت بولعان بالالار الەمىنە ساياحات جاساۋ, بالا سىندى ويلاپ, تولعانۋ, ونىڭ ىشكى سىرىن ءتۇسىنۋ, سىزات سالىپ الماي ادەمى قالپىندا جەتكىزۋ كەز كەلگەن دراماتۋرگتىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى», دەيدى ايدانا الامان.

قورىتا ايتقاندا, انا تىلىمىزدەگى بالالار كونتەنتىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ وتە ماڭىزدى, سونىمەن بىرگە كوممەرتسيالىق مودەل دە قاجەت. ەگەر قازاقشا بالالار كونتەنتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى سالاعا اينالسا, وندا ساپالى جوبالار وزدىگىنەن كوبەيەدى. كون­تەنت قانشا جەردەن ساپالى بولعانى­مەن, سوڭعى تاڭداۋ ءار اتا-انانىڭ قولىندا. انا تىلىمىزدەگى ونىمدەردى ادەيى ىزدەپ, بالالارمەن بىرگە كورۋ – تىلدىك ورتانى كۇشەيتۋ­دىڭ قاراپايىم جولى. بالا, ەڭ الدىمەن, ۇلكەندەردىڭ تاڭداۋىنا ەلىكتەيتىنىن ەستەن شىعارماساق, يگى ەدى.