“ۇيىڭدە دە, تۇزدە دە ءوز ەلىڭنىڭ تاڭىرىنە قۇلشىلىق ەت, ءوز ەلىڭنىڭ باتىرلارىن قۇرمەتتە!”
انارىس
ەكى ءداۋىر اقيقاتىن كوزىمەن كورىپ, كوكىرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ كەلە جاتقان, ۋاقىت, زامانا مىنەزىنە قانىق, جاڭا تاريحتى جاساۋشى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ايتارى قالاي كوپ بولسا, جاڭا تاريح ساحناسىندا ۇرپاق پەن ۇلت كوشىن باستاپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ باس قاھارمانى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حاقىندا ايتىلار ءسوز, تولعاتار سىر دا سولاي كوپ بولماق.بۇل زاڭدى. ء“ار ۇرپاق تاريحتى قايتا جازىپ شىعادى” دەگەن ءسوز بار. بالكىم ول اقيقاتتان ونشا الىس كەتە قويمايتىن تۇجىرىم شىعار. بىراق سولاي ەكەن دەپ, كۇنى كەشە ءوز باسىمىزدان وتكەندەردىڭ كورەر كوزگە ءوڭىن اينالدىرىپ جىبەرۋشىلىكپەن كەلىسە قويۋعا بولماس. ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز: قازىر ساياسي مەمۋار جازۋ قايتادان ۇردىسكە اينالدى. ول ءبىر جاعىنان تۇسىنىكتى دە. زىمىران ۋاقىت بۇرىن بىرنەشە ونجىلدىقتاردى قامتيتىنداي وراسان وقيعالاردى بۇگىن ءبىر جىلدىڭ ىشىنە سىيعىزىپ جىبەرىپ جاتقانى راس...” – دەيتىن “عاسىرلار توعىسى” كىتابىنان كەلتىرىپ وتىرعان ءۇزىندى ءتاۋەلسىزدىك ءداۋىرىن ءوز جۇرەگىنەن وتكىزىپ, ءوز وي-ساناسىمەن قورىتىپ, ءوز قولىمەن ورنىقتىرىپ كەلە جاتقان تۇلعانىڭ اۋزىمەن ايتىلعان وسىناۋ تولعامدى پىكىر توركىنىندە ۋاقىت, زامان قالىپتاستىرعان اقيقاتتىڭ تۇرعانى كۇمانسىز. ءومىر مەن قوعام اعىسى ءوز ءتىزگىنىن وزگەرتىپ, ۋاقىت شابىسى بۇرىنعىسىنان الدەقايدا قارقىن الىپ, ادامدار ساناسىنا ىقپال ەتەر سىرتقى كۇشتەر مەن جالپى جاراتىلىس بويىنداعى سانالۋان وزگەرىستەردى سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ادامداردىڭ مىنا ۇلى دۇنيەمەن قارىم-قاتىناسىن انىقتايتىن كورۋ, ەستۋ, سەزىنۋ, ءتۇيسىنۋ, ويلاۋ, قورىتۋ ءتارىزدى ءومىر ءسۇرۋىمىزدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇبىلىستاردان باستاپ, ءار ۇرپاق پەن ءار ۇلتتىڭ, ءار حالىق پەن ءار مەملەكەتتىڭ عۇمىر كەشۋ قابىلەتى جاھاندانۋ دەيتىن سۇراپىلدىڭ ۇلى سىنىنا ءتۇسىپ وتىرعان قازىرگىدەي سويقانى مەن تويتاڭى مول داۋىردە جەكە دارا ادام, ۇلت, مەملەكەت رەتىندە باياندى تىرشىلىك جاساۋ ساناعا سىيمايتىن ەرتەگىگە اينالىپ بارادى. ەندى 17 ايدان سوڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە الگىندەي جاڭا ءداۋىر قالىپتاستىرىپ وتىرعان اعىس پەن شابىستىڭ قىسپاعىنان, ۋاقىتتىڭ “تار جول, تايعاق كەشۋىنەن” امان ءوتىپ, وركەنيەت دۇنيەسىنە ەركىن ارالاسا باستاعانىنا, بۇيىرسا, جيىرما جىل تولعالى وتىرعان قازاقستان ءۇشىن ەلباسى ايتقان “...بۇرىن بىرنەشە ونجىلدىقتاردى قامتيتىنداي وراسان وقيعالاردى بۇگىن ءبىر جىلدىڭ ىشىنە سىيعىزىپ جىبەرىپ وتىرعان” زىمىران ۋاقىتقا دەس بەرۋ وڭايعا تۇسپەگەنى – تاريحي اقيقات. بۇل اقيقات حالقىمىزدان وراسان ءتوزىمدىلىك پەن شىدامدىلىقتى, ەرەسەن ەڭبەكقورلىق پەن پاراساتتىلىقتى, ەڭكەيۋ بىلمەس ەلدىك پەن ەرلىك رۋحتى قالاي كەرەك ەتسە, ەل تاعدىرى سىنعا تۇسكەن تاريحتىڭ الاساپىران كەزەڭىندە, ءورشىل اقىن ماحامبەت ايتقانداي, “ەرەۋىل اتقا ەر سالماي, ەگەۋلى نايزا قولعا الماي, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالماي, قوڭىر سالقىن توسكە الماي, تەبىنگى تەرگە شىرىمەي, تەرلىگى مايعا ەرىمەي, قۋ تولاعاي باستانباي, تەمىر قازىق جاستانباي... ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟!..” دەپ بۋىنى بەكىپ, قابىرعاسى قاتپاي جاتىپ, باتىس پەن شىعىستىڭ الامان مايدانىنا ارالاسقان الاش جۇرتىنىڭ اتا قونىسى اتانعان ۇلى دالادا قازاق مەملەكەتىنىڭ تىزگىنىن – قولىنا, ەل بولىپ ءومىر ءسۇرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا العان نۇرسۇلتان نازارباەۆتان دا قالعۋ بىلمەس قايراتكەرلىك پەن سانانى ساز-ۇيىققا باتىرتپاس ساياساتكەرلىكتى قاجەت ەتەر “بىلاي تارتساڭ – ارباسى سىنار, بىلاي تارتساڭ – وگىزى ولەر”, “شىقپا, جانىم, شىقپا” دەيتىن تارتىپكە ەتى ۇيرەنگەن, ەسكى مەن جاڭانىڭ دوداسىنا قاتار تۇسكەن قوعامدىق سانانى تاۋەلسىزدىك ايدىنىنا الىپ شىعۋدىڭ “سوقتىقپالى, سوقپاقتى” جولدارى مەن سودىر مىنەزدى مازاسىز جىلدارى كۇتىپ تۇردى. ويتكەنى... جەرىنىڭ استى دا – قۇت, ءۇستى دە – قۇت ۇلان-بايتاق كەڭىستىك دۇنيە ءدۇربەلەڭگە تۇسكەن ۇلى يمپەريانىڭ ىدىراۋ كەزەڭىندە “ينۆەستيتسياسىن ارقالاپ”, “كاپيتالىن جەتەكتەگەن” ەلدەردىڭ كوزقۇرتىن العانى شىندىق. الەمنىڭ التىنشى بولىگى اتانعان كەڭەستەر وداعى جارالى جولبارىستاي جيىرىلىپ, بۇكتەتىلىپ, “ۇزىندا ءوشىن, قىسقادا كەگىن” كىمنەن الارىن بىلمەي, بىرەسە ءوز ىشىمەن, بىرەسە سىرتقى كۇشپەن الىسىپ جاتقان سول ءبىر قاۋىپ-قاتەرى مول توقسانىنشى جىلداردى ويلاساڭ, ءالى كۇن ارقاڭ شىمىرلايدى. كۇرمەۋى قيىن وقيعالار مەن ساياسي كاتاكليزمدەرگە تولى وتپەلى كەزەڭدە ونداعان جىلدار بويى قىزىل يمپەريانىڭ شەتكى ايماعى سانالىپ كەلگەن قازاقستان ءتارىزدى كوپ ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن ەلدىڭ “دەربەستەنۋ ءداۋىرىنىڭ” وت-جالىنىنا ورانۋى ابدەن مۇمكىن ەدى عوي... ءيا, مۇمكىن ەدى... وعان وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى فاكتورلار جەتكىلىكتى بولاتىن. بىراق... سول وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردىڭ شىرماۋى مەن تورىنا ەل تاعدىرىن ۇرىندىرماي, الاشۇبار كەزەڭنىڭ قاراشۇبار قالتارىستارىنان الاش جۇرتىن قانتوگىسسىز امان الىپ ءوتۋ مىندەتى, اللادان دەيسىز بە, الدە ون سەگىز مىڭ عالامدى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىراتىن قۇدىرەتى كۇشتى ۇلى جاراتۋشىنىڭ بۇيرىعىمەن دەيسىز بە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمدى ۇلتىن سۇيگەن, كەمەل ويلى, كەمەڭگەر تۇلعانىڭ پەشەنەسىنە جازىلىپتى. دەگەنمەن... جاڭا تاريح ساحناسىنا ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدى تولايىم تاعدىرىمەن, تولىق كەسكىنىمەن الىپ شىعىپ, الەمگە جاڭا تۇرپاتتى قازاق ەلىن العاش تانىتۋدا, وسى جولدا اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋدە, ونداعان ءىرى مەملەكەتتەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋدا, شەك-شەكارامىزدى بەلگىلەپ, ونى تۇبەگەيلى بەكىتۋدە, باتىس, شىعىس قارىم-قاتىناستارىن تارازىلاۋدا, قازىرگى تاڭداعى كۇردەلى گەوساياسي احۋالدار قورىعىنان امان شىعىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا الەم تانىپ مويىنداعان تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدا قازاقستاندىق ءۇلگىنى قالىپتاستىرۋ تۇلعا تۇعىرىن بيىكتەتەر تاريحي اقيقاتتىڭ ناقتى كورىنىستەرى ەكەنى كۇمانسىز. وتكەنسىز بۇگىن جوق... بۇگىنگى ءومىرىمىز – كەشەگىنىڭ جالعاسى. مىنە, ۋاقىت ايتار ەل بولۋ مەن ەلدىكتى ساقتاۋدىڭ تاريحي اكسيوماسى وسى. تاريحي اقيقات دەگەن قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىمعا دەن قويىپ وتىرىپ, “جاڭا ءداۋىر قازاق ءۇشىن, قازاقستاندىقتار ءۇشىن قاشان, قالاي باستالىپ ەدى؟..” دەگەن ساۋالعا ەرىكسىز جاۋاپ ىزدەيسىز. شىنىندا دا قاشان, قالاي, نەدەن باستالىپ ەدى؟ شاڭىراعى شايقالمايتىنداي, ىرگەسى سوگىلمەيتىندەي كورىنگەن, دوستىق, باۋىرلاستىق حاقىنداعى ۇرانىنان ۇرپاق قۇلاعى تۇناتىن الىپ يمپەريا الەم الدىندا ءوزىنىڭ شىنايى كەسكىن-كەلبەتىن تانىتۋىنا 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى قالاي سەبەپ بولعانىن ءبۇتىن الەم جاقسى بىلەدى... قىزىل يمپەريا ءوزىنىڭ جىلدار بويى ۇلت ساياساتى مەن ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقى تۋراسىنداعى ايتقاندارىنىڭ حالىقتى قۇر الدارقاتۋ, كوزبوياۋ, قاعاز بەتىندەگى بوس اڭگىمە ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. جەلتوقساننىڭ ىزعارى يمپەريانىڭ جالىنىن باستى. الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىنا شەرۋ تارتىپ شىققان قازاق جاستارى ادامزات بالاسى كۇتپەگەن ۇلى تاريحتىڭ جاڭا بەتىن, جاڭا تاراۋلارىن اشىپ بەردى. بۇل تۋراسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ “عاسىرلار توعىسى” كىتابىندا: “كونە دۇنيەنىڭ كوبەسى سودان باستاپ سوگىلە جونەلدى. ۆيلنيۋس, تبيليسي, باكۋ وقيعالارىنا جالعاستى... 1986 جىلعى جەلتوقسان قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قانشالىقتى وسكەنىن كورسەتىپ بەردى. ءبىر عاسىر بويى حالىقتى اشسا – الاقانىندا, جۇمسا – جۇدىرىعىندا ۇستاعان وكتەمدىك ءۇردىسىنىڭ الدىنداعى قورقىنىش العاش رەت ەڭسەرىلدى. جاستار ايداي الەمنىڭ الدىندا كەز كەلگەن ۇلتقا ءتان ۇلتتىق نامىس بۇدان بىلاي ەشقانداي باسا-كوكتەۋگە مويىن ۇسىنبايتىنىن پاش ەتىپ بەردى”, – دەپ جازادى. وتكەن عاسىر وقيعالارىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, جاڭا ءداۋىر ۇسىنار كۇرمەۋى قيىن عالامدىق پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىلىپ, جاھاندانۋ جاعدايىنداعى قازاقستاننىڭ ءوزىن-ءوزى تاۋەلسىز ەل رەتىندە ساقتاۋىنىڭ, ساقتالۋىنىڭ الۋان-الۋان جولدارىن ىزدەۋمەن بىرگە, ايماقتىق, قۇرلىقارالىق ىرگەلى ماسەلەلەرگە دە تىكەلەي ارالاسىپ كەلە جاتقان, ەسىمى الەمگە ءماشھۇر ساياساتكەر اۋزىمەن ايتىلعان مىنا سوزدەر توركىنىنەن ءبىز قازاق ۇلتىنىڭ ەرلىك تاريحىنان ءوز ورنىن ويىپ الار ۇلى وقيعاعا بەرىلگەن ءادىل باعانى اڭعارۋمەن قاتار, دۇنيەلىك قۇبىلىستار مەن الەمدىك وزگەرىس اتاۋلىنى كەڭ ويلاپ, كەڭ پىشەتىن, ەل بولاشاعى مەن ەرتەڭىن الداعى عاسىرلاردان كورۋگە ۇمتىلاتىن ەۋرازيالىق جاراتىلىسى بەرىك تۇلعانىڭ اقيقات الدىنداعى ادال ءسوزىنىڭ دە كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ەۋرازيالىق جاراتىلىس دەگەننەن شىعادى... قازىرگى تاڭدا باتىس, شىعىس تۇگەل مويىندايتىن ءبىر شىندىق بار. ول – عالامدى ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ءوركەنيەتتەر اراسىنا دانەكەرلىك كوپىرىن سالىپ, دىنىنە, تىلىنە, ءتۇر-تۇسىنە قاراپ الالاماي, ادامزات بالاسىن ۇنقاتىسۋ پەن تەڭ ءدارەجەلى تۇسىنىستىك جاعدايىندا عۇمىر كەشۋ ءۇلگىسىنە بەيىمدەۋ. تولەرانتتىلىق, ياعني ءتوزىمدىلىك دەپ جۇرگەن ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرۋ. “سابىر ءتۇبى – سارى التىن” دەيدى دانىشپان حالقىمىز. قازاقتاردىڭ “سابىر” دەيتىن سالماقتى ۇعىمدى ومىرىنە سەرىك ەتۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ءتىپتى, تولەرانتتىلىقتىڭ قازاقى ساناداعى بالاماسى دا وسى سابىر ءسوزى بولۋى ءتيىس. قازاق ءومىرىندەگى سابىر ۇعىمىنىڭ وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى فاكتورلارى بار. وبەكتيۆتى فاكتور – ۇلان-بايتاق جەرىمىزدىڭ باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ شەكاراسىندا جاتۋى. سوعان وراي, ءومىر, قوعام, ۋاقىت ۇسىنار پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ساحارالىق ءۇلگىسىنىڭ قالىپتاسۋى. “سابىرلى جەتەر مۇراتقا” دەگەن ءسوز سونىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. بالا كەزىنەن وسىنداي تاربيە مەكتەبىنەن ءوتىپ, سابىر مەن كەلىسىمگە دەن قويار ورتادا وسكەن, ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ ولمەس جىرلارىمەن سۋسىنداپ, ءارى كوپ ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن الاتاۋ سەكىلدى جاسىل جەلەككە ورانعان ۇلى تاۋدىڭ بوكتەرىندە – ءۇشقوڭىردىڭ ولەڭ شوبىنە شومىلىپ وسكەن جاننىڭ وزگەشە بولىپ قالىپتاسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى... سۋبەكتيۆتى فاكتور قانداي؟ قازاقتا “جەتى اتا, جەتپىس پۇستىسى” دەيتىن ەسكىدەن كەلە جاتقان ءسوز بار. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ, اۋىلدىڭ باتاگوي قاريالارى ۇناعان ادامىنىڭ سىرتىنان تەگى كىم ەدى دەپ جاتادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءيىسى قازاق ءوز پرەزيدەنتىنىڭ ۇلى باباسى قاراساي باتىر ەكەنىن جاقسى بىلەدى... قاراساي – ات جالىندا ءجۇرىپ الاشتىڭ اتاجۇرتىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان قورعاعان ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم زامانىندا اتى شىققان قازاقتىڭ حاس باتىرى. اقىلى مەن ەرلىگى قاتار جۇرگەن وسىناۋ تاريحي تۇلعا جايلى ەل اراسىندا كەڭ تاراعان اڭىزدىڭ الدى – ۇرپاق قۋالايتىن قىزىل جولبارىس حاقىنداعى اڭگىمە. قازاق ۇعىمىنداعى قىزىل جولبارىس – ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, نامىس پەن جىگەردىڭ سيمۆولى. ەۋرازيالىق ۇلى كەڭىستىكتىڭ ۇزىنا بويىن كەزگەن “جولبارىس تۇلعالى”, “جولبارىس مىنەزدى” دەيتىن بالاما تەڭەۋلەر ءوز نەگىزىن, شاماسى, وسىنداي ءتوركىننەن السا كەرەك. الاش ۇعىمىندا ساقتالىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكەن “ارىس”, “بارىس”, “جولبارىس” سوزدەرىنىڭ ءتۇبى ءبىر ەكەنى دە ءشۇباسىز. وسى تۇرعىدان العاندا, قابىرعالى قازاق جۇرتى وزىنە ۇلى بابا سانايتىن ارىس – انارىس (اناحارسيس) ەسىمدى ەرتە داۋىردە ءومىر سۇرگەن ەللين ويشىلدارى مەن دانىشپاندارىن ءوزىنىڭ عاجايىپ ءبىلىم-بىلىگىمەن, تەرەڭ وي-پاراساتىمەن تاڭ- قالدىرعان, گەرودوت جازبالارىنا ەنگەن ۇلى دالا ويشىلىنىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى, دۇنيە تەڭدىگى مەن عالام ۇيلەسىمىن ساقتاۋ جونىندەگى ۇستانىم-پىكىرلەرى باتىس پەن شىعىس اراسىنا العاش كوپىر ورناتۋدىڭ ۇلگىسى بولعانى, بولاشاققا جول سالعانى تاريحتان بەلگىلى... ۇرپاق بويىندا اراعا داۋىرلەر, عاسىرلار سالىپ, قايىرا جاڭعىرعان ەۋرازيالىق جاراتىلىستىڭ ءبىتىم-بولمىسى سول ەرتە داۋىرلەردەگى انارىس ۇستانىمدارىنىڭ جالعاسى ۇلى دالانىڭ ۇلى جۇرەكتى پەرزەنتتەرىنە ءالسىن-ءالسىن ورالىپ سوعىپ وتىرعان. مايقى بي, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, اباي, شوقان ءتارىزدى ەۋرازيالىق تۇلعالاردىڭ قازاق توپىراعىندا ومىرگە كەلۋى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايشىقتى كورىنىستەرى. ەل بولىپ ىرگە بەكىتۋ, الىس-جاقىن جۇرتتارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ, ءداۋىر, ۋاقىت بەدەرىندەگى ۇلت تۇعىرىن انىقتاۋ, قاعيداتتىق سارالاۋ, دامۋدىڭ جاڭا جولىن ىزدەۋ, ابايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ءداستۇر اتاۋلىنىڭ “وزىعىنان ۇيرەنىپ”, “توزىعىنان جيرەنۋ” – ءوسۋدىڭ نىشانى. بۇل تۇرعىدان العاندا ابايدىڭ ۇسىنار ۇستانىمى ب.ز.د ءVى-ءVىى عاسىرلاردا – ءۇش مىڭ جىلداي ءىلگەرىدە عۇمىر كەشكەن باباسى انارىستىڭ ۇستانىمىن ەسكە سالادى. سونىڭ ءحىح عاسىرداعى جاڭعىرعان جالعاسىنداي ەلەستەيدى. “باتىسىم – شىعىس, شىعىسىم – باتىس بولدى” دەيتىن كەمەڭگەر ءسوزىنىڭ ىقىلىم زامان قويناۋىنان ءتىل قاتار تۇما باستاۋ, تۇنىق كوزى وسى جولدا جانىن پيدا ەتىپ, باتىس پەن شىعىس اراسىنا التىن كوپىر ورناتقان ءتول توپىراعىمىزداعى العاشقى ەۋرازيالىق ۇلى تۇلعا انارىستا جاتقانىن اڭعارامىز... * * * نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قوس عاسىر توعىسىندا قازاق دەيتىن حالىقتىڭ, قازاقستان دەيتىن مەملەكەتتىڭ اتاعى مەن ابىرويىن الەمگە كەڭ جايعان, ءداۋىر جۇگىن ارقالاعان سول ەۋرازيالىق تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ جاڭا زامانداعى جاڭا تۇرپاتتى جالعاسى, ءار زامان, ءار داۋىرلەردە وتكەن الاش ۇراندى, ارقار ءمۇيىزدى قازاقتىڭ باسىن قوسىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدى كوكسەگەن ارىستارىمىز بەن الىپتارىمىزدىڭ امانات-ارمانىن جۇزەگە اسىرعان ۇلت كوسەمى. ءيا. الاش ۇلدارىنىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىن تابىستىرا قويماعان, ءار تۋدىڭ استىنا جينالعان الا-قۇلا ۇرانىن قابىستىرا قويماعان, قولدان گەنوتسيد ورناتىپ, حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جالماعان, ەلدىك تىزگىنىن قولىنا ۇستاتقانسىپ, بىردە ارباپ, بىردە الداعان, عاسىر باسىن ءوز ەلى, ءوز جەرىندە 95 پايىزدىق باسىمدىقپەن قارسى العان ۇلتتىڭ عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ءوز ەلى, ءوز جەرىندە 29 پايىزدىق ادام سەنگىسىز قۇلدىراۋعا جەتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ قازاققا نە بەرگەنىن بۇگىنگى ويى ازات, ساناسى تازا ۇرپاق جاقسى بىلەدى. تاريحي سانامىزدى ءار الۋان يدەولوگيانىڭ سالقىنىنان تازارتىپ, وتكەننىڭ بار كەسكىنى مەن كەلبەتىن كولەڭكە-كۇنگەيىمەن تانۋعا, تالداۋعا, بايىپتى باعا بەرۋگە تولىق جاعداي ورنادى. ارعى-بەرگى تاريحىمىز, سول ساناتتا جيىرماسىنشى عاسىر دا تولىق ەلەككە ءتۇسىپ, ۇلت وتكەنى جاڭاشا سارالانىپ جاتىر. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ء“مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەلدىك تاريحىمىزدىڭ بايانىن ۇزارتىپ تەرەڭدەتەر, ناقتىلاپ دايەكتەر, قانشاما باي تاريحي جادىگەرلەر مەن قۇجاتتار تابىلىپ, اينالىمعا تۇسە باستادى. تاۋەلسىزدىك دەيتىن كيەلى دە قاسيەتتى ۇعىمنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسا باستاعان وسىناۋ ءومىرتانۋ, قوعامتانۋ, ادامتانۋ, زامانتانۋ, عالامتانۋ ۇردىسىمىزدەگى جاڭا-لىقتارعا ويىمىز بەن بويىمىز ۇيرەنە باستاعانىن قالاي جوققا شىعارامىز؟ تاريحتى تانۋ مەن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى باعالاۋعا دەن قويۋ – ءومىردىڭ قاراپايىم قاجەتتىلىگىنە اينالا باستاعانىن ءوزىمىز دە اڭعارا بەرمەيمىز. بۇل – بۇگىنگى قوعام شىندىعى. الەمدىك ينتەگراتسياعا ەرتەرەك ۇمتىلىپ, جاھاندانۋ الىپ كەلگەن قۇبىلىستاردى ىرىكتەپ, سۇرىپتاۋدى دا ەرتەرەك جۇرگىزۋدىڭ ءناتيجەسىندە وتپەلى كەزەڭنىڭ ويران-توپىرىندا حالقىمىزدى توز-توز ەتىپ قاڭعىتىپ الماي, مەملەكەتتىك م ۇلىك ءبولىسىن ەرتەرەك جاساعان, جەر شارىن تۇنشىقتىرا باستاعان ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىمەن دە ەرتەرەك اينالىسقان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تاۋبەگە جۇگىندىرىپ, قاناعات ايتقىزار اقيقاتى قالاي ءتۇزىلىپ ەدى؟ جيىرماسىنشى عاسىر – قازاققا كۇنگەي-شۋاعىن توگۋمەن بىرگە, كولەڭكە-قاسىرەتىن دە قاتار بەرگەن جۇزجىلدىق. جيىرماسىنشى عاسىر – الاش ارىستارى مەن الىپتارىنىڭ قاناتى قايىرىلىپ, تاعدىرى تاۋقىمەتتى, ءومىرى وكسىكتى بولعانىمەن, ولاردىڭ ۇلتتىق مۇراتتارى مەن ەلدىك ماقساتتارى جۇزەگە اسقان قارا قازان عاسىر. جيىرماسىنشى عاسىر – قازاقتىڭ كوشپەلى ءداۋىرىن تۇيىقتاپ, وتىرىقشىلىققا بەت ءتۇزەگەن, ءۇي تۇرعىزىپ, قالا سالعان, قارا سوقانى عارىش جولىمەن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك العان, جالى كۇزەلگەن, قيالى ايعا قونعان عاسىر. جيىرماسىنشى عاسىر – ۇلت ويى مەن پاراساتىنىڭ كەنەن كوزدەرى اشىلىپ, عىلىمى عارىشتاپ وسكەن, ادەبيەتى مەن ونەرى الەمدىك بيىككە كوتەرىلىپ, ونداعان شەدەۆرلەردىڭ دۇنيەگە كەلگەن, كوركەمدىك مەكتەپتەردىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ, كەڭىستىك بولمىسى تانىلعان, مويىندالعان عاسىر. وسى عاسىردىڭ ۇرپاعى ءوز ۇلتىنىڭ يماندىلىققا ۇيىرەر جاقسى قاسيەتتەرىن اكەنىڭ قاباعىنان تانىپ, باتاگوي دانا شالداردىڭ قايتالانباس اڭگىمەلەرىنەن ەستىپ وسكەندەر ەدى. بۇلار قارشاداي كەزدەرىنەن تارعىل تاعدىردىڭ بوپساسىندا كەتپەي, كىتاپ وقىپ, ءبىلىم يگەرىپ, حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەرىنەن سىر شەرتەر ءسوز ونەرىنىڭ تۇما باستاۋى سانالار جىر-داستانداردى ەل-ەلدەگى, جەر-جەردەگى جىراۋلار مەن سۇلەيلەردىڭ اۋزىنان تىڭداعان, جاڭا زامان تاربيەسى مەن ءداستۇرىن قاتار يگەرگەن ۇرپاق بولدى. كەلە-كەلە ۇلتتىڭ ۇلى قاسيەتتەرى مەن الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىق سيپاتتارىن بويلارىنا قاتار سىڭىرگەن, تالعامى مەن تالابى قاتار جەتىلگەن, قوعامدى تانۋ مەن باعالاۋ قابىلەتى بەرىك, ءبىلىمى تەرەڭ, ويى كەنەن وسىناۋ ءورىستى ۇرپاقتىڭ “جىلىمىق كەزەڭى” تۇساۋىن كەسكەن “الپىسىنشى جىلعىلار” دەيتىن اتپەن تاريحقا كىرگەنى ءمالىم. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت “اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەي” كەلگەن كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ سۇرىنگەن ءبىر تۇسى دا, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ جۇرىسىنەن جاڭىلىپ بارىپ, ەسىن ءبىر جيعان كەزى دە وسى وي مەن سوزگە ەركىندىك بەرىلگەن وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ەدى... تەبىنگىلى, تەكتى ۇرپاقتىڭ قوعام ساناسىنا, جاس بۋىن جەتكىنشەكتەرگە جاساعان ىقپالى ايرىقشا بولدى. سول وزگەرىسكە بەت بۇرعان, ەركىن ءسوز بەن ەركىن ويعا ۇيىتقى بولعان الپىسىنشى جىلعىلار قاتارىندا تەمىرتاۋ كومسومول جاستارىنىڭ ۇيىتقىسى, 1958-59 جىلدارى دنەپرودزەرجينسكىدە بولات قورىتۋشىلار مەكتەبىندە الۋان-الۋان ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, ويى دا, ءوزى دە قۇرىشتاي شىنىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا بولعانى انىق. شاماسى, پرەزيدەنت بويىنداعى ءجيى ايتىلاتىن ليدەرلىك حاريزم مەن ەۋرازيالىق ويلاۋ جۇيەسى ءوز باستاۋىن وسى قىتىمىر قوعام مەن تۇيىق ومىرگە وزگەرىس پەن سەرپىلىس اكەلگەن جىلداردا, تەمىرتاۋدا جۇرگەن كەزىندە مىقتاپ قالىپتاسسا كەرەك. قالاي دەسەك تە بۇل جايدى بولاشاق ەل باسشىسىنىڭ كوزقاراسىن بەكىتۋگە ىقپال ەتكەن قوعام ومىرىندەگى ايرىقشا وبەكتيۆتى فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋعا بولادى. ويتكەنى, بولات بالقىتۋشى جۇمىسشىلار مەن ينتەللەكتۋالدى ورتانىڭ اراسىنا دانەكەر بولۋ, كوپىر ورناتۋ, ەكى ورتانىڭ دا كوڭىلىنەن شىعار ءسوز تاۋىپ ايتۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەس قاسيەت ەكەنى انىق. پرەزيدەنتتىڭ وسى ءبىر كوپشىل مىنەزى جايلى بەلگىلى اقىن-جۋرناليست جاقسىلىق ساتىبەكوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلعان مىنا ءبىر اڭگىمە (“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 1994 جىلعى كۇزگى ساندارىنىڭ بىرىندە جارىق كورگەن ۇزاق باعاەۆ حاقىنداعى ماقالاسى) مەنىڭ جادىمدا قايتا جاڭعىرىپ وتىر. الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى, نە جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسى... “ەگەمەن قازاقستان” (سول كەزدەگى “سوتسياليستىك قازاقستان”) باسىلىمىنىڭ ۇجىمى قاراعاندى, تەمىرتاۋ قالالارىندا ۇلكەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. سول كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە – تەمىرتاۋ پارتكومىنىڭ حاتشىسى جاس نازارباەۆ ءوزىنىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس شەشەندىگىمەن, تاپقىر مىنەزىمەن, تەرەڭ پاراساتىمەن, دومبىرامەن ءان سالاتىن سيرەك ونەرىمەن كوزگە تۇسەدى. جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى. ورىس ءتىلى باسىم الىپ كومبيناتتىڭ ەكى تىلدە بىردەي سويلەيتىن جانە قاعازسىز سويلەيتىن وسى ءبىر جاس باسشىسىنا الماتىلىق باس گازەتتەن بارعان قالامگەرلەر قاتتى ءسۇيسىنىپ ورالادى... تۇلعا تۇعىرىن بيىكتەتەر وسى ءبىر سيرەك ەكى قاسيەت (ليدەرگە ءتان حاريزم مەن تاريحي تۇلعالارعا ءتان ەۋرازيالىق ويلاۋ جۇيەسى) نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امسە جولىن اشىپ, قوعام الدىنداعى ابىروي-بەدەلىنىڭ بەكۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قاناتى مەن قالقانى سەكىلدى. قانداي كەزدە دە, نەندەي وقيعالار تۇسىندا دا ءسوزىن تۋرا ايتىپ, ويىن جاسىرماي, بۇكپەي جەتكىزۋگە داعدىلانعان كورەگەن ليدەردىڭ, وتكىر ءتىلدى شەشەننىڭ تىڭداۋشىسىن باۋراپ, ۇيىتىپ اكەتۋىنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ كەلەمىز... سونداي ءبىر جان سۇيسىنتەر ساتتەر مەنىڭ دە جادىمدا ءجيى جاڭعىرىپ تۇرادى. يتاليا ساپارى. ريم. 1995 جىلدىڭ كۇزى. رەسمي كەزدەسۋلەر اياقتالىپ, يتالياندىق جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتىپ جاتتى. كەزدەسۋ اسا قىزۋ, ءارى قىزعىلىقتى بولدى. سۇراق قارشا بورادى... الدەن ۋاق شەتەلدىك جۋرناليست-ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى, قىلتا تۇسىڭىزدان ۇستادىم با دەگەندەي, سۇراقتى توتەسىنەن قويدى: “پرەزيدەنت مىرزا! الدەنەشە عاسىرلار بويى ءبىرى مەن ءبىرىنىڭ سالەمى جاراسا بەرمەيتىن ەكى ءتۇرلى ءدىننىڭ ەلىنە قاتار كەلە جاتىرسىز. ول تۋرالى ءباسپاسوز پىكىرى ءار الۋان. وسى تۋراسىندا نە ايتار ەدىڭىز؟!” – دەدى. كۇتپەگەن سۇراق... كاتوليتسيزمنىڭ عانا ەمەس, كۇللى حريستيان ءدىنىنىڭ ورتالىعىنا اينالىپ وتىرعان ريمدە, ۆاتيكاننىڭ تورىندە تۇرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سونداعى سابىرمەن ايتقان ساباۋداي مىنا پىكىرلەرى مەنىڭ جادىمدا قالىپ قويىپتى: “مەن – كوپ ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن ەلدىڭ پرەزيدەنتىمىن. ءوزىم – قازاقپىن! رەسپۋبليكا مەنىڭ تۋعان حالقىمنىڭ اتىمەن اتالادى. ال قازاقتار قاشاننان – مۇسىلمان حالىق. ءوزىن مۇسىلمان سانايتىن قاۋىمنىڭ مەككە مەن مەدينەنى ءبىر كورۋ – ارمانى. بۇل ماعان بالا كۇننەن سىڭگەن سەزىم. ۆاتيكاندى قۇرمەتتەيمىن. قاعبانىڭ كيەلى قارا تاسىنا قول تيگىزۋ باقىت قوي... مەككە-مەدينەگە بارار الدىندا قاتتى تولقىپ جۇرگەنىمدى جاسىرا المايمىن...” – دەدى. جۋرناليستەر قاۋىمى دۋىلداسىپ قالدى. بۇل ورايىن تاۋىپ ايتىلعان ادال سوزگە كورسەتىلگەن قۇرمەت ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز ويىن جاسىرىپ-جاپپاي, اشىق ايتقانى, ءىرى ساياساتكەرلەرگە ءتان قاسيەت تانىتقانى كەلەسى قالعان كەزدەسۋلەردىڭ دە ءوز دەڭگەيىندە وتۋىنە سەبەپكەر بولدى-اۋ دەپ ويلايمىن... ەكىنشى ءبىر ەستە قالعان اڭگىمە... بۇل دا سول يتاليادا, ەرتەسى ىسكەرلىك ەليتامەن بولعان كەزدەسۋدە ايتىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى باتىس ىسكەرلەرىنە ناقتى ۇسىنىستار ايتا كەلىپ, ءسوزىنىڭ ءبىر تۇسىندا: “كارل ماركس ءوز ومىرىندە بارشاعا بەلگىلى ىرگەلى ەكى ەڭبەگىن – “كوممۋنيستىك مانيفەست” پەن “كاپيتالدى” جازدى. ماركس باياعىدا دۇنيە سالدى...” دەدى ءسال سۇراۋلى ءۇزىلىس جاساپ. سونان سوڭ تىڭداۋشىلارىنا: “كاپيتالى” سىزدەرگە ءتيدى دە, “مانيفەسى” بىزگە قالدى”, – دەدى ءازىل ارالاستىرا. زال دۋ كۇلدى. تاۋىپ ايتىلعان ۇتقىر ءسوز سول كۇنى-اق تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپ كەتتى. ەرتەسى كونە كوليزەي مەن ريم فورۋمىنىڭ ورنىن كورىپ, تولقىپ تۇرىپ, نۇرەكەڭنىڭ الگى ءبىر رەتىن تاۋىپ ايتقان استارىندا كوپ ماعىنا بار ءازىل-شىنى ارالاس ءسوزىن ەسكە الدىم... “وتىز تىستەن شىققان ءسوز وتىز رۋلى ەلگە تارايدى” دەيدى قازاق اتامىز. قازاق پرەزيدەنتىنىڭ ادامزات بالاسىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەل باسقارۋ مەكتەبى بار, جارتى دۇنيەنى جاۋلاعان يمپەريانىڭ اتىن تاريحقا قالدىرعان يۋلي تسەزار, پتولومەي, پومپەي, كراس, كلەوپاترا, تسيتسەرون, سۋللا, سپارتاك سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحى اپەنين تۇبەگىنىڭ كوگىن كەزىپ جۇرەتىن كونە ءريمدى اۋزىنا قاراتقان الگى ءبىر تاريحي نۇسقالى قىسقا ءسوزى ەلباسىنا دەگەن قۇرمەتتى كۇشەيتكەنى انىق. سودان بەرى دە, مىنە, 16 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى... شىنىندا دا جاياۋدىڭ اتتىمەن جارىسقا تۇسكەنى سەكىلدى تاريحتىڭ تىرسەكتەن قاعار تاعدىرلى كەزەڭدەرى از بولعان جوق. تاعدىرلى ساتتەردىڭ شارشاتقان تۇسى دا, شالدىقتىرىپ, شامىرقانتقان تۇسى دا بولدى. بولدى! ءبارى بولدى... ەلدىڭ ەسى كەتە ەسەڭگىرەگەن كەزى دە, “مەنى ەلدىڭ جايى قاتتى مازالايدى...” دەپ ۋايىمعا ءتۇسىپ, قوبالجۋدىڭ كوك مۇحيتىن كەشكەن تۇسى دا بولدى. بولدى!.. جاراتىلىس بويىنا ۇلكەن قايسارلىق پەن جىگەردى ولشەپ-ءپىشىپ جاتپاي, مولىنان كۇرەپ بەرگەن وسى ءبىر كۇرەسكەر تۇلعا ەل مۇددەسىن جەكە باسىنىڭ مۇددەسىنەن جوعارى ۇستايتىنىن سونداي ساتتەردە ون سان رەت دالەلدەدى. سونىڭ ناتيجەسى – بۇگىنگى قازاقستان! تاۋەلسىز قازاق ەلى قىسقا مەرزىم ىشىندە ادام تاڭدانارلىقتاي, الەم سۇيسىنەرلىكتەي تاريحي قادامدار جاسادى. پاريج, ريم, ماسكەۋ, شانحاي, نيۋ-يورك سەكىلدى الەم نازارىنا ىلىككەن ۇلى قالالاردى كورىپ, ءسۇيسىنىپ, ءسۇيىنىپ ءجۇرىپ, شىركىن-اي, ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي اسپانمەن تالاسقان اسەم عيماراتتار, ەل تاريحى مەن ارمانىن ارقالاعان ەسكەرتكىشتەر قاشان كوككە بوي سوزار ەكەن دەگەن ويىمىز ەسەلەپ جۇزەگە اسقان جوق پا؟! سال ساحارانىڭ توسىندە, سارىارقادا استاناداي ايدارلى اسەم قالا بوي كوتەرىپ ۇلگەردى. كورگەننىڭ كوز جاۋىن الار عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق سىمباتى كوز تارتار سارايلار, عيماراتتار, ۇيلەر, كوشەلەر, الاڭدار ەل ابىرويى مەن يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستادى... الاشتىڭ ارۋ قالاسى الماتى دا بۇرىنعىدان بەتەر نۇرلانىپ, الاتاۋ بوكتەرى قۇلپىرىپ شىعا كەلگەن جوق پا؟!. ءجا, ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ... ەسكەرتكىش دەگەننەن شىعادى... استانا از عانا مەرزىم ىشىندە حالقىمىزدىڭ قابىرعالى قالىڭ تاريحىن ايعاقتار جاڭا ەسكەرتكىشتەرمەن تولىقتى. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى اتاسى ابىلايدان قالعان ارقانىڭ ەڭ اسەم ءتورى كوكشە مەن ەسىل-نۇرانى وتارلاۋشى جۇرتتىڭ بودانىنا تاستاپ, ات جالى, تۇيە قومىندا بەتپاقتى بەتكە العان, بەلگىسىز كۇندەرگە كوشىن باعىتتاعان, ازاتتىق ءۇشىن الىسقان, قازاق ءۇشىن قان كەشكەن دالانىڭ سوڭعى حانى اتىنا قايىرا قونىپ, اراعا 160 جىلداي ۋاقىت سالىپ, ارقاعا قايتا ورالدى. ازاتتىق رۋحىنىڭ الماس قىلىشىنداي ەلەستەيتىن كەنەسارىنىڭ ات ۇستىندەگى بەينەسىنىڭ ارقا ءتورىنەن, ەلوردا بيىگىنەن كورىنۋى تاريحي ادىلەتتىڭ بارلىعىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرىكتىگىن, باياندىلىعىن دالەلدەيتىن بەلگىدەي كورىنگەنى راس. باسقا باسقا, ال وسى ەسىل جاعاسىنان دۇنيەگە اتىرىلعان ات ۇستىنەن قاراعان كەنەسارى مۇسىنىندە ۇلكەن ماعىنا بارى انىق. جوڭعار سوعىسى تۇسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باس باتىرلارى بوگەنباي مەن قابانبايدىڭ ەلوردا تورىنەن ءبىرى ات ۇستىنە قونىپ, ءبىرى ەرلىكتىڭ ۇلى سيمۆولىنداي اق كەسەنە كەيپىندە ورىن الۋى, قازاقتىڭ قوس بىردەي ۇلى اقىنى – اباي, جامبىل ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بوي كوتەرۋى, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش- ۇلى ەسكەرتكىشىنىڭ سومدالۋى ارۋاقتى الاش ەلىنىڭ ۇلى تورىنە التىن قىراننىڭ بەلگىسى بولىپ ورنىققان ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەمەس دەپ كىم ايتا الادى! قازاق تاريحى – باي تاريح. الىس-الىس عاسىرلاردان تامىر تارتاتىن داۋىرلەردىڭ تەرەڭ قويناۋلارىنا جەتەلەيتىن تاريح. قازاق حاندىعى – وسىناۋ ۇلى تاريحىمىزدىڭ ەل جادىنا “قازاق” اتاۋى قايتا ورالعان كەزەڭنىڭ ايقىن ءبىر نىشانى, باستاۋىن مىڭداعان جىلداردان الاتىن حالىقتىق ۇلى تاريحىمىزدىڭ جالعاسى, شاشىلعان ۇلىستاردىڭ باسىن ءبىر تۋ استىنا قايتا جيناعان, اتا-بابالارىمىزدىڭ ەلدىككە, تۇتاستىققا ۇمتىلۋىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان قازاق حاندىعى ومىرگە كەلگەن ورتا عاسىرعا قۇرمەت كورسەتۋ – ات ۇستىندە ءجۇرىپ, ەل تۇتاستىعى ءۇشىن الىسقان قاسىم, ەسىم, تاۋەكەل, تاۋكە, ابىلايلاردىڭ ۇلى ارۋاقتارىنا قۇرمەت كورسەتۋ دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ءبىز كەرەي مەن جانىبەك ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن ەلباسى ءسوزىنەن حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن تانىپ, باعالاۋدىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەن كەزەڭدە تۇرعانىن اڭعاردىق. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوز حالقىنىڭ وتكەن تاريحى جايلى تەرەڭ دە ماعىنالى ويىن, پىكىر-تولعامىن ەستىدىك. وتكەنىڭدى تانۋ, وتكەنىڭدى قادىرلەۋ – ءوزىڭدى تانۋ, ءوزىڭدى باعالاۋ! استانانىڭ ەڭ سۇلۋ گۇلزارلارىنىڭ بىرىنە ورنىققان جانىبەك پەن كەرەي حانداردىڭ ەسكەرتكىشى ءوز وتكەنىنە ءجۇردىم-باردىم قارايتىن كەيبىر جاستارىمىزدىڭ بويىندا تاريحي سانانىڭ, ۇلتتىق رۋحتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەرى ءشۇباسىز. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا اتقارىلعان, اتقارىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ماڭىزى زور رۋحاني شارالار. ءومىر اتامنىڭ حالىقتىق ماتەلى الدىمنان كوپ شىقتى. كوپ ەستىدىم. اسىرەسە ەسىمدە قالعانى – ەل ءىشى الاساپىران بولىپ جاتقان وتكەن عاسىردىڭ 90 جىلدارىنداعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءبىر ءماجىلىسى... ايى-كۇنى ەسىمدە جوق. ەستە قالعانى – وسى ءبىر حالىقتىق تامىرى تەرەڭ ءسوزدىڭ العاشقى قازاق پرەزيدەنتىنىڭ اۋزىمەن ايتىلعانى. 1990 جىلدىڭ جازى. كۇندە جيىن... كۇندە ميتينگ... وسكەمەننەن, ورالدان, قىزىلجاردان دۇڭكىلدەپ الۋان-الۋان اقپاردىڭ جەتىپ جاتقان كەزى. ءبىر ءبۇتىن ەل سىرتقى-ىشكى ء“ۇريت, سوق” كۇشتەردىڭ جەلپۋىمەن ەكىگە بولىنە جازداپ, ءارى-ءسارى بولىپ اپشىپ تۇرعان تۇس. ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋى سول جاعالاۋىنا كوز الارتسا, جايىقتىڭ كازاچەستۆوسى شپورلارىن سارتىلداتىپ, ورال كوشەلەرىن شاڭداتىپ جاتتى. ومبى جاقتان كەلگەن قايسىبىر ۇشقالاق جىگىتتەر سولتۇستىك جاقتا وزدەرىنشە ارەكەت جاساعانسىپ, ەل ءىشىن قوبالجىتىپ تۇردى... الماتى مازاسىز... ۇكىمەت ءۇيىنىڭ ءىشى-سىرتى گۋ-گۋ... وسىعان دەيىنگى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ اشىق جاريالىلىق ۇلگىدە تەلەارنالار ارقىلى تىكەلەي ەفيردە وتەتىن سەسسيا ماجىلىستەرىن بۇكىل الەم ءتىرى تەاتر كورگەندەي, قارا قوبديشانىڭ الدىنا بايلانىپ وتىرىپ قاداعالايتىنى ەسىمىزدە. كوشە-كوشەدەن لاقىلداپ كەلىپ, ۇكىمەت ۇيلەرىنىڭ كەڭ زالدارىنا ساۋ ەتىپ كىرگەن پوپۋليستىك دەموكراتيانىڭ “اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول” بەرمەي تۇرعان تۇسى. قاعازسىز ءسوي-لەيتىن شەشەندەر قاعاز ۇستاماي مىنبەگە كوتەرىلە المايتىن تۇساۋلى قوعامنىڭ تۇساۋلى كوسەمدەرىن ءبىر ۋىس ەتتى. مىنە... ءبىر ستسەناريمەن ىدىراپ, سوگىلگەن الىپ قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى سانالاتىن قازاقستان قوعامى دا اۋەلگىدە ورتالىقتىڭ الگى داڭعازا-داقپىرتى مول جولىمەن جوعارعى كەڭەس ماجىلىستەرىن وتكىزە باستادى. بۇل ويى, ءسوزى ەركىن ۇلت زيالىلارىنىڭ تانىلۋىنا, ميلليون ساندى قازاقستان اۋديتورياسىنىڭ الدىندا ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ اشىق ايتىلۋىنا قالاي جاعداي جاساسا, يمپەريا ىدىراپ, كۇيرەسە, يمپەريامەن بىرگە جەر-جەردەگى, ەل-ەلدەگى ورىس ۇلتىنىڭ دا تاعدىرى تالاپايعا تۇسەتىندەي كورەتىندەردىڭ پىكىرلەرىنىڭ سولاي اشىق تارازى باسىنا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. جوعارعى كەڭەستىڭ 360 دەپۋتاتى وتىراتىن ۇلكەن كولوننالى زال دەموكراتيالىق پىكىرسايىستىڭ شىنايى تورىنە اينالدى. ارينە بىرەسە وڭعا, بىرەسە سولعا بۇرۋشىلار بولدى. ءدۇمپۋى قاتتى سولتۇستىك ايماقتاردان كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ ايقاي-سۇرەڭى جەتىپ ارتىلادى. نەسىن جاسىرايىق, كەيدە “ازاماتتىق قوعام” دەيتىن جەلەۋمەن ۇلتتىق مۇددەلەردى اياقاستى ەتكىسى كەلگەن ازاماتتار ءوز ىشىمىزدەن دە تابىلىپ جاتتى. قىزدى-قىزدىمەن كوشپەلى ميكروفون قولىنا تيمەي قالعاندا قايسىبىر قىزۋقاندى دەپۋتاتتار اساۋ اتقا جايداق ءمىنىپ, تۇرا شاپقان شاباندوزداي ورتالىق تريبۋنانىڭ ميكروفونىنا جارماسىپ جاتاتىن... وسىنداي مىنەز تانىتىپ, ورتالىق ميكروفونعا جۇگىرىپ شىققان مارقۇم الەكساندر الەكساندروۆيچ كنياگينيننىڭ: ء“جا! توقتاڭدار!” دەپ قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي ادىلەتسىزدىكتى كوپ كورگەن حالىق ەكەنىن ايتىپ, اراعا تۇسكەنى: “مەن – قازاق حالقىنىڭ ورىس پەرزەنتىمىن!” دەپ قاناتتى ءسوز ايتقانى, قازاق پارلامەنتىنىڭ ابىرويىن كوتەرگەنى جادىمىزدا! ارينە بۇل بۇگىنگى جيىن وتكىزۋ ءتارتىبى مەن ەل باسقارۋ جۇيەسى ءبىر ىزگە تۇسكەن استانا ءتورىنەن قاراعاندا, ءسال جابايىلاۋ, ءسال تۇرپايىلاۋ كورىنۋى مۇمكىن. ءارى مۇنداي سەسسيا ماجىلىستەرىن باسقارۋدىڭ ءوزى ءارى قيىن, ءارى كۇلكىلى بولىپ ەلەستەرى انىق. بىراق ءبىزدى پىكىر ايتىپ, دودا بۇزۋعا قالىپتاستىرعان سول پارلامەنتتى دە, پارلامەنت تورىنەن باعدار بەرىپ وتىراتىن وسىدان 20 جىل بۇرىنعى العاشقى قازاقستان پرەزيدەنتىن دە ساعىنىپ ەسكە الاتىنىمىز شىندىق... پىكىرسايىستىڭ قىزىل ءورتى ورشىگەن تۇستاردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءجيى-ءجيى سوزگە ارالاسىپ, اڭگىمە بەتىن دۇرىس جولعا سالىپ وتىراتىن. ويى ءوتىمدى, ءسوزى ۇتىمدى, پىكىرى وتكىر بولعاندىقتان با, تەڭىزدەي تەڭسەلگەن ۇلكەن زال سىلتىدەي تىنا قالاتىن... ارىنى باسىلعان ايقايشى توپتاردىڭ قايسىبىر وكىلدەرى باس شۇلعىپ, ەلباسى سوزىمەن كەلىسەتىندىكتەرىن مويىنداپ وتىراتىن... “تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق, مىنەسىڭ دە وتەسىڭ...” دەيدى اتامىز قازاق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الىس-جاقىننان تانىپ, ءبىلىپ ءجۇرىپ, تۇلعا بويىنداعى مەنىڭ كوزىم جەتكەن ەندىگى ءبىر ەرەكشەلىگى – دەر كەزىندە تاۋەكەلگە قامشى باسا بىلەتىنى. سول تاۋەكەل ونى تاريحتىڭ اقجال تولقىندارىنا باتىرماي امان الىپ كەلەدى. قولىنا بولاتشىنىڭ سۇيمەنىن ۇستاعان بوزبالا كەزدەن ەل تىزگىنىن يگەرگەن بۇگىنگى ەلباسى بيىگى ارالىعىندا جاتقان ۋاقىت كەڭىستىگى ماعان تاۋەكەل مەن سابىردان ورىلگەن قايراتتى, قايسار جاننىڭ كۇرەسكە تولى جىلدارىن ەلەستەتەردەي... الگى مەنىڭ جادىمدا ساقتالىپ قالعان جيىندا الدەبىر شەشەن ورەكپىپ توقتاۋ بەرمەگەنى ەسىمدە. پرەزيدەنتتىڭ شالت قيمىلداپ, ميكروفون العانى ەسىمدە. سونداعى سويلەگەن ءسوزىنىڭ مىنا ءبىر تۇسى مەنىڭ جادىمدا قالىپ قويىپتى. “اركىم ەل تاعدىرىن ءوز تاعدىرىنداي كورىپ, سويلەۋى ءلازىم. داۋدىڭ ارتى جاۋلىققا اپارماۋى ءتيىس. جاۋلىققا بارعان ەلدەردىڭ بوزداق ۇلاندارى قالاي وققا ۇشىپ, جازىقسىزدان-جازىقسىز قىرىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. ۇلت نامىسى وتپەن تەڭ. وتپەن ويناۋعا بولمايدى. داۋدىڭ قۇربانى بولعان سول وزگەنىڭ ۇلىن ءوز ۇلىڭداي كورىپ, ارىڭنىڭ الدىندا ادال سويلە! سوندا عانا ءىسىمىز وڭعا باسادى. ءسوز – كيەلى دۇنيە. تاۋىپ سويلەسەڭ – باعىڭ جانادى, اۋىپ سويلەسەڭ – استىڭداعى تاعىڭ جانادى. ءبىر اۋىز ءسوز ءبارىن شەشەدى. قۋانىشقا بولەيدى, بايقاماساڭ قانعا باتىرادى. تاۋلى قاراباق قىرعىنى بايقاماي ايتىلعان ءبىر اۋىز سوزدەن باستالعان. سوزگە جاۋاپتى بولايىق!” دەگەنى ايقايشىلارعا دا, جاناشىرلارعا دا قاتتى اسەر ەتكەنى ەسىمدە... ايقاي-ۇيقايى تىم قارادۇرسىن كورىنگەنىمەن, پىكىر ايتۋى, سوزگە توقتاۋى جاعىنان, قازاقستاننىڭ سول كەزەڭدەگى بەتكە ۇستار بىلىكتى, بەلدى ازاماتتارى تۇگەل جينالعاندىقتان با, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلعى الاساپىران تولقىنى ىرىكتەگەن جوعارعى كەڭەستىڭ ءحىى شاقىرىلىمى ەگەمەندىگىمىزگە ءتيىمدى, ەلدىگىمىزگە پايدالى كوپ ءىس تىندىرعان پارلامەنت بولعانى ءشۇباسىز. جاڭا تاريحتىڭ ءاۋپىرىم كەزى اسىرەسە كوپ ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاندا تىنىشسىز بولدى. ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت ەدىل-جايىق پەن ەسىل-نۇرانى, ەرتىس پەن التايدى ەركىن جايلاعان قازىنالى قازاق ەلىن يمپەريا قۇرامىنان الىپ كەتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق... شەكاراسى بەلگىلەنبەگەن, اسكەرى جوق, حالقىنىڭ قىرىق پايىزدايى عانا بايىرعى جۇرتتى قۇرايتىن, ەڭ باستىسى, جارتى الەمدى الاڭداتقان سەمەي پوليگونى مەن بايقوڭىر عارىش ايلاعى ورنالاسقان ۇلى دالانى تاستاپ شىعۋ رەسەي ءۇشىن دە, سول تۇستاعى كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمدەرى ءۇشىن دە, ءتىپتى باسقانى قويىپ, ءوز ىشىمىزدەگى ورتالىققا قاراپ اڭىراپ, ۇلكەن استاۋدان ءدام تاتىپ ۇيرەنگەن, ستراتەگيالىق ماقساتتا جۇمىس ىستەپ كەلگەن الىپ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قىزىل ديرەكتورلارى ءۇشىن دە بۇل قادام قيىننىڭ قيىنى بولدى... ەگەر... ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستان سەكىلدى الىپ يمپەريانىڭ الىپ كەڭىستىگىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتان وزگە بىرەۋ باسقارعاندا ورتا ازيانىڭ كىندىك جۇرتى نە بولار ەدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ارىڭىزبەن بەتپە-بەت وتىرىپ ىزدەپ كورىڭىزشى. شىنىندا نە بولار ەدى؟! اركىم ءوز جاۋابىن ءوزى ايتار... مەن ءۇشىن بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى سول توقسانىنشى جىلدارى قالاي ايقىن بولسا, بۇگىن دە سولاي ايقىن... جاۋابىم جالعىز – ەل ءىشى ءب ۇلىنۋ قارساڭىندا تۇرعان توقسانىنشى جىلدار باسىندا حالىق ءوز تاعدىرىن ءوزى سەنگەن باسشىسىنىڭ قولىنا جاڭىلماي تاپسىرعانى – تاريحي تاڭداۋ, زامان اقيقاتى. قازاقستان ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن تاريحتىڭ اۋمالى-توكپەلى وسىنداي وتپەلى كەزەڭىندە ەسكى مەن جاڭانىڭ مىنەزىن تاپ باسىپ ۇستار, حالىق جۇرەگىنە جول تابا بىلەر, قاي ۇلت ءۇشىن دە كۇردەلى كەزەڭدە ءۇمىت وتىن وشىرمەي, سەنىم بيىگىنەن كورىنەر, “ورگە سالساڭ – توسكە وزار, ەرتە سالساڭ – كەشكە وزار” قازاقى ۇعىم تۇرعىسىنان ايتقاندا, ارعىماق ءبىتىمدى, ارىستان جۇرەكتى ءبىر ازاماتتىڭ كوش تىزگىنىن قولعا الۋى كەرەك ەدى... تاريح سول كەرەكتىڭ ۇدەسىنەن شىقتى. حالىق ءوز تاڭداۋىن قالاي جاڭىلماي جاساعان بولسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەل كوشىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن سولاي امان الىپ ءوتىپ, ەل سەنىمىن ارقالاپ كەلەدى. نۇرلان ورازالين, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.