قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىندا
جالپى, ادامزات تاريحىن ەتنوگەنەزدىك نازاريا تۇرعىسىنان سارالاساق, جۇمىر باستى, جۇلىن وزەكتى پەندەنىڭ جەر بەتى, اسپان استىنداعى بۇكىل قام-قارەكەتى, ارەكەت-شارعىسى, مۇرات-مۇعداسى ەكى ءتۇرلى, قوس ەرەكتى سيپاتتان – بىرىگۋ جانە بولەكتەنۋ ۇدەرىسىنەن قۇرالاتىنىن اڭعارار ەدىك. تار قولات ۇڭگىرلەردىڭ قۇرساعىنان باسپالاي شىعىپ, مامونتتارعا تاس اتا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن جالعاستىرۋ – ءيىن جاۋىپ, قارىن جۇباتۋ قامىنان وزگەگە ءالى باس قاتىرىپ ۇلگەرمەگەن العاشقى ادامداردىڭ الدىندا ءبىر-بىرىنە بايىرقالاسۋ, توبىر جيىپ, قاندىق-تۇقىمدىق جاقىندىقتارىنا قاراي بىرەگەي رۋ-تايپاعا بىرىگۋ مۇراتى تۇردى دەيدى عالىمدار. سول قاۋىمداسۋ, جازاتايىم, ستيحيالى قۇبىلىستارعا بىرلەسە توتەپ بەرۋ اڭسارى بەرتىن كەلە قوعامداسۋ, ياعني گەنەتيكالىق تۋىستىعىنا عانا ەمەس, ەتنوستىق-اۋماقتىق بەلگىلەرىنە, مادەني-مەنتالدىق بولمىسىنا وراي وقشاۋلانا تۇرمىس كەشۋ, ءوزارا باس قۇراپ, تىلەك جۇپتاعان الەۋمەت مۇددەسىن وزگەلەردىڭ وكتەمدىگىنەن قىزعىشتاي قورۋ مۇراتىنا ىعىسىپ ورىن بەرە باستاعانى كامىل.
مىنە, باعزى زامانالاردان باستاۋ الاتىن قارا جولدىڭ ءبىر-بىرىنەن الىستاپ تا كەتپەي, ءبۇيىر دە تۇيىستىرمەي, باسىپ وزا دا قويماي تايتالاسقان قوس تابانىنداي ىدىراۋ مەن بىرىگۋ ۇدەرىسى بۇگىنگە شەيىن جەر-جاھانداعى سان ءتۇرلى حالىقتاردىڭ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دەربەس تۋ كوتەرىپ, ەگەمەن ەل اتانۋ, ەشكىمگە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىنا تۇرتكى بولىپ, تىكەلەي ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىنا ءوزىمىز دە كۋامىز.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جامپوز اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ايتقانداي, تاريحتىڭ وتكەلەگىندە “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق حالقى دا جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ شوقتىعى – ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىن ەجەلدەن ارداق تۇتىپ, اسپانعا كوتەردى. وسىناۋ اسىل اڭسار حالىق اراسىنا تارالعان, بۇقارا ساناسىنا ورنىققان جىر-داستاندار مەن اڭىز-اپسانالارعا ارقاۋ بولىپ, بەرەكە ۇيىپ, بىرلىگى جاراسقان ماڭگىلىك مەكەن – جەرۇيىق, جيدەلى بايسىن تۇرىندە كورىنىس تاۋىپ, ءجۇزى جارقىن, ءوڭى نۇرلى كەلەشەككە جەتەلەدى.
ەرتە ورتا عاسىرلاردىڭ تابالدىرىعىندا العاشقى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر قۇرىپ, ۇلتتى ۇيىستىرۋدى كوكسەگەن ارىستار ەل بىرلىگى, جەر تۇتاستىعى ءۇشىن “كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەگەنىن” تاسقا قاشاپ, كەلەر ۇرپاعىنا امانات-ارزۋ ەتىپ قالدىردى. ايبارىمەن الەمدى تىتىرەتكەن التىن وردا يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىسى ءاز-جانىبەكتەن شىڭعىرلاۋ اتىرابىنداعى اششىباس-شاتتى سۇراپ الىپ, قازاقى تايپالاردى دەربەس قونىستاندىرعان اسان (قايعى) ءسابيت ۇلى دا, توڭىرەگىن ول كەزدە شۇرات كومكەرگەن ءۇستىرتتى “ۇيىق جەر” رەتىندە تاڭداپ, تۇڭعىش ۇلتتىق مەملەكەت – ەسەن قازاق تۇلەيىن قۇراعان ابات تا, شايبانيدتەر بيلىگىنە مويىنسۇنباي, قازىرگى شۋ ءوڭىرىنىڭ قوزىباسىنان العاشقى قازاق ورداسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋگە تاۋەكەل ەتكەن جانىبەك پەن كەرەي سۇلتاندار دا قادىم زامانالاردان ءتىنىن ۇزاتقان يدەيا – قارا حالىقتىڭ باسىن قۇراپ, مەملەكەتتىلىك نىشانىن بەركىندىرۋ اڭسارىنا ادالدىقتان تانباي ءوتتى.
كوتەرگەن تۋلارىنىڭ كوككە شانشىلىپ, ەل مەرەيىنىڭ اسقاق بولۋى, وزگەلەردىڭ تابانىندا تاپتالىپ, بوداۋىندا كەتپەۋى ءۇشىن اتا-بابالارىمىز قىلىش قايراپ, نايزا بايلاپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ ىشكى-سىرتقى شارۋاسىن شاشاۋ شىعارماي, قىمقا تىزگىن, قىل شىلبىر ادىبىمەن رەتتەپ وتىراتىن, قالىپتاسقان سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا نەگىزدەلگەن جول-جوسىن, زاڭ-جارعى, ەرەجە-قاعيداتتارىن ءتۇزىپ, كادەگە اسىردى. بىلگە قاعان مەن تونىكوك ابىزدىڭ ەل بيلەۋ, شەپ قۇرىپ, جورىققا شىعۋ, ىرگەلەس ۇلىستارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ تۇزىلىكتەرىن نەگىزدەگەن “تۋراسى”, جان-جاقتان جاۋ انتالاعان كەزەڭ – ورتا عاسىرداعى قازاق جۇرتىنىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ۇستىندارى مەن قىلمىستىق-تارتىپتىك جاۋاپتىلىعىن, باستاپقى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسياسىن جاپسارلاعان “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”, “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى” سياقتى جوسىن جيناقتارى, اسىرەسە, قاراپايىم حالىق, قالىڭ بۇقارا اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان بي-شەشەندەردىڭ قاتىسۋىمەن تۇزىلگەن ءاز تاۋكەنىڭ “جەتى جارعىسى” ەل باسقارۋ ىسىندەگى ورتالىق وكىمەت وكىلدەرى – حان-سۇلتانداردىڭ پارمەنىن كۇشەيتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, پوتەستارلى بيلىك تۇتقىرلارى – قارا قىلدى قاق جارعان بي-داتقالار مەن جۇرەك جۇتقان باتىر-باعلانداردىڭ بەدەلىن اسىرىپ, مارتەبەسىن اسقاقتاتۋعا سەلكەۋسىز سەپتەستى.
سونىڭ ارقاسىندا ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىندە بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان “مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى مەن تەجەگىشتىگى” دەيتىن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قاعيدا وزدىگىنەن, تابيعي-تاريحي تۇردە ورنىعىپ, ومىرشەڭ فەنومەن رەتىندە قالىڭ بۇقارانى اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپقا, يماندىلىق-ادامگەرشىلىك شارتتارىنا نەگىزدەلگەن “جولداردى” زاڭ-جوسىنداردى سىيلاۋعا, سايىپ كەلگەندە, ەلدىك مۇرات, مەملەكەتتىك مۇددەنى قۇرمەتتەۋگە باۋلىدى.
ويتكەنى, زاڭ تالابى ەسكەرىلمەسە, ءتارتىپ ورنىقپايتىنى, ال ءتارتىبى تارك ەتىلگەن ەلدە بەرەكە-بىرلىك بولمايتىنى بەلگىلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ تۇتىنعان زاڭدارى, ەرەجە-قاعيداتتارى كىنالىنى جازعىرىپ, قىلمىستىنى جازالاۋدى ماقسات تۇتقان جوق, كەرىسىنشە, تەلىنى تەجەپ, تەنتەكتى تىياتىن گۋمانيستىك-ىزگىلىكتى پرينتسيپتەردى كولدەنەڭ تارتىپ, ايىپتىنىڭ ار-ۇياتىنا جۇك ارتتى; “تاياق ەتتەن, ءسوز سۇيەكتەن وتەدى” دەپ ۇيرەنگەن اردابول قازاق ازاماتى تۇرمە-زىندانسىز-اق ءبىر اۋىز ءۋالى سوزگە توقتاپ, ايباناسىن وتەدى; كەسىمدى ۋاجگە بولا كەشىرىمىن بەرىپ, الدىنا كەلسە, اتاسىنىڭ دا قۇنىن كەشتى. وكپەسى قارا قازانداي قابارتىپ, ونبەس داۋ قۋماي, ءدۇنياۋي مولشىلىقتان رۋحاني كەمەلدىكتى, احلاقتىق تازالىقتى ارتىق كوردى, ەسەسى كەتىپ بارا جاتسا دا ەسى شىقپاي, “مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى” دەگەن ادالدىق ۇستىنىن اسقاق تۇتتى.
ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ عۇرپىنا, ادالدىق پەن ارلىلىقتىڭ ۇرقىنا تامىر بويلاتقان ءداستۇرلى قۇقىقتىق-مادەني جۇيە قازاقى قوعامدا شىنايى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرىپ, دالا پارلامەنتاريزمىنىڭ (مىسالى, حان-سۇلتاندار كەيدە بي-شەشەندەردىڭ تورەلىگىنە جۇگىنگەن; سونداي-اق, حاندىقتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە بۇقارا اراسىنان بوي وزدىرعان بيلەر مەن باتىرلار دا تىكەلەي اتسالىسىپ وتىرعان) ەرەكشە مودەلىن قورىتىپ شىعاردى.
سونىڭ ناتيجەسىندە, قاراپايىم بۇقارانىڭ بويىنا ەركىندىك پەن ەرىكتىلىكتىڭ, بەكزاتتىق پەن دارحاندىقتىڭ قايتالانباس قاسيەتى دارىپ, “قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى” ءۇشىن جالاڭاش بارىپ, جاۋعا شابارداي ەلجاندىلىق, وتانشىلدىق سەزىمى ەرتە ءسىڭدى. اعايىن-جۇرتىن داۋعا شالدىرسا دا, جاۋعا قالدىرماعان اردا حالىقتىڭ موينىنا وتارلىق بۇعاۋى بايلانعانعا شەيىن جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن ەلىنىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسپەي, سان عاسىرلار وتىمىندە سۇرىپتالعان سالت-ساناسى مەن ادەت-عۇرپى, اسىرەسە, ەلدىك مۇرات پەن مەملەكەتتىك مۇددەنى تابيعي ۇيلەسىممەن ۇشتاستىرعان ءداستۇرلى قۇقىقتىق-مادەني ءدىلى بۇلجىماستان قاستەرلەنىپ كەلگەن ەدى.
ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە باستالعان ورىس پاتشالارىنىڭ وتارشىل-وزبىر ساياساتى مەن كەشەگى كەڭەستىك-توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قانسوقتا ويرانى قازاق ساحاراسىنداعى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك نەگىزدەرى مەن قۇقىقتىق مادەنيەت تۇيسىگىن كەلتەسىنەن قيىپ, قۇردىمعا سۇلاتتى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا دەموكراتيا ۇرانىن توبەسىنە كوتەرىپ, تەڭدىك پەن بىرلىكتى, باۋىرلاستىقتى كونستيتۋتسياعا باتتيتا جازىپ قويعانىمەن, ءىس جۇزىندە از ۇلتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەپ, ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىن جويىپ, ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزۋعا تىرىستى. حالىق قامىن, ەل كەلەشەگىن قاۋزاپ, اشىق وي-پىكىر بىلدىرگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ موينىنا “ۇلتشىل”, “كونتررەۆوليۋتسيونەر” دەگەن قارعى تاعىپ, “يتجەككەنگە” ايدادى نەمەسە سوتسىز-ۇكىمسىز “ۇشتىكتىڭ” قولىمەن اتىپ تاستادى.
بۇقارا حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ دارمەنى جەل وتىندە دالپىلداعان شۇبەرەك قۋىرشاقتىڭ كەيپىندە قالدى, شىن مانىندە, بۇكىل بيلىك – اتقارۋشىلىق-نيزامدىق قۇزىرەت ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويعان, قوعامدىق نەگىزدە عانا قارەكەت ەتۋگە ءتيىستى كوممۋنيستىك پارتيا فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ ۋىسىندا بولدى.
قۇراق كورپەدەي قيمالاي قيىستىرعان كەڭەس وداعى تىگىسىنەن سوگىلىپ, تىنىنەن ىدىراعاننان كەيىن عانا دەربەس دامۋ جولىن تاڭداعان رەسپۋبليكالار ساپىندا قازاق ەلى دە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك تۋىن قايتا كوتەرىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىگىن جالعاپ, جوعالتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ, قايتا جانداندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سول قۇندىلىقتاردىڭ, بىلە بىلگەنگە, ەڭ ارداقتىسى دا, اڭسارلىسى دا – ەكى مىڭجىلدىق قاتپارلى تاريحى بار قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, حالقىنىڭ ازات تۇرمىسى ەدى. ءيا, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ قويسا دا ەلى بوداننىڭ ەرى بوستان بولا المايتىنىن پاتشالىق رەسەيدىڭ قول استىندا بۇلقىنىپ, كەڭەس وداعىنىڭ تار نوقتاسىنا ىقتيارسىز باس سۇققان قىستالاڭ كەزەڭدەردىڭ زىلدەي اۋىر, زاردەي اششى تاجىريبەسى كوزگە شۇقىپ كورسەتتى عوي.
ستاليندىك رەپرەسسيا مەن قولدان جاسالعان اشارشىلىقتىڭ, ەكىنشى جاھاندىق سوعىستىڭ قيساپسىز قۇرباندارىن سانامالاپ جاتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىر عانا باتىس قازاقستان ولكەسى قازاقتارىنىڭ ورىس وتارشىلارىنا ۇدايى قارسى شىعىپ, 180 جىل بويى ۇلت-ازاتتىعى ءۇشىن ءۇزىلىسسىز كۇرەسكەنىن ەنتسيكلوپەديالىق-حرونولوگيالىق تىزبەدەن كورە وتىرىپ, بۇگىنگى ازات تۇرمىس, بوستان ءتىرلىگىمىزدىڭ مىنا بىزگە وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن باعامداي بەرۋگە بولار. ءتىپتى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالىنى جەر-كوكتى شارپىپ, رەپرەسسيالىق-يدەولوگيالىق قىسپاق بەت قاراتپاي تۇرعان شاقتىڭ, 1942-43 جىلداردىڭ وزىندە بۇرىنعى ورال (باتىس قازاقستان) وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ (جالپاقتال) اۋدانىندا تۇراتىن ءبىر توپ جاس ەل مۇراتى ەركىندىكتى كوكسەپ, “قازاق قوعامىن قۇتقارۋ” وداعىن قۇرعانى بەلگىلى.
كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك نەگىزدەرى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن نىعايتىپ, وزگەلەرمەن تەڭ دارەجەدە دامۋ جانە قارىم-قاتىناس ورناتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋىن, قوعام ءمۇشەلەرىنىڭ ساياسي-ازاماتتىق ەركىندىگىنە قول جەتكىزىپ, ۇلتتىق-تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ ارداقتالۋىن ماقسات ەتكەن جاسىرىن جاستار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, ورال مۇعالىمدەر دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى عۇبايدوللا انەسوۆتى كوممۋنيستىك قوعامنىڭ قانبالتاسى – “ۇشتىك” القاسى اتۋ جازاسىنا كەسىپ, قالعان مۇشەلەرىن – جاستارى ءالى جيىرماعا تولماعان 12 قازاق بوزبالاسىن ءارتۇرلى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىپ, “يتجەككەنگە” ايدادى, كوز كورمەگەن قيىرعا جەر اۋداردى. تاستۇنەك قاپاستا ازاتتىقتىڭ الاۋىن تۇتاتىپ, ۇلت ەركىندىگىنە ۇمتىلعان “قازاق قوعامىن قۇتقارۋشى” جاستاردىڭ, ءتىپتى, كۇللى قازاق ءميللاتىنىڭ كوكەيىن تەسكەن اڭسار-مۇراتى تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا, قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇنى عانا ورىندالىپ, اتا-بابانىڭ ايىقپاس مۇڭىنداي ارمان-قيالى اقيقات شىندىققا اينالدى.
1992 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ساياسي تاۋەلسىزدىگىن يەلەنگەن, دەربەس ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ءھام مادەني دامۋ جولىن تاڭداعان ەگەمەن ەل رەتىندە قازاقستان نەگىزگى اتريبۋتتارىن – مەملەكەتتىك تۋىن, ەلتاڭباسىن قابىلداپ, 11 جەلتوقساندا ءانۇرانىنىڭ جاڭا ءماتىنىن بەكىتتى. سول جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولدى...
جالپى, تاۋەلسىز تۇرمىس, بوستان ءومىر ءۇشىن كۇرەس, شىن مانىندە, سول ساياسي تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن قابىلداعان كۇنى باستالدى دەسەك, تاريحي شىندىققا, قاراپايىم قيسىنعا قيعاش كەلە قويماس. ويتكەنى, ەگەمەن ەل باسشىلارىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ سيپاتىن, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداپ, باسقارۋ-بيلىك ەتۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتتىك جۇيەسىن بەلگىلەۋ مىندەتى تۇردى.
ەڭ الدىمەن, بۇگىنگىنىڭ ءراسىمى, كەلەشەكتىڭ قامى ءۇشىن شەشۋشى قادام بولىپ سانالاتىن بۇل مىندەتتەردى ۇدەسىنە جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى, قادەلى تەتىگى – بۇكىل قوعامدىق قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرىپ, جونگە سالىپ وتىراتىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكت اتاۋلىعا التىن ارقاۋ, قىزىل وزەك بولار نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسياسى قاجەت ەدى. كەڭەستىك-توتاليتارلىق رەجىمنەن ميراسقا قالعان, 1978 جىلى قابىلدانىپ, جاماپ-جاسقاۋمەن كەلە جاتقان قازاق كسر-ءى نەگىزگى زاڭىنىڭ قاعيداتتارى ەگەمەن ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي جاڭارۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تالاپتارىنا سەپتەسپەك تۇرماق, بوگەسىن بولا باستادى.
مىنە, سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستان 1993 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوزىنىڭ العاشقى اتا زاڭىن قابىلدادى. سودان باستاپ الەمنىڭ جۇزدەن اسا مەملەكەتى رەسمي تۇردە مويىنداپ ۇلگەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىن دەربەس ۇستانىپ, وزگەلەرمەن تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كوشتى. بىراق, بۇرىنعى ءامىرشىل-اكىمشىل بيلىكتىڭ جۇيەسىنەن شىلبىر ۇزاتىپ كەتە الماعان, كوبىنەسە كەڭەستىك دەموكراتيا قاعيداتتارىنا بوي ۇرا بەرەتىن بۇل كونستيتۋتسيا جاڭا زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الماي جاتتى.
اسىرەسە, وندا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ولارعا ساياسي-الەۋمەتتىك مۇمكىندىك بەرۋ جولدارى, شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ ەركىن باسەكەلەستىككە, وركەنيەتتى نارىقتىق قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن وڭتايلى جولدارى مەن ءتيىمدى تاسىلدەرى, مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇسىنىقتى ءپىشىمى مەن باستى نىساندارى, سونداي-اق باسقارۋ سالاسىنداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنى ايقىن, جۇيەلى كورسەتىلمەگەن ەدى. قوعامدىق تۇرمىستىڭ سان الۋان سالاسىنداعى وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلار اعىمىنان كەنجەلەپ قالماي, توتىنىڭ تۇگىندەي قۇلپىرا تۇرلەنگەن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ساياسي-مادەني قارىم-قاتىناستاردى شاشىراتپاي ۇستاپ, شىمجىمداپ جونگە سالىپ, ۋاقتىلى رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن قۇقىقتى قولدانۋ جانە قورعاۋ اياسىندا دا تىڭ ىزدەنىستەرگە جول اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
ەلباسىنىڭ 1993 جىلعى 16 شىلدەدەگى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى” جارلىعى قولدانىسقا ەنىپ, 1994 جىلعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعاننان كەيىن بايتاق ەلىمىزدە قۇقىقتىق-ساياسي جاڭارۋ, ۇزدىكسىز جەتىگۋ ۇدەرىسىنىڭ ەلەۋلى, ەكىنشى كەزەڭى قارقىن الدى.
ەڭ باستىسى, 1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز بولمىسىنىڭ قۇقىقتىق-رەسمي بايانىنداي ءتولتۋما كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, ونىڭ 1-بابىنىڭ باستاپقى تارماعىنا “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى; ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى” ەكەندىگى ايشىقتاي جازىلدى.
رەسپۋبليكا تۇرعىندارى ەلىمىزدىڭ بۇكىل قالاسى مەن اۋىلدارىنداعى 10253 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە جاپپاي بارىپ, ءبىر كىسىدەي داۋىس بەرگەن بۇل كونستيتۋتسيا شىن مانىندە حالىقتىڭ تىلەك-قالاۋىن تال بويىنا جيناقتاعان دەموكراتيالىق سيپاتتاعى قۇجاتقا اينالىپ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن بۇقارالىق بيلىكتى ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى دە ونەگەلى جولى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامنىڭ ەڭ اسىل قازىناسى – ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن تابيعي (اجىراماس) ەركىندىكتەرىن ساقتاۋ قاعيداسىن قادەلى قۇندىلىقتار رەتىندە مازمۇندادى.
ءيا, سولاي: قوعامدىق قۇندىلىقتىڭ التىن ارقاۋى ءارى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇما باستاۋى بولىپ سانالاتىن قازاقستان حالقى وزدەرىنىڭ اڭسارلى تىلەكتەرى مەن ومىرشەڭ مۇددەلەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, اسىلدىڭ سىنىعىنداي ارداقتاۋى ءۇشىن جاسامپاز دا جارقىن ءبىتىمدى ۇستىندارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس ەدى. اتاپ ايتقاندا, ولار قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, بۇكىل قوعام مۇشەلەرىن يگىلىككە كەنەلتەتىن ەكونوميكالىق دامۋدى, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتىپ, مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى دەموكراتيالىق جولمەن شەشۋ مۇراتىنا ادالدىقتان اينىماۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە ەش شەك كەلتىرگەن جوق.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ, شالىمدى ستراتەگيالىق باستاماسىنىڭ ارقاسىندا دەر شاعىندا دۇنيەگە كەلگەن, كىرىسپە ءبولىم مەن 9 تاراۋ, 98 باپتان تۇراتىن 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا ادام مەن الەۋمەت مۇددەسىن, مۇرات-مۇقتاجدارىن بارىنەن جوعارى, اممەدەن اسقاق قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, سونىڭ قامى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, پارمەنىن ارتتىرا تۇسۋىمەن ەرەكشەلەندى.
اتالمىش بيلىك جۇيەسىنىڭ باستى تۇلعاسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تانىلىپ, باسقا وكىم ەتۋ تارماقتارىنان بيىك تۇرۋى دا سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتقان بالاۋسا مەملەكەتىمىزدىڭ تابيعي ءبىتىمى مەن تاريحي بولمىسىنا بىتە قايناسىپ كەتتى. سونىڭ ارقاسىندا عانا كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ, اتا-بابادان اماناتقا قالعان ۇيىق مەكەنىمىزدىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق دەربەستىگىن نىعايتىپ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن شايقالتپاي, امان ساقتاپ قالا الدىق.
“باس-باسىنا بي بولىپ, شىنار ەمەس, شي بولىپ”, ەل ىشىندەگى بيلىكتى باۋىرىنا باسىپ قالۋعا تالاسقان, اقىرى ازاماتتارىنىڭ ناقاقتان قانى توگىلىپ, قارالاي قىرعىنعا ۇشىراۋىنا ۇلاسقان, تاۋەلسىز تۇرمىسىنىڭ تۇعىرىن قوپسىتىپ, توپساسىن بوساتىپ العان كەيبىر كورشىلەس ەلدەردىڭ تالايلى تاعدىرى ءبىزدىڭ 15 جىل بۇرىنعى نيزامدىق تاڭداۋىمىزدىڭ – كونستيتۋتسيالىق دامۋ جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىن تاعى دا ءبىر دالەلدەپ بەردى. وسى حاقىندا اڭگىمە ءوربىتىپ, پىكىر وزدىرعان ساتىمىزدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى, 3-دارەجەلى مەملەكەتتىك زاڭ كەڭەسشىسى جاقسىلىق بايتۇقباەۆ:
– سوڭعى ون جىلدىڭ اعىمىندا ەلىمىزدە زاڭدىلىق پەن كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتىڭ سالتانات قۇرۋى كوز قۋانتىپ, كوڭىل سۇيىندىرەدى. ءتىپتى, “دەموكراتيا” دەگەن ءسوز اركىمنىڭ اۋا جايىلىپ, اۋزىنا كەلگەنىن ايتۋى, ويىنا كەلگەنىن ىستەۋى ەمەس, بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا مەن زاڭ باپتارىن سىيلاپ, بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىسۋ ەكەندىگىن تۇسىنە ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك قوي. اركىم ءوزىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا مەملەكەت قامقور بولىپ, قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ, تۇرمىس كەشۋىنە كونستيتۋتسيالىق نورمالار ارقىلى ناقتى كەپىلدىك بەرەتىنىن ايقىن سەزىنگەندە عانا قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قاياۋ تۇسپەي, حالىق پەن بيلىكتىڭ مۇرات-ماقساتى ءبىر ارناعا توعىسىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بۇرىنعىدان دا اسقاق, امبيتسيالىق مەجەلەرىنە قول سوزا بەرەرى ءسوزسىز, – دەپ تەرەڭنەن وي تولعاعان ەدى...
راسىندا دا, ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار ءارى بۇكىل ەل اۋماعىندا تىكەلەي باسشىلىققا الىناتىن كونستيتۋتسيا نورمالارى مەن قاعيدالارى قوعامدىق قارىم-قاتىناستىڭ سان-سالاسىن رەتتەۋگە مۇعدارلى بۇكىل قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ كالليزيالىق شارپىسۋلارسىز كادەلەنۋىنە, قيسىندى دا ۇيلەسىمدى قىزمەت ەتۋىنە بەرىك نەگىز قالاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن ورنىقتىرىپ, شىنايى حالىق بيلىگىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ باياندى قۇرالىنا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز.
نەگىزگى بولىمدەرى مەن ارناۋلى باپتارىندا دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك زايىرلى قوعامدى قالىپتاستىرۋدىڭ سارا باعىتتارى, اسىرەسە, جەكە ادام مەن الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ەركىندىگىن, يدەولوگيالىق-ساياسي ارالۋاندىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق ىزگى امالدارى تياناقتى مازمۇندالۋىنىڭ ءوزى-اق كونستيتۋتسيامىزدىڭ قۇزىرەتىن الەمدىك تالاپتار دەڭگەيىنە كوتەرىپ, ۇزاق جىلداردىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, كادەسىنە اساتىن اسا قۇندى قۇجات ەكەنىن تانىتادى.
مىناۋ دۇنيەدە, ارينە, ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق, جاڭا ەسكىرىپ, ەسكى توزادى. ونىڭ ۇستىنە جاسامپاز ىستەر مەن جاڭاشىل باستامالاردىڭ تايقازانىنداي قايناپ, تابىستى ىستەردىڭ مايەگىن تاسىتقان قازاق ەلى جان-جاقتى دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ لەگىنە قوسىلۋعا جىگەرىن جانىپ, نيەتىن جۇپتاپ قانا قويعان جوق, وسى مىندەتتى ىلگەرىلەگەن سايىن ىلگەرىلەۋ ۇردىسىنە سەرپىن بەرەتىن ەلدىك مۇراتقا اينالدىردى. قۇدايعا شۇكىر, جىل وتكەن سايىن مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن نىعايتىپ, ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ, جاھاندىق قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن باتىل شەشىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى قادىرى ارتىپ, بەدەلدى قاۋىمداستىقتاردىڭ تورىنەن ورەلى ورىن الدى.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى ودان ءارى دامىتىپ, ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا – پارلامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كوتەرىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى باتىل دا بايىپتى باستامالارى حالىقتىڭ مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن مەيلىنشە قامتاماسىز ەتىپ, قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2007 جىلدىڭ 18 مامىرىندا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اۋقىمدى دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا نىق قادام باسقاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى.
ەڭ الدىمەن, وتپەلى كەزەڭدە پارمەندى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى تاڭداعان مەملەكەتىمىز ەندى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ پىشىمىندەگى ەل رەتىندە دامۋعا بەرىك نەگىز قالادى. تاۋەلسىز ەلىمىز ءتول تاريحىندا تۇڭعىش رەت ابىگەر تىرلىكسىز, الەۋمەتتىك ءسىلكىنىسسىز مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, جۇيەلى دە تۇراقتى ىلگەرىلەۋدىڭ تولايىم ناتيجەسىن كورىپ, جەمىسىن تاتتى.
جاڭارىپ, جەتىلگەن كونستيتۋتسيامىزدا جالپى ادامزاتقا ورتاق ىزگى مۇراتتاردىڭ قازاقستان حالقى ءۇشىن ەڭ جوعارى قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ ءبىر بيىك بەلەسى ەكەنىن ايعاقتايدى. جاھاندىق جانە وڭىرلىك داعدارىستاردىڭ اۋىرتپالىعىن ەركىن ەڭسەرىپ شىعىپ, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ايتارلىقتاي كوتەرگەن قازاقستاننىڭ سەرپىندى دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى, تۇتاسقان بىرلىگى مەن ۇيىسقان بەرەكەسىنىڭ التىن دىڭگەگى, اسىل بەرگەگى – كەمەل مازمۇندى, كەڭ تىنىستى كونستيتۋتسياسى ەكەنىن ءبىز بۇگىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
– كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحي داۋىرگە قادام باسقانىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوعامدى ىزگىلىككە باستاعان ءىرى قايراتكەر, كورنەكتى رەفورماتور ەكەنىن الەمگە تانىتتى. الىستى بولجاي, تاياۋدى تالعاي بىلەتىن ەلباسىنىڭ “اۋەلى – ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات” دەگەن ۇستانىمى ۋاقىت اعىمىندا التىن قاعيداعا اينالىپ, ەلىمىزدى قوعامدىق دامۋدىڭ وركەنيەتتى ورەسىنە جەتەلەدى. جەكە مەنشىك ينستيتۋتى كونستيتۋتسيالىق نورمامەن قورعالىپ, ادامداردىڭ وزىنشە ەڭبەك ەتۋ, ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلگەندىكتەن, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق سالالارى دامي ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, ەكونوميكالىق قام-قارەكەتتەن ەندى ەلدىك مۇددەگە – ساياسي جاڭارۋعا دەن قويا باستادى,– دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ.
2007 جىلعى مامىرداعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, پرەزيدەنت پەن پارلامەنت بيلىگىنە, ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنا, ءماسليحاتتار مەن پارتيالار ماسەلەسىنە قاتىستى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وڭدى وزگەرىستەردى تاراتا ايتىپ جاتپاي-اق, بۇلاردىڭ ءبارى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ساياسي-قۇقىقتىق جاڭارۋ ەكەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. اسىرەسە, بۇرىنعى ماجوريتارلى جۇيەنىڭ ورنىنا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ازاماتتاردى ساياسي-پارتيالىق داڭعازالىققا ۇرىندىرماي, ازاماتتىق سانالىلىققا, ەل تاعدىرى, مەملەكەت قامى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە باۋليتىندىعىن ءبىزدىڭ وبلىستىڭ جانعا جاعىمدى جارقىن مىسالدارىنان كورۋگە بولادى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىن 80-نەن استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى مەكەندەپ, تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس كەشىپ كەلەدى. ولاردىڭ باسىن قۇراپ, ۇلتتىق ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان جەرگىلىكتى ۇيىم – وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەندى مادەني-كوپشىلىك ءىس شارالارعا مۇرىندىق بولۋمەن شەكتەلمەي, ءوز ورتالارىنان قۇقىقتىق قۇزىرەتى بار وكىلدەر شىعارىپ, ەل ومىرىندەگى سان الۋان رەفورمالارعا تىكەلەي ارالاسىپ, بەلسەنە ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن باپقا سايكەس, ءماجىلىس قۇرامىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان توعىز دەپۋتات سايلاۋ قۇقىنىڭ بەرىلۋى ەلدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى, ناقتى تەتىگىنە اينالدى.
تاۋەلسىزدىك – رۋحاني اۋان, ۇلتتىق يدەال عانا ەمەس, ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قوسقان بارشا قازاقستاندىقتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك بولمىسى, ماڭگىلىك تۇرمىس سالتى بولىپ قالا بەرۋى ءۇشىن ءبىز وسىناۋ بەرەكە-بىرلىگىمىزدىڭ قاينار باستاۋى, سارقىلماس قۋاتى – اتا زاڭىمىزدى ءاردايىم ارداق تۇتىپ, قۇرمەتپەن قاراساق دەگەن وي-مۇراتتىڭ ءوزى كوكەيدى كەرنەپ, كوڭىلگە قانات بىتىرەتىنىن ايتساڭشى, شىركىن...
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.