قوناەۆ قالاسىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەن 15 ناۋرىزعا جوسپارلانعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا ارنالعان «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى مۇشەلەرىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. ءىس-شاراعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا توراعالىق ەتتى. جيىنعا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ماقسات تولىقباي, جاناربەك ءاشىمجان, سەرگەي پونومارەۆ جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار, الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى, جاستار ۇيىمدارى مەن ءوڭىر بەلسەندىلەرى قاتىستى.
وتىرىس بارىسىندا ايدا بالاەۆا ۇسىنىلعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ باستى وزەگى ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ باعىتى, قوعامنىڭ قانداي قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ داميتىنى جانە بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قاتىناستىڭ جاڭا دەڭگەيى ايقىن كورىنىس تاپقان.
«ەڭ الدىمەن, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنا توقتالعىم كەلەدى. وندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى باسىمدىعى رەتىندە ايقىن بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ فيلوسوفياسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن قاعيدات. ياعني مەملەكەت ەندى ازامات ءۇشىن, ازاماتتىڭ قادىر-قاسيەتى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەگەن ۇستانىم زاڭنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. سونىمەن قاتار بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى رەتىندە بەكىتىلگەن. الماتى وبلىسى سەكىلدى كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى ءوڭىر ءۇشىن بۇل نورمالاردىڭ ماڭىزى ايرىقشا. بۇل قوعامداعى تاتۋلىق پەن ءوزارا سىيلاستىقتىڭ كەزدەيسوق قۇبىلىسى ەمەس, زاڭمەن قورعالاتىن ورتاق قۇندىلىق ەكەنىن بىلدىرەدى», دەدى ول.
جوبانى دايىنداۋ بارىسى مەن نەگىزگى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر تۋرالى تولىق اقپاراتتى ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جانە اشىق فورماتتا جۇرگىزىلدى, ال ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالادى.
«ۋاقىت وزگەرىپ جاتىر, سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا دا قاجەت بولدى. جۇمىس وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باستالىپ كەتتى. بۇل ۇدەرىس «اسىعىس ءارى جابىق تۇردە ءوتتى» دەۋ شىندىققا جاناسپايدى. قاراشادان باستاپ پارلامەنتتىك كوميسسيا جۇمىس ىستەدى, كەيىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ 12 وتىرىسى ءوتتى. جالپى, 130 ادام – بەلگىلى زاڭگەر-عالىمدار, دەپۋتاتتار, فراكتسيا جەتەكشىلەرى مەن ساراپشىلار قاتىستى. بارلىعى اشىق تۇردە ءوتتى», دەدى دەپۋتات.
اتا زاڭدى جاڭارتۋداعى ادام كاپيتالى مەن جاستار ساياساتىنىڭ ماڭىزىنا ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات تولىقباي توقتالدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان ءسوز سويلەپ, جوبانى مۇقيات زەردەلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا جاڭا قۇجاتتاعى وتباسى قۇندىلىقتارى جونىندە اڭگىمەلەدى. «قازاقستان حالقىنا» قق توراعاسى ءلاززات شىڭعىسباەۆا قۇجاتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن ءسوز ەتتى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ رەكتورى بولات تىلەپوۆ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ رولىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. كەزدەسۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋ ەلدى جاڭعىرتۋ مەن ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى قادامى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرىنىڭ الماتى وبلىسىنا ساپارى «شين-لاين» جشس ۇجىمىمەن كەزدەسۋگە ۇلاستى. كەزدەسۋدە ايدا بالاەۆا قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ كەيىنگى 30 جىلدا ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن سەرپىندى دامۋىنا بەرىك نەگىز بولعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتارى مەن باسىمدىقتارىن ناقتى ايقىنداۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ۆيتسە-پرەمەر جاڭا كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىندا نەگىزگى قۇندىلىقتار بەكىتىلگەنىن, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالار العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ايقىندالعانىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا, عىلىمدى دامىتۋعا جانە ونى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. عىلىمي پروگرەسس ناتيجەسىندە بۇگىن سىزدەر بولەك جاعدايدا ەڭبەك ەتىپ جاتىرسىزدار. ءوندىرىس جاڭارتىلىپ, ءونىم ساپاسى جەتىلدىرىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – عىلىم دامۋىنىڭ جەمىسى. ال ساپالى سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن بۇل قاعيداتتاردى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ قاجەت. سەبەبى اتا زاڭ – كەيىنگى زاڭنامالىق ءارى بيۋدجەتتىك شەشىمدەردىڭ نەگىزى», دەدى ا.بالاەۆا.
كەزدەسۋ بارىسىندا كونستيتۋتسيادا مادەنيەت پەن تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋعا قاتىستى نورمالاردىڭ العاش رەت ناقتى بەكىتىلگەنى دە ايتىلدى.
ۇجىم الدىندا «قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى ج.ىسقاقوۆا دا ءسوز سويلەپ, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جۇيەلى ءارى تەرەڭ تالداۋ نەگىزىندە ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجات زاماناۋي قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, اتا زاڭ ارحيتەكتۋراسىن جاڭعىرتۋعا جانە قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, عىلىم, يننوۆاتسيالار, ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەنگەن.
كەزدەسۋ سوڭىندا «شين-لاين» جشس قىزمەتكەرلەرى سۇراقتار قويىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. جالپىۇلتتىق كواليتسيا وكىلدەرى ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا قاتىسۋىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان سوڭ ا.بالاەۆا باستاعان جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى «فيرما-بەنت» جشس زاۋىتىنىڭ ەڭبەك ۇجىمىمەن كەزدەستى. زاۋىت قىزمەتكەرلەرى الدىندا ءسوز سويلەگەن ا.بالاەۆا كواليتسيانىڭ بارلىق وڭىردە جۇيەلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كواليتسيا مۇشەلەرى كاسىپورىندار مەن ەڭبەك ۇجىمدارىنا ارنايى بارىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازاماتتارمەن تىكەلەي تالقىلاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ۇسىنىلىپ وتىرعان اتا زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى قوعامنىڭ ادىلەتتىلىك پەن ايقىن ەرەجەلەرگە دەگەن سۇرانىسىن تولىق ەسكەرەدى. ال قۇجاتتىڭ تۇپكى لوگيكاسى ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان.
ء«بىز سىزدەرگە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءمانى مەن الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كەلدىك. جاڭا كونستيتۋتسيانى حالىقتىق دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى تۇزەتۋلەر قوعامنىڭ ءتۇرلى وكىلىنىڭ – زاڭگەرلەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەندى. ەڭ باستىسى, ازاماتتارىمىزدان ونلاين فورماتتا جانە تىكەلەي جولدانعان ۇسىنىستار نەگىزىندە قالىپتاستى. سونداي-اق جوبادا ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋ, وندىرىستەگى قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نورمالاردىڭ بەكىتىلگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سەبەبى قولدانىستاعى دا, جاڭا كونستيتۋتسياداعى دا ەڭ باستى قۇندىلىق – ادام ءومىرى. ءبىز قاۋىپسىز ءومىر, قاۋىپسىز قوعام جانە قاۋىپسىز ءوندىرىس تۋرالى ايتۋىمىز كەرەك», دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىسىنىڭ اۋقىمى مەن ونىڭ قوعامدىق سيپاتىنا ەرەكشە توقتالدى.
«بۇل قۇجات وزدىگىنەن پايدا بولعان جوق. ونىڭ ازىرلەنۋىنە ۇزدىك عالىمدار, زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر مەن ساراپشىلار, تاۋلىك بويى نورمالاردى تالداپ, سالىستىرعان جاڭا بۋىن كاسىبي ماماندار قاتىستى. جوبا قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارىلىپ, جاريالاندى, مەدياكەڭىستىكتە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن ساراپقا سالىندى. سوندىقتان, مەنىڭشە, بۇل – ازاماتتاردىڭ سەنىمىن نىعايتىپ, وتباسى مەن بالالىق شاقتان باستاپ ادىلدىك پەن جۇيەنىڭ اشىقتىعىنا دەيىنگى نەگىزگى قۇقىقتاردى ءتيىمدى قورعاۋعا قابىلەتتى قۇجات», دەدى دەپۋتات.
كەزدەسۋ بارىسىندا ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمىن كاسىپورىن تەحنولوگى گالينا سۋحارەبرەۆا ءبىلدىرىپ, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ كادر دايارلاۋ جۇيەسىمەن جانە جۇمىسشى ماماندىقتاردى قولداۋ شارالارىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسىنا نازار اۋداردى.
ء«بىز ءۇشىن ادامي الەۋەت – جاي ۇران ەمەس. قانداي ءوندىرىس بولسىن, ءبىلىم مەن يننوۆاتسياسىز ونىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز وزگەرىستەردى قولدايمىز جانە ادامي الەۋەتكە ارنالعان بولىمدە جۇمىسشى ماماندىق يەلەرى مەن ورتا تەحنيكالىق ءبىلىم ماسەلەسىنىڭ دە كورىنىس تابۋى ماڭىزدى دەپ سانايمىز. مەملەكەت ەلگە بىلىكتى ماماندار دايارلاپ, جاستارعا قولداۋ كورسەتەدى. ولار كاسىپ مەڭگەرىپ, ءوز ءىسىنىڭ ناعىز كاسىبي شەبەرىنە اينالۋدا», دەدى ول.
سودان سوڭ جالپىۇلتتىق كواليتسيا وكىلدەرى وتاندىق زاۋىتتىڭ جۇمىسىمەن جانە وندىرىستە زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋ بارىسىمەن تانىستى. كەزدەسۋ سوڭىندا ا.بالاەۆا ەڭبەك ۇجىمىمەن اڭگىمەلەسىپ, قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ اتا زاڭنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى رەفەرەندۋم ەكەنىن ايتتى.
سونىمەن قاتار كواليتسيا مۇشەلەرى سۇلەيمان دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەستى. وندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جاھاندىق وزگەرىستەردى ەسكەرىپ, يدەيالار, قۇزىرەتتەر مەن يننوۆاتسيالار شەشۋشى ءرول اتقاراتىن ءبىلىم ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ستۋدەنتتەر مەن جاس زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن زاڭ جوباسىندا شىعارماشىلىق ەركىندىككە كەپىلدىك پەن زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ نورمالارىنىڭ بەكىتىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى.
«كونستيتۋتسيا ءسوز بوستاندىعى مەن عىلىمي, تەحنيكالىق, كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىككە كەپىلدىك بەرەدى. ەڭ باستىسى – زياتكەرلىك مەنشىك زاڭمەن قورعالادى. ياعني يدەيالار, ستارتاپ ونىمدەرى, اۆتورلىق جوبالار, زەرتتەۋلەر مەن شىعارماشىلىق ناتيجەلەرى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. جاستار ءۇشىن بۇل – ابستراكتسيا ەمەس, ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ قورعالاتىنىنا جانە قۇندىلىق رەتىندە تانىلاتىنىنا دەگەن سەنىم», دەدى ا.بالاەۆا.
ۆيتسە-پرەمەر ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالىپ, ونى نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك ءارى مۇمكىندىكتەر تەڭدىگىنىڭ ىرگەتاسى دەپ اتادى. ول بىلىمگە قولجەتىمدىلىك الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ باستى نەگىزى بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتتى.
بۇعان قوسا كەزدەسۋ بارىسىندا كواليتسيا مۇشەلەرى ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىنا نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ جانە تسيفرلىق سەرۆيستەرگە سەنىمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. كونستيتۋتسيا جوباسىندا دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋدان, وڭدەۋدەن, ساقتاۋدان جانە پايدالانۋدان تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارقىلى قورعاۋ نورمالارى بەكىتىلەتىنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل جاستاردىڭ تسيفرلىق باستامالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ال ستۋدەنتتەر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ, ءبىلىم, عىلىم جانە ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق نەگىزى رەتىندە قابىلدايتىندارىن جەتكىزدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ا.بالاەۆا ستۋدەنتتەرمەن جانە ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ, اتا زاڭنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋدا ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا تىكەلەي قاتىسۋى ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.