ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭارتۋ كوزدەلدى. ونى ىسكە اسىرۋعا العاشقى 15 قادام ارنالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىمەن جانە ۇلتتىق كوميسسيامەن ماقۇلدانعان 15 قادامدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن ەنگىزىلگەلى وتىرعان جاڭالىقتار تۋرالى گازەت تىلشىسىنە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مارات احمەتجانوۆ اڭگىمەلەپ بەردى.
– مارات مۇرات ۇلى, مەملەكەت باسشىسىمەن بەلگىلەنگەن 5 رەفورمانىڭ العاشقىسى «مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋگە» ارنالىپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ماسەلەنىڭ حالىققا تيەر پايداسى نەدە؟ بۇل تەك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىستى ما؟
– «مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋ» اتتى ءبىرىنشى رەفورما ەل ەكونوميكاسىنداعى بارلىق سالانىڭ دامۋىنا ىقپالىن تيگىزەتىنى كۇمانسىز. سەبەبى, قانداي دا ءبىر سالانى نەمەسە باعىتتى دامىتۋعا ۇلەسىن قوساتىنداردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر. حالىققا ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە, باستاماشىل ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا نەمەسە ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ, سونىمەن بىرگە, نەگىزسىز اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ سياقتى حالىققا دەربەس, ءارى وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن ماسەلەلەر حالىق مۇددەسىن كوزدەيتىن كاسىپقوي, سىپايى, ادال مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ىسىمەن وڭ شەشىمىن تابادى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر ۇلت جوسپارىنداعى العاشقى رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ جانە كاسىبيلەندىرۋ ماسەلەسىنە ارنالۋىنا ىقپال ەتتى.
– ۇلت جوسپارىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە كوشۋگە نازار اۋدارىلعان. وسى ورايدا مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ ۇدەرىستەرى قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىراماق؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق مودەلىنە كوشۋ دەگەنىمىز, مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش كىرگەندەر كاسىبي قىزمەتىن تەك تومەنگى لاۋازىمنان باستايتىن بولادى. سونداي-اق, مانساپتىق ساتىمەن جوعارىلاۋ تومەنگى لاۋازىمداعى جۇمىس تاجىريبەسى مەن قاجەتتى قابىلەتتىڭ بولۋ شارتىمەن عانا مۇمكىن بولىپ تابىلادى. ياعني, جوعارىداعى لاۋازىمدارعا سىرتتان كەلىپ تاعايىندالۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن بولمايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مۇنداي ۇلگىسى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تۇراقتىلىعىنا, ساباقتاستىق سالتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە كاسىپقوي مامانداردى دايىنداۋعا ىقپالىن تيگىزەدى.
ال ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كونكۋرسقا ءتۇسۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, جاڭا ۇمىتكەرلەر مەملەكەتتىك قىزمەتكە 3 ساتىلى ىرىكتەۋ جۇيەسى ارقىلى قابىلداناتىن بولادى. بۇل ءۇشىن ولار كەلەسىدەي ىرىكتەۋ كەزەڭدەرىنەن وتەتىن بولادى. ءبىرىنشىسى – زاڭنامانى ءبىلۋ دەڭگەيىن تەستىلەۋ جانە قابىلەت دەڭگەيىن انىقتاۋ. ەكىنشى كەزەڭ – مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىندە كوميسسيالىق تۇردە وتكىزىلەتىن اڭگىمەلەسۋ. بۇل اڭگىمەلەسۋ كانديداتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ماڭىزدىلىعىنا سايكەستىگىن, ياعني جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى مەن ساپالىلىعىنا بەيىمدەلۋىنە ساي سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋ دەڭگەيىن باعالاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. سوڭعى كەزەڭ – كاسىبي بىلىكتىلىك دەڭگەيىن انىقتاۋ ماقساتىندا بوس لاۋازىمى بار دەربەس مەملەكەتتىك ورگانداعى اڭگىمەلەسۋ.
وسى كەزەڭدەردىڭ بارلىعىنان ءساتتى وتكەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش كىرگەندەرگە قويىلاتىن مىندەتتى تالاپ – 3+3 فورمۋلاسى بويىنشا سىناق مەرزىمىنىڭ تاعايىندالۋى. بۇل رەتتە, العاش كىرگەندەرگە سىناقتان ءوتۋ ءۇشىن 3 ايلىق جەكە ۇيرەنۋ جوسپارى ازىرلەنەتىن بولادى. ۇيرەنۋ جوسپارىن ورىنداۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەر اراسىنان تالىمگەر بەكىتىلەدى. ال ەگەر سىناق مەرزىمىنەن وتە الماعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىسى سىناق مەرزىمىن قوسىمشا 3 ايعا سوزىپ مۇمكىندىك بەرۋگە نەمەسە اگەنتتىكپەن كەلىسە وتىرىپ جۇمىستان بوساتۋعا قۇقىلى. ەكىنشى ءۇش ايلىق سىناق مەرزىم قورىتىندىسىمەن تەرىس باعالانعان مەملەكەتتىك قىزمەتشى جۇمىستان بوساتىلاتىن بولادى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تەك لايىقتى, قابىلەتتى, ادال مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جىبەرىلەدى.
– ۇلت جوسپارىنداعى 6-قادام بويىنشا ەڭبەكاقىنى ناتيجەگە ساي تولەۋگە كوشۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ونىڭ ناقتى تەتىكتەرى بەلگىلەندى مە؟
– جالپى, بۇل ماسەلە بويىنشا نەگىزگى باعىتتار ماقۇلداندى. اتاپ ايتساق, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىلارىنا قاتىستى ماسەلەگە كەيبىر وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن بولادى. ءبىرىنشىسى – 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ فاكتورلى-بالدىق سارالاۋ بويىنشا ەڭبەكاقى تولەۋ. مۇنداي ءادىس كوپتەگەن جەتەكشى ەلدەردە جانە حالىقارالىق ۇيىمداردا ەنگىزىلگەن, سونىمەن بىرگە, 8 فاكتور نەگىزىندە بارلىق لاۋازىمداردىڭ بىرىڭعاي شاكىل دەڭگەيلەرى بويىنشا رەتتەلۋى كوزدەلگەن. ال 8 فاكتور دەگەنىمىزگە قانداي تالاپتار جاتادى؟ ولار – قىزمەتكەرلەردى باسقارۋ; جاۋاپكەرشىلىك; جۇمىس دەربەستىلىگى; جۇمىس ءوتىلى; ارنايى ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى; بايلانىس دەڭگەيى; جۇمىستىڭ كۇردەلىلىگى; قابىلدانعان شەشىمدەر سالدارى. بۇل فاكتورلار قابىلەتتىلىكتىڭ كولەمىن, اتقاراتىن جۇمىستىڭ كۇردەلىلىگىن, جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىسقاشا ايتقاندا, سىياقىنىڭ دارەجەسى مەن لاۋازىمنىڭ سالماعىن بايلانىستىراتىن بولادى. ناتيجەسىندە, ءبىر ساناتتاعى لاۋازىمداردىڭ جالاقىسى ءارتۇرلى مولشەردە تولەنۋى مۇمكىن.
ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىزمەت ناتيجەلىلىگىن تۇراقتى تۇردە باعالاۋ جانە قوسىمشا بونۋس تولەۋ ماسەلەسىن ەنگىزۋ. بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تارتىلاتىن «ب» كورپۋسى قىزمەتشىلەرىنىڭ جۇمىس ساپاسى ولاردىڭ جىلدىق جەكە جوسپارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن باعالاۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. باعالاۋ مىندەتتى تۇردە سارالاۋ ءادىسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مىسالى, جىل سايىنعى باعالاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قىزمەتشىلەر ءتورت شارتتى توپقا بولىنەدى: وتە جوعارى, جوعارى, قاناعاتتانارلىق جانە تومەن دەڭگەيلەر.
بونۋستار تەك العاشقى ەكى توپ قىزمەتشىلەرىنە بەرىلەدى. ءبىرىنشى توپتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنە بەرىلەتىن تولەم مولشەرى ەكىنشى توپقا قاراعاندا ءبىرشاما ارتىق بولادى. «قاناعاتتانارلىق» نەمەسە «تومەن» توپتارىنىڭ قىزمەتشىلەرىنە قىزمەت ءىسىن دامىتۋدىڭ جەكە جوسپارى جاساقتالاتىن بولادى. ال ەگەر, قىزمەتشى ەكى جىل قاتارىنان تومەن دارەجەدەگى ناتيجە كورسەتسە بوس ورىن بولعان جاعدايدا ونىڭ لاۋازىمىنان تومەندەتىلۋى بولماسا جۇمىستان بوساتىلۋى مۇمكىن.
– باعالاۋ ناتيجەسى جۇمىستان بوساتۋدىڭ جاڭا ءبىر نەگىزى بولىپ تابىلا ما؟
– ءيا, ءوزىڭىز بىلەسىز, قازىر قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى جۇمىستان بوساتۋعا ءۇش نەگىز بار. ولار ء–وز ەركىمەن جۇمىستان شىعۋ, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ سالالارى بويىنشا زاڭ تالاپتارىن بۇزۋ. ال ەندى, وسىلارمەن بىرگە باعالاۋ ناتيجەسىندە ەكى جىل قاتارىنان تومەن باعا الۋ دا جۇمىستان بوساۋعا جاڭا نەگىز رەتىندە قاراستىرىلماق.
– ۇلت جوسپارىنىڭ 12-قادامىندا جاڭا ەتيكالىق ەرەجەلەردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. مۇنىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىنەن قانداي وزگەشەلىگى بولادى؟
– وتە ورىندى سۇراق. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا باستى قۇراۋشىسى بولىپ مەملەكەتتىك قىزمەتتە جاڭا ەتيكالىق كودەكستىڭ ازىرلەنىپ جانە ونىڭ زاڭناما دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى دەيمىز. جاڭا كودەكس تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قۇندىلىعى مەن قاعيداتتارىن عانا ەمەس, سونداي-اق, قىزمەتشىنىڭ قىزمەتتەگى جانە كۇندەلىكتى تۇرمىستىق ومىردەگى ءجۇرىس-تۇرىسىن ايقىنداعالى وتىر. بۇل ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناستى, مۇددەلەر جانجالىن رەتتەۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قارىم-قاتىناس جانە كوپشىلىك الدىندا ءسوز سويلەۋ تارتىپتەرىن رەگلامەنتتەيتىن بولادى. ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەتيكا نورمالارىن ساقتاۋىن باقىلاۋ ماقساتىندا ءار مەملەكەتتىك ورگاندا ەتيكا جونىندەگى ۋاكىلەتتى لاۋازىمىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ال ولاردىڭ قىزمەتى اگەنتتىكپەن ۇيلەستىرىلىپ وتىرادى. جالپى ءتاجىريبەگە سۇيەنەر بولساق, سىبايلاس جەمقورلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – وسى ەتيكا نورمالارىنىڭ بۇزىلۋى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تاراپىنان ەتيكا نورمالارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە وسى باعىتتا جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنەتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ.