«فوليانت» باسپاسىنان اراسىنا ون جىل سالىپ سۋرەت ونەرىنە ارنالعان قوس توم شىعارعان جەڭىس كاكەن ۇلىن سۋرەتشى عانا ەمەس, قازىرگى ۋاقىت ولشەمىمەن الترۋيست رەتىندە دە تانيمىز. ەنتسيكلوپەديا سيپاتتى تانىمدىق قوس كىتاپ جازۋدىڭ سىرى نەدە, ول كاسىبي سۋرەتشىگە نە بەرەدى؟ جەڭىس كاكەن ۇلى قازاق حالقىنىڭ بەينەلەۋ الەمىن سۋرەتشى كوزىمەن باعالاۋدى شىنىمەن ماقسات تۇتقانى سانانى اۋىسىپ كەتكەن قۇندىلىقتار جاۋلاپ العان ديلەتانتتىق ءداۋىر ۇستەمدىگىنە نارازىلىعىنان بۇرىن بيىك ونەرگە اسقان سۇيىسپەنشىلىگىنەن تۋعانى ايقىن. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ەستەتيكالىق سۇلۋلىققا تارتۋ, تەكتى مۇرات-مۇددەگە باۋلۋ ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى ۇلگىسى سانالادى. ول سۋرەتشى مەن كورۋشىنىڭ تاندەمىن قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى.
«اق زەر» كىتابى ماعان قالاي اسەر ەتتى ءارى قانداي يدەيالار تۋدىردى؟ جازۋ مەن سىزۋ ونەرى ەگىز, ماقسات-مۇرات, پانوراما ءارى تاقىرىبى ورتاق اقىن-جازۋشىلار مەن سۋرەتشىلەر ءبىر-بىرىنە ءزارۋ ەكەنى داۋسىز. ەكى ونەر ءبىر-ءبىرىن قۇنارلاندىرىپ, تولىقتىرا تۇسۋگە ءتيىس. كىتاپ مازمۇنىن سۋرەت ونەرى كەرىم بەدەرلەسە, سۋرەتشى قاۋىم كوركەم ادەبيەتتەن ءنار الىپ, وي ءورىسى دامىپ, قيالى شالىقتاي تۇسەدى. مىنە, عاجاپ تاندەم! ەڭ اۋەلى ەلىمىزدە مۇنداي ىرگەلى ەڭبەك بولاشاقتا يلليۋستراتسيا جانرىنىڭ وركەندەي تۇسۋىنە باستايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بالالارى كىتاپ وقيتىن وزىق ۇلتقا اينالۋ ءۇشىن كوركەم ماتىنمەن قوسا سۋرەت ونەرى قاتار كەلۋى اسا ماڭىزدى.
سەمەيلىك اقىن مۇراتبەك وسپانوۆ «پروزانى وقىمايدى اقىندار» دەپ جىر جازعانى شىندىقتان الشاق كەتپەيدى. قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاتار بىتكەن پوەزيا مەن پروزا ءبىر-بىرىنە سەلقوس قاراعاندا, سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى بەينەلەۋ ونەرىنەن تىس قولجازبا ءسوز ونەرىنە تەرەڭ بويلاپ, ەسسەيستيكا جانرىندا مۇقيات قالام ۇستاۋى ماداققا بەك لايىق. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ەسەيۋى, ۇلتتىق مارتەبەنى وسىرەتىن وسىنداي مەزەتتەردى قامتيدى.
كەڭەس زامانىندا باستالسا دا, بىزدە كەنجەلەپ, ويسىراپ تۇرعان سالا – يلليۋستراتسيا. جازۋشىلار جانە سۋرەتشىلەر ءوز الەمىندە جەكە-دارا جاساپ جاتىر, ءوزارا بايلانىس از, تاندەم جوق, ءبىر-بىرىنە قايىرىلۋعا مۇرشاسى, دالىرەگى, قارجىلىق مۇمكىندىگى جوق بولار. بالالار ادەبيەتىن بەزەندىرۋدىڭ قاس شەبەرى لاتيف قازبەكوۆ وزگە مادەنيەتتىڭ باعىنا تۋعان قازاق ەكەن. قازىرگى زامانعى يلليۋستراتسيا جانرىنىڭ قاس شەبەرى ليزا ايساتو بولسا, وعان سەريالىق سۋرەتتەرگە تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن باتىس ەۋروپا مەن امەريكا جازۋشىلارى كەزەككە تۇرادى. جەڭىس كاكەن ۇلى مەنىڭ «قوڭىرقاز» اتتى اڭگىمەمنىڭ جەلىسىمەن 40 شاقتى سۋرەت سالدى, ءوزى بىرنەشە دانا شىعاردى, ايتكەنمەن بۇل جوبا ازىرگە ەسكيز كۇيىندە.
سۋرەتشىلەر تۋرالى سۋرەتشىنىڭ تاباندى تۇردە تالماي زەرتتەپ جازۋى وركەنيەتى وزىق وزگە جۇرتتى قايدام, ءدال ءبىزدىڭ قازاقتا جوقتىڭ قاسى. جەڭىس كاكەن ۇلى بۇل رەتتە بىرەگەي اۆتور. سۋرەتشىنىڭ ادەبيەت الەمىن تەرەڭ ءبىلۋىنىڭ ءوزى قيساپسىز قازىنا. اۆتور ءوزى ايتقانداي, يگەرىلمەي جاتقان سۋرەت ونەرىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىن ەلگە تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ىشىنەن بولەك قوس تىككەنى – ەرەكشە مارتتىك قۇبىلىس. ەرتەرەكتە «بۋىرقانعان بوياۋلار» اتتى ەسسەلەر كىتابىن بەلگىلى ءسوز شەبەرى جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى جارىققا شىعاردى, باسىم بولىگى شەتەلدىك سۋرەتشىلەرگە ارنالعان جانە قازاقتىڭ ءۇش تۇلعاسى بار.
«اق زەر» – جەڭىس كاكەن ۇلىنىڭ «مەنىڭ سۋرەتشىلەرىم» سەرياسىمەن شىققان تسيكلدىك ەكىنشى كىتابىنا (2023) 18 شەبەر ەنگەن, سۋرەتشىلەر, زەرگەر, گوبەلەنشى, مۇسىنشىلەر. ورال تاڭسىقباەۆ, ابۋباكىر ىسمايىلوۆ, عالىم قارجاس, عاني بايانوۆ, رايگۇل احمەتجانوۆا, الپىسباي قازعۇلوۆ, باتۋحان بايمەن, مۇرات سىدىقوۆ, ەركىن نۇرازحان, ەرالى وسپان ۇلى, بەرىك ءالىباي, سەرجان باشيروۆ, زەينەلحان مۇحامەدجان, ۆياچەسلاۆ ليۋي-كو, سەمبىعالي سماعۇلوۆ, قۇتتىبەك جاقىپ, فەدور ۆاسيلەۆ, ميحايل ۆرۋبەل.
ولار تۋرالى قىزىعا وقىپ شىعىپ, شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءمان بەرىپ, بۇرىن بىلە قويمايتىن شەبەرلەردى تانىدىم. اۆتور ءاربىر پورترەت – ءار سۋرەتشىنىڭ كەسكىنىن گرافيكتىك ۇلگىدە بەينەلەپ, سوزبەن عانا ەمەس, سۋرەت ارقىلى قوسارلاي بەرۋى ارىپتەستەرىنە دەگەن شىنايى قادىر-قۇرمەتىن تانىتىپ قانا قويمايدى. مۇنشالىق ىستىق ىقىلاس جان جومارتتىعى ەمەي نە!
زەر – قىمبات مەتالل, التىن ءتىللا. ەكىنشى ماعىناسى زەيىن, ىقىلاس, كوڭىل, قازاق زەر سالدى دەيدى. كىتاپ اتاۋى ءدوپ, اۆتور قىرۋار اقىل-وي, ىنتا-جىگەرىن قوس كىتاپقا توگىپ, قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق قورجىنىن تولتىردى. اينالىپ كەلگەندە, ءوزى ءۇشىن ەمەس, جۇرتشىلىق ءۇشىن تەر توكتى. «كوگەرىس ورنەك سالۋ» دەگەن ءسوزدى العاش رەت جىل بۇرىن ومىردەن وزعان گرافيك سۋرەتشى نۇربۇلان وتەپباەۆتان ەستىگەن ەدىم. ەسكىدە كوگەرگەن ءشوپ, گۇل بەينەسىن ويۋلاپ ورنەكتەۋدى ايتسا كەرەك.
نازەركە قىزىم كاسىبي سۋرەتشى بولعاسىن سوڭعى ونجىلدىقتا سۋرەت الەمىنە, يلليۋستراتسيا سالۋعا ەسىم كەتە قىزىعاتىن بولدىم, ءتۇپ سەبەبى ۇيدەگى كەسكىندەمە ونەرى ەنەرگەتيكاسى – سۋرەت, ءمۇسىن ونەرىنە قاجەتتى قۇرالدار, نەبىر بوياۋلاردىڭ تاڭعاجايىپ اسەرى ەكەن. سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. بىراق بۇل – مەن ءۇشىن ۇسىنسام قول جەتپەس كيەلى ونەر. ءوز باسىم 12 سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىن جازدىم, وندا V كۋرستا جەكە سۋرەت كورمەسى وتكەن ءوز قىزىم دا بار, سونىڭ ءبىرى جەڭىس كاكەن ۇلى («جىلقى بەكزات جانۋار». «قازاق ادەبيەتى», №8. 21.02.2014; ا.كەمەلباەۆا. «پاپيرۋس», 2020). جەڭىستىڭ ءوز شىعارماشىلىعىندا تاڭبالى تاس ەلەمەنتتەرى, سانا تۇپكىرىندەگى تۇيسىك, تەكتىك قاسيەتتەر مول كورىنىس تاپقان, گرافيكا مەن كەسكىندەمەنى قاتار يەمدەنگەن. جاپانعا بىتكەن جانۋار, ءمۇيىزى كوككە شانشىلا بىتكەن تۋر – جابايى بۇقالار بەينەسىن سالادى, تورعاي دالاسىنىڭ اتاۋى سودان شىققان دەسەدى. قازاقستاننىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ الەمگە تارالۋ جولدارىن, بۇل سالادا ىستەلىپ جاتقان مەملەكەتتىك ىستەردى اۆتور ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەن. بەينەلەۋ ونەرىندە جۇيەسىزدىك مەڭدەپ بارا جاتىر دەپ قىنجىلادى. تەوريالىق تالداۋ, زەرتتەۋ جازۋ ءۇشىن سىرت كوزدەن گورى سول سالانىڭ مامانى جازعانى عانيبەت. سۋرەتشىنىڭ سۋرەتشىلەر تۋرالى جازۋى – مۇقيات كورۋ, دەتالداردى قالت جىبەرمەۋ, بەينەلەۋ ونەرىن اشاتىن سوزدىك قور, ءار سۋرەتشىنىڭ ەپوستىق قارىمىن, فولكلورلىق زەردەسىن, ميفتىك ويلاۋ جۇيەسىن, كلاسسيكالىق, سيۋررەاليستىك, مودەرندىك قولتاڭباسىن انىق تانۋ. جەڭىستىڭ ءسوز ساپتاۋىندا جىراۋلار سارىنى بار. اۆتور ريتوريكالىق ساۋالدارمەن جازادى. ول ەرالى وسپان ۇلىنىڭ قولتاڭباسىن بىلاي سيپاتتايدى: «جان تورسىق توڭكەرىلگەنى قانداي, تاسباقانىڭ دومالاعانى قالاي؟ قارعانى يتەلگى تەبە مە, اتتارى كىسىنەپ, كوككە ءۇنى جەتە مە؟ جاقتىڭ ادىرناسى ءۇزىلىپ, قورقاۋدى ءىلبىسىن جارا ما؟». سۋرەتشى-زەرگەر بەرىك ءالىبايدىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋدا قازاق حالقىنىڭ كۇمىسسىز كۇن كورمەگەن باياعى قازىنالى الەمى كوزگە ەلەستەيدى. سەمبىعالي سماعۇلوۆتىڭ ءتورت ات جەككەن ءمۇسىنى داشي نامداكوۆتان نەسى كەم؟ قىرشىن جاس فەدور ۆاسيلەۆ كلاسسيكالىق ورىس ادەبيەتىن قىلقالام قۇدىرەتىمەن تولىقتىرا تۇسكەنى عاجاپ. دۇنيەدە نيكوليا وكتاۆ تاسسار سياقتى ءبىز بىلمەيتىن نەبىر كەرەمەت سۋرەتشىلەر بار. ويشىلدىق قاسيەتىن تاني ءتۇسىپ, جەڭىس كاكەن ۇلىن وقۋ ارقىلى تۇيگەنىم, باياعىدا سۇيەگى قۋراپ قالعان ناعىز سۋرەتشىلەردى قۇداي قالاسا, ۋاقىتى كەلگەندە بۇقارا حالىققا قايتا اشاتىن سۋرەتشىلەردىڭ ناق وزدەرى بولىپ شىقتى.
سولتۇستىك كيپردەن شىققان ميلليونەر سۋات گيۋنسەل مىرزا جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا نيكوسيادا «قازىرگى زامان ونەر مۋزەيىن» تۇرعىزىپ, جۇزدەگەن قازاق سۋرەتشىسىن ءوز قارجىسىنا شاقىرىپ, مۋزەي قورىنا كارتينالار سالعىزىپ العانىن جەڭىس كاكەن ۇلى سۇيىنىشپەن جازادى. دەمەۋشىلىك نەدەن تۋادى؟ وي اريستوكراتياسىنان, سانا بەكزاتتىعىنان تۋادى. مەتسەنات, اتىمتاي جومارت سياقتى اتتارى وشپەيدى, ولار جارلىلىق مەڭدەپ, جارتى لاشىقتا قور بولعان قاس دارىنداردى جارتى الەمگە تانىتۋعا باستايدى.
«اق زەر» اتتى قوس كىتاپ تانىمال سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلىنىڭ تەڭدەسى جوق قايراتكەرلىگى دەپ قابىلدايمىن.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى