اباي ەلى ءيسى قازاقتىڭ نازارىنداعى كيەلى مەكەن. شىر ەتىپ تۋعاننان كۇللى عۇمىرىن تۋعان ەلدەن تابانى اجىراماي, ىرگەسى سوگىلمەي وتكىزگەن جازۋشى كامەن ورازاليننىڭ ايتارى بولەك. “اباي اۋىلىنا ساياحات” اتتى كىتابىندا كامەن اعا اڭگىمە باسىن ءا دەگەننەن ىرعىزباي اۋلەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ۇرپاقتارىنىڭ بىرەگەيى شاكارىم اقىننىڭ قايعىلى تاعدىرى تۋرالى سوزدەن باستايدى. “حاليتوۆ بولسا قاراسارتوۆتار كەزەڭ اسىسىمەن-اق شاكارىمدى اۋزىنان اتقان”. (“اباي اۋىلىنا ساياحات”, “جالىن” باسپاسى, 1994 جىل). ابزال قاراسارتوۆ ويشىل اقىن, اۋليەلىگى داۋ تۋدىرمايتىن, قازاق ولەڭىندە تەوديتسەيا (اللاشىلدىق سارىن, ءدىني پوەزيا) جانرىن ەرەكشە سۋفيلىق دەڭگەيگە, تولىق ادام دارەجەسىنە جەتكىزگەن, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلى ءشاكارىمدى ولتىرگەن جالدامالى جەندەت. كەڭەس وكىمەتى ەسكىنى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋعا بەت قويعاندا وسى قاراسارتوۆ سياقتى اياۋسىز ادامداردى جازباي تانىپ, تاڭداپ العان. تاپ كۇرەسىنەن الابوتەن ءبىر ميستيكالىق قۇبىلىس شاكارىم اۋليە مەن قاراسارتوۆ تەكەتىرەسىنىڭ نىشانى بولدى. “قاراسارتوۆتىڭ ءشاكارىمدى اتۋعا ارنالعان ساپارىندا جانىنا ەرتكەن ادامدارىنىڭ ىشىندە ءبىر دە ءبىر جەرگىلىكتى جەردىڭ كىسىلەرى بولماعان”. “بۇكىل شىڭعىستاۋ اۋدانىندا بۇرىن بەس جۇزگە تارتا شاڭىراق ابايدىڭ رۋى ىرعىزبايدان عانا – بالتاقاي تولعانباي ۇلىنان باسقالارى تەگىس بوسىپ كەتىپ, بۇكىل ءبىر رۋدىڭ ادامدارى باستارى اۋعان جاققا قايىر تىلەپ, قاڭعىدى”, دەيدى جازۋشى.
ابايتانۋ, شاكارىمتانۋ, مۇحتارتانۋ عىلىمدارى مەن تاريحشىلار ءۇشىن اينالىپ كەتۋگە بولمايتىن كىتاپتىڭ ءبىرى كامەن ءورازاليننىڭ وسىناۋ كىتابى. مۇحتار اۋەزوۆ سيياقتى عۇلامانىڭ جاۋلارى از بولماعانىنا كامەن اعا وسى ەڭبەگىندە توقتالادى. ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى مەن ونىڭ ءىزباسارلارى تۋرالى ايتقىزباۋعا تىرىسقان. “ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەندىگى ءبىر توبى 1925 جىلى سەمەيدە شاكارىم, تۇراعۇل, مۇحتاردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن شىعىپ تۇرعان “تاڭ” جۋرنالىن كورسە دە كورمەي, اتتاپ ءوتىپ جاتتى”. (سوندا).
جازۋشى مۇنىمەن نەنى ايتقىسى كەلدى؟ اباي ەلىنىڭ زورلىق-زومبىلىق پەن قياناتتىڭ نەشە ءتۇرىن باستان كەشىرسە دە ورنىندا بار وڭالىپ, زامانا سوققىلارىنان جەڭىپ شىعاتىنى تەك, گەنەتيكا دەگەن قۇدىرەتتىڭ قاسيەتى بولسا كەرەك.
بۇل كىتاپتا مۇحاڭداي دانا جازۋشىمەن قوشتاسۋ مەزەتى مەن جوقتاۋدى كامەن اعا ءوزى كورىپ كۋا بولعان جاعدايدى سۋرەتتەيدى. كامەن اعا ۇلى جازۋشى ۇيىندە اقتىق رەت ءتۇنەتكەندە كۇزەتكەن ءۇش ادامنىڭ ءبىرى, ەڭ جاقىن ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان. توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان. “مۇحاڭدى اباي ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى پانالادى. ونىڭ قامقورلىعىنان قاعابەرىس قالعان بىردە-ءبىرى جوق” دەيدى ول. بۇل دەرەكتى پروزا قاسيەتتى اباي الەمىنە دەگەن قيماستىق. كامەن ورازالين ءۇشىن وسى الەمنەن اسىل جوق. سونىڭ ءۇشىن ول اباي, مۇحتار سينتەزىن, وسى ولكە مەن ءسوز قۇدىرەتىنە, قازاقتىڭ اباي دەگەن قازىناسىنا قاتىسى بار دۇنيەنى تەگىس قامتىپ ايتادى. مۇندا مۇحاڭنىڭ اينالاسىنا قاتىسى بار بەلگىلى دە, بەلگىسىز ىزگى جانداردىڭ ەسىمدەرى ايتىلادى. مىسالى, مۇحاڭدى اتا ءداستۇرىمىزبەن جوقتاپ جىر ايتقان ايەلدەردىڭ ەسىمى. مۇحاڭنىڭ قۇلپىتاسىنا ويىلعان ءسوز دە اباي قاينارىنان شىققان, جاقسىنىڭ رۋحى ولمەيتىنى تۋرالى ءسوز. كامەن اعا سەمەي قالاسىنىڭ ءار تاسىنىڭ تاريحىن بىلەدى. بۇل دا اباي الەمى. “مۇحتار اعا ءوز ەلىنە ەشۋاقىتتا جالعىز كەلىپ كورگەن ادام ەمەس” دەدى ول. كامەن ورازالين ول كىسىنىڭ قاسىندا جۇرگەن. شەجىرە دەرەكتەر مول ءارى قۇندى. جازۋشىنىڭ ءسوز قورىنان بۇل كىتاپتا “...اكە مەن اعا ابىرويىن پايدالانىپ, ۇنەمى بۇزىقتىق جاعىندا جۇرەتىن داۋلەتماس ادام” دەگەن تىركەستەگى “داۋلەتماس ادام” دەگەن تىڭ ءارى تىركەس كەزىكتى, راسىمەن ءدوپ ۇعىم. “ەندى توبىقتىلار مالىمىزدى شاۋىپ قانجۋار الادى دەپ قورىققان ماتايلار...” – بۇل ەڭلىك پەن كەبەكتەن كەيىنگى وقيعا, “قانجۋار الۋ”, بۇل دا مايەگى كۇشتى ەسكى ءسوز. قازىر مۇنى كەك قايتارۋ دەي سالامىز.
“اباي اۋىلىنا ساياحات” – جولباسشى كىتاپ. راسىمەن جازۋشىمەن بىرگە ساپار شەگەسىز. ۇلىلاردىڭ ءىزى قالعان جەرلەردى ءسۇيىپ جازۋدان تانباۋ. مۇحاڭنىڭ “قورعانسىزدىڭ كۇنى” اتتى اڭگىمەسىندەگى عازيزا بەينەسى قيالدان تۋماعانىن وسى شىعارما ايقىندايدى, سەبەبى جاس قىزعا قيانات قىلعان تاسجۇرەكتەردىڭ ەسىمدەرى شاكارىم قاجىنىڭ اۋزىمەن ايتىلادى. 114 بەتتە كۇشىكباي اسۋىندا توقتاپ, قابىرگە دۇعا ەتكەندە شاكارىم قاجى ء“بىزدىڭ يتتەردىڭ زورلىعىنان ءولدى عوي” دەيتىن تۇسى بار. “ول كىم؟ – دەپ سۇراعانىمدا, ء“شوپىش پەن بايتىك” دەپ ايتادى. عازيزانىڭ سوڭىندا اڭىراپ قالعان ەكى اناسى دۇنيە سالعاندا “ەكى سورلىنىڭ قىرقى مەن جەتىسىن بەرگەن” شاكارىم اقىن ەكەنىن وقىرمان وسى كىتاپتان وقىپ ءبىلەدى. سونداي-اق, مۇحاڭنىڭ شىققان تەگى تۋرالى دا انىق تا مول دەرەك بار.
“قازاق دالاسىنا ونەر شىڭى, ولەڭ تاۋى بوپ ورناعان, اباي ولەڭدەرىنىڭ اتا مەكەنى – اقشوقى”. “اقشوقىنىڭ توپىراعىنا ەڭلىك پەن كەبەكتىڭ قانى سىڭگەن”. مۇنداي تاريحي دەرەكتەر شىعارمادا اياق باسقان سايىن كەزدەسۋى زاڭدى. كامەن ورازالين اباي اۋىلىنىڭ ابىزى دەپ ماقتانامىز. اباي ەلىنىڭ شەجىرەسى مەن تاريحىن بۇل كىسىدەن ارتىق بىلەتىن جاندار سيرەك شىعار. جازۋشىنىڭ “ابايدان سوڭ” اتتى ءتورت تومدىق كىتابى سونىڭ ايعاعى. ول ەندى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
ايگۇل كەمەلباەۆا.