بىرىڭعاي تاريف قولدانىسقا ەنەدى

تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ شەشىمىنە سايكەس 2010 جىلعى 1 تامىزدان باستاپ ۇلتتىق ەلەكتر تورابى ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ قىزمەتىنە بارلىق ساناتتاعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن 0,94 تەڭگە/كۆتس مولشەرىندەگى بىرىڭعاي تاريف قولدانىسقا ەنەدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدىڭ ءبىرىڭ­عاي ءتاريفى بۇرىن قولدانىستا بولعان, ياعني جەتكىزىلگەن ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ كيلوۆاتت-ساعاتىنا تولەنەتىن 0,762 تەڭگەدەن 1,216 تەڭگەگە دەيىنگى 8 ايماقتىق ءتاريفتىڭ ورنىنا ەنگىزىلىپ وتىر. بىرىڭعاي تاريفكە كوشۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (حقدب) الدىندا­عى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ ءتاريفىنىڭ قاشىقتىققا تاۋەلدىلىگىن جويۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدا قورىتىندى كەزەڭ بولماق جانە ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ قول جەتىمدىلىگىن, سونىڭ ىشىندە كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋ-يمپورتتتاۋ مەن ترانزيتتىك وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن سۋبەكتىلەردىڭ تەڭ قۇقىن قامتاماسىز ەتپەك. ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ قىز­مەتىنە بىرىڭعاي ءتاريفتىڭ ەنگىزىلۋى مەن اقىرعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىنداعى “KEGOC” اق ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, الماتى, قوستاناي وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى 1-2,5%-عا تومەندەيدى دەپ كۇتىلۋدە, دەپ حابارلادى “KEGOC” اق ءباسپاسوز قىزمەتى. سارالانعان تاريف — اقتالعان ءادىس ساراپشىلار ەنەرگيانى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قازاقستاندى دا قوسىپ ءجۇر. “كوپ تۇتىنۋ” دەگەننەن گورى “ىسىراپ­سىز, ەسەپسىز پايدالانۋ” دەۋ قي­سىنعا كەلەتىن ءتارىزدى. ەڭ ارزان  ەنەر­گيا ەلىمىزدە وندىرىلە تۇرا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ  ەنەرگيا تۇ­تىنۋى الەمدىك  ماڭىزداعى  ورتا­شا دەڭگەيدەن 2,5 ەسە كوپ. وسىن­دايدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ  “ەلەكتر ەنەرگياسىن بار­لىق جەردە بىردەي ۇنەمدەۋگە ءبىزدىڭ كاسىپورىن­دارىمىز بەن ازاماتتا­رىمىز ءالى كىرىسە قويعان جوق. ارزان ەنەرگيانىڭ سارقىلا باستاعانىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. از تولەگىمىز كەلسە, كوپ ۇنەمدەۋ كەرەك. بۇل اركىمنىڭ قامى بولۋى قاجەت”–دەگەن سوزدەرى ويعا ورالادى. ءيا, بۇگىندە  ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ماسەلەسى الەمدىك ماڭىزعا يە بولىپ وتىر­عانى جاسىرىن ەمەس. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا  جۇمىس سا­پا­رىمەن  كەلگەن  قر تابيعي مو­نو­پوليالاردى  رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆپەن بولعان  القالى باسقوسۋدا ەلەكتر ەنەرگياسى جانە سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىنىڭ سارالانعان تاريفتەرى, ەنەرگيا تۇتىنۋ شارۋاشىلىعى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, مەنشىكتى پاي­دالانۋ شىعىندارىن تومەندەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق  شارۋا­شىلىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە بايلا-نىستى تابيعي مونوپوليا سۋبەك­تىلەرى, ساراپشىلار جانە اقساقال­دار كەڭەسى,  قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى  ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ورتاق تاقىرىپ اياسىندا پىكىرلەر الماستى. كەڭەستى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ كىرىسپە سوزبەن اشىپ, تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. جينالعاندار الدىندا اگەنتتىك توراعاسى  ن.الدابەرگەنوۆ ەلبا­سىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جول­داۋى بويىنشا  بايانداما جاساپ,  ەنەرگيا ۇنەمدەۋدە  اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا, سۋدى جانە ەنەرگيانى ءتيىمدى جۇمساۋ, ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان  سارا­لانعان تاريفتەردىڭ ىڭعايلى تەتىكتەرىن ەنگىزۋ جايىنا كەڭىنەن توقتىلدى. سارالانعان تاريف­تەردىڭ تۇتىنۋ­شىلار توبى بويىن­شا 12 وڭىرگە ەنگىزىلگەنىن,  قورىتىندىسى كوڭىل كونشىتەرلىك ەكەنىن  ايتا كەلىپ, ناقتى مىسالدار كەلتىردى. سۋ  ارنالارىنىڭ كىرىسى—12,5  ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, سۋدى ۇنەمدەۋ 10 پايىزعا جەتكەن.  قابىلدانعان تۇزەتۋلەرگە سايكەس ەندى تۇرعىندار­دىڭ تۇتىنۋ كولەمىنە ورايلاس­تىرىلعان  تاريفتەر جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ دايىندىق جۇمىستارى باستالماق. بۇل ورايدا  الەمدىك تاجىريبە جان-جاقتى زەرتتەلىپ,  دامىعان ەلدەردە ءجيى قولدانىلاتىن 3 دەڭگەيلى سارالاۋ تاڭداپ الىنعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا  سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ قورى شەكتەۋلى كورىنەدى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ جەر استى سۋ قورىنىڭ مولشەرى 17,4 ميلليارد تەكشە مەتر بولسا, جىلدىق تۇتىنۋ 1,3 ميلليارد تەكشە مەتردەن اسىپ كەتكەن.  جەر ءۇستى سۋى دا ۇلكەن ىسىراپقا يە. تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي سۋعا سارالانعان تاريفتەردى قولدانۋ وراسان ىسىراپشىلدىقتى ازايتىپ,  تۇتىنۋشىلاردىڭ  قاراجاتىن ۇنەم­دەۋمەن قاتار ولاردى تۇتى­نۋشىلىق  مادەنيەتكە دە ۇيرەتەدى, – دەدى بايانداماشى. ن.الدابەرگەنوۆ  ەنەرگيا تۇتى­نۋدى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا 15 وڭىردە  تاۋلىك زونالارى بويىنشا  سارالانعان تاريفتەردىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن, ونىڭ الەۋەتتى اسەرى الماتى قالاسى مەن قىزىلجار وڭىرىندە ەرەكشە سەزىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ەلىمىزدە 2 دەڭ­گەيلى  سارالانعان تاريف قولدانىل­سا, بۇدان بىلاي 3 دەڭگەيلى جۇيەگە  كوشۋ قاراستىرىلعان. ەلەكتر, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ, گاز جانە سۋدىڭ شىعىندارىن تومەندەتۋ, الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ ناتيجەسىندە  نورماتيۆتىك شىعىندار –2,8 ميل­ليارد,  نورماتيۆتەن تىس ىسىرا­پ­تار – 3,9 ميلليارد تەڭگەگە ازاي­عان.  2014 جىلعا قاراي  شىعىندار كولەمىن 13,5 ميلليارد تەڭگەگە كە­مىتۋ مىندەتى تۇر. جيىندا وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەكەمەسىنىڭ باستىعى انتون فەدياەۆ “جول كارتاسىنا” بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى ايتىپ بەردى.  بىلتىر  59 جوبا قولعا الىنىپ, 1,4 ميل­ليارد تەڭگە جۇمسالعان. 50 شاقى­رىمداي  سۋ, جىلۋ, كارىز جۇيەلەرى جوندەلگەن. بيىل بۇل باعىت بويىنشا 2 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 32 جوبا  جۇزەگە اسىرىلماق. ول ىسىراپشىلىققا جول بەرۋدىڭ ەكى سەبەبىن جۇرتشىلىق قاپەرىنە سالدى. ءبىرىنشىسى, ەلەكتر, جىلۋ, سۋ جۇيەلەرىنىڭ 56-88 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن. ەكىنشىسى,  پاتەر يەلەرى ءوز باسپانالارىن تالاپقا ساي كۇتىپ-ۇستاۋعا جەتە ءمان بەرمەيدى. ءالى ماسىلدىق پيعىل باسىم. سونىڭ سالدارىنان  جىلۋ شىعىنى 31,9 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. “پەتروپاۆل سۋ” اق پرەزيدەنتى  ساعىندىق بەگاليننىڭ ءۇنى جارقىن شىقتى.  ونىڭ بيىك مىنبەدەن بۇلايشا شاتتانا سويلەۋىنە سەبەپ جوق ەمەس. ۇنەمى سىننان, ارىز-شاعىمنان كوز اشپايتىن كاسىپ­ورىن  وتكەن جىلدى 661 ميلليون تەڭگە كىرىسپەن اياقتاعان. سارالانعان ءتاريفتى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسى بۇل! مەكەمە جەتەكشىسى  ءالى دە پروب­لەمالاردىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن جاسىرمادى. مىسالى, ايلىق  ەڭبەكاقىنىڭ ماردىمسىزدىعىنان  تاجىريبەلى ماماندار تۇراقتاي بەرمەيدى. “سولتۇستىك قازاقستان ەنەرگو ورتالىعى” جشس  ديرەك­تورى ەدىل كوپەنوۆ  سارالانعان تاريفتەرگە كوشۋدىڭ باستى ماقساتى – تۇتىنۋشىلاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋعا دەگەن ىنتاسىن تۋدىرۋعا جۇمىلدى­راتىنىن,  سوعان وراي  44 ميلليون تەڭگە ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزىلگەنىن, تومەن تاريف ساقتالىپ قالا بەرەتىنىن اڭگىمەلەدى. پارلامەنت ءماجىلىسى جانىنداعى قوعامدىق پالاتانىڭ مۇشەسى,  پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى اسسوتسيا­تسياسىنىڭ توراعاسى سەرگەي حۋدياكوۆ 900-گە جۋىق كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ  23 پايىزى جارتى عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعانىن,  40 پايى­زىنا 40-45 جىل بولعانىن, جىلۋ ەسەپتەگىشپەن 21, سۋ ەسەپتەگىشپەن 80 پايىزى عانا قامتىلعانىن, بەرەكەسىزدىك كوزدەرىن وسىلاردان ىزدەۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قانشا ايتىلسا دا, كوپتەن بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءبىر ماسەلە – قىزىلجار وڭىرىندە  ەلەكتر قۋاتى باعاسىنىڭ ارقيلىلىعى ەدى. 8 اۋداندا  ءبىر كيلوۆاتت ەلەكتر قۋاتى 7,72 تەڭگە بولسا, “كوكشەتاۋ ەنەرگو” جشس قامتاماسىز ەتەتىن 5 اۋداندا 11,92 تەڭگەنى قۇرايدى.  بۇل مەكەمە ەلەكتر قۋاتىن قىزىلجار وڭىرىنەن العانىمەن, جەتكىزۋ جانە تاسىمال شىعىندارىن  شامادان تىس ارتتىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. باعاداعى سايكەسسىزدىك تالايلاردىڭ شىمبايىنا باتىپ, ورىندى رەنى­شىن تۋعىزىپ ءجۇر. ءتيىستى ۆەدو­موستۆو باسشىلارى ەلەكتر قۋاتىن ارزانداتۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىندى. ءبىرى 30 مەگاۆاتت  قۋاتتى كوكشەتاۋلىقتارعا بەرىپ,  جەتكىزۋ مىندەتىن وزدەرىنە الۋدى قولايلى كورسە, ەكىنشىسى جەرگىلىكتى جەرلەردە جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن قۇرۋدى ايتىپ,  شاما كەلسە ءوز مۇددەلەرىن  كوزدەيتىندەرىن اڭداتىپ الدى. اينالىپ كەلگەندە,  قىزىلجار وڭىرىنەن قۋات الۋ تيىمدىلىگىن ەشكىم جوققا شىعارماعانىمەن, جەتكىزۋ قىزمەتىن قايتادان قۇرۋ جايىنا  ويىسقاندا پىكىر ەكىگە جارىلدى. نۇرلان شادىبەك ۇلى  سويلەۋشى­لەر­دىڭ وي-پىكىرلەرىن اسىقپاي تىڭداپ العاننان كەيىن  5 اۋدان ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋ جولى تابىلعانىن,  ماسەلەنى بايىپپەن شەشۋدى تاپسىردى. “تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن  نارىقتار تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلگەن  وزگەرىستەر مەن تولىقتى­رۋلارعا سايكەس الدا  اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ. مۇددەلى ورىندار  سارالانعان  تاريفتەر بويىنشا  رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىز­مەتتەردى ۇسىنۋعا, ال تۇتى­نۋشىلار  وزدەرى پايدا­لا­نىلعان قىزمەتتەرگە  ۋاق­تىلى ءارى تولىق تۇردە اقى تولەۋگە مىندەتتى. ستراتەگيالىق ءىس-شا­رالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا  اگەنت­تىك ينۆەس­تيتسيا تارتۋ ەسەبىنەن دە  قىزمەت ساپاسىن  جاقسارتۋدى ماقسات ەتەدى, –دەي كەلىپ, ن. الدابەرگەنوۆ  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تاجىريبەسىن قولداپ, وڭ باعا بەردى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى دامىتىلاتىن بولادى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2012 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىسىن ءجۇز پايىز قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ەلەكتر كوزدەرىن دامىتۋ ماقساتىنا نەگىزدەلگەن. اتالعان باعدارلاما بويىنشا اعىمداعى جىلدا 144 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن بولسا, ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا 72 جوبا ىسكە قوسىلىپ وتىر. ال جالپى باعدارلاما بويىنشا 5 جىل ىشىندە 320 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ ماقساتى العا قويىلعان. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا ماماندارىنا بارلىق يندۋستريالىق جوبالاردى ەنەرگيا رەسۋرستارىمەن جانە ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى قويىلۋدا. وسىعان وراي ەلەكترەنەرگەتيكا سالاسىندا 13 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. بيىلعى جىلدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كورسەتكىشتەرىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكا كولەمىندە ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋ كورسەتكىشى 41,87 ملرد. كۆت/ساعاتتى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,7 %-عا وسكەن. جيناقتاۋشى ديناميكالىق كورسەتكىشتەردى ساراپتاۋ بويىنشا 2010 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋ مەن ءوندىرۋدىڭ كورسەتكىشى 83-84 ملرد. كۆت/ساعات بولىپ, 8-10 %-عا وسكەن. ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋدى وسى قالىپتا ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇمىس اتقارىپ تۇرعان ەلەكتر جۇيەلەرى كولەمىن كەڭەيتۋ قۋاتىن ارتتىرۋ, جاڭا قۋات باسقاراتىن ەلەكتر ەنەرگيالىق وبەكتىلەرىن سالۋ قاجەت دەگەندى العا تارتادى ماماندار. جالپى, ءبىز ەلەكتر ەنەرگياسى جايىندا ءسوز قوزعاعاندا ەلەكتر تاراپتارىن دا اينالىپ وتە المايمىز. ەلەكتر تاراپتارىن دامىتۋ ارنايى باعىتتارعا سايكەستىرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە تەحنيكالىق قارۋلاندىرۋ, قىزمەت اتقارىپ تۇرعان ەلەكتر تاراپتارىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ قولدا باردى كۇتىپ ۇستاۋ جانە ەلەكتر وندىرەتىن جاڭا نىساندار سالۋ سەكىلدى باعىتتار بار. مىنە, وسى باعىتتار ەلەكتر توراپتارىن دامىتۋدا بارىنشا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, سالا ماماندارىنىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىپ وتىرعان باعىت-باعدارلارى جوعارىدا اتالعان جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىندا زور ماڭىزعا يە. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدا كەپىلگە قويار م ۇلىكتىڭ بولماۋى ەلىمىزدىڭ ەلەكترو­ەنەرگەتيكالىق رىنوگىندا ينۆەستيتسياعا دەگەن مۇقتاجدىقتى تۋىنداتۋدا. سوندىقتان ۇكىمەت­تىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن وسى سالاداعى نارىق­تىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. ول تۇجىرىم­دامادا قۋات تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ سىندى ماقساتتار دا بار. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ بارلىعى دا وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋى جولىنداعى العىشارتتار ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى بويىنشا جاسالىپ جاتقان قاناتقاقتى جوبالاردىڭ جۇزەگە جىلدام اسۋى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنى ايقىن. ءابدىراحمان قىدىربەك. دەنساۋلىق تامىرى تاۋەلسىز قازاقستانداعى تۇڭعىش ميا زاۋىتى ورال وڭىرىندە پايدالانۋعا بەرىلدى ەلباسى قويىپ وتىرعان بۇگىنگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتتەردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن دامىتۋ, ءدارى-دارمەك ونىمدەرىنىڭ ەلۋ پايىزدان استامىن ءوز ەلىمىزدە ءوندىرۋ. وسىناۋ جاۋاپتى دا كۇردەلى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2014 جىلعا دەيىن دەپ بەلگىلەنگەن. وتكەن سارسەنبى كۇنى ورال وڭىرىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن تاۋەلسىز قازاق­ستانداعى تۇڭعىش ميا زاۋىتى ەلباسى تاپسىرماسى ىسكە اسۋىنىڭ جارقىن ءبىر كورى­نىسى. ويتكەنى, ينديادان اكە­لىنىپ جابدىقتالعان بۇگىنگى زامانعى زاۋىت قوندىر­عىلارى ارقىلى جوعارى ساپالى ءدارى ونىمدەرى مەن ءار ءتۇرلى ەمدىك پرەپا­راتتاردى شىعارۋعا بولادى. سون­داي-اق وسىندا وندىرىلەتىن ميا تامىرى حيميا, تەمەكى , پار­فيۋمەريا جانە كوسمەتيكا سالا­لارىندا دا كەڭىنەن قولدا­نىل­ماق. تۇساۋى كەسىلگەن ينۆەس­تيتسيالىق جوبا كلاستەرلىك باعىتقا نەگىزدەلگەن. ياعني مۇندا ميا ءوندىرۋدى قولعا الۋ­دان باستاپ, ونىڭ تامى­رىن جيناۋ, وڭدەۋ ءارى ونى دايىن ءونىم تۇرىنە جەتكىزۋگە دەيىنگى بارلىق جۇمىستار ءبىر جەردە اتقارىلماق. قازاقستاندا ازىرلەنگەن ميا تامىر ءونىمى ءوزى­نىڭ ساپاسى ءجو­نىنەن ەۋروپالىق جانە الەمدىك دەڭ­گەيدەن كەم تۇسپەيدى دەپ كۇتىلۋدە. ساراپ­شى­لاردىڭ باعا­لاۋىنا قاراعاندا, ورالدان شى­عا­رىلاتىن ميا ءونى­مىنىڭ ءوزىنىڭ كون­سەنتراتسيالىق قۇ­رامى بويىنشا الەمدىڭ سۇرا­نىستاعى وسى تەكتەس ءونىم تۇرلەرىنەن اجەپتاۋىر ارتىقشىلىعى بار كورىنەدى. ەكستراكت جانە ۇنتاق تۇرىندە ازىرلەنگەن ميا تامىرلارى اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلماق. قانداي وندىرىستىك جوبا بولماسىن ول العاش قولعا الىنعان كەزدە وعان قا­جەتتى شيكىزاتتىق بازا قوسا ەسكەرىلمەسە, ول جارتى­كەش كۇيىندە قالىپ قوياتىنى بەلگىلى. ءبىر جاقسىسى  جوبا اۆتور­لارى مۇرات تولە­باەۆ باستاعان “ليكوريس قا­­زاقستان” جشس جەتەك­­شىلەرى بۇل ماسەلەگە جەتكىلىكتى ءمان بەرگەنى بايقالادى. بىرىنشىدەن, اق­جايىق ءوڭىرىنىڭ دالالىق القاپتارىندا ميا جابايى تۇردە وزىدىگىنەن ءوسىپ ونەدى. ماماندار­دىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, وسى قوردىڭ ءوزى ميا زاۋىتىن شيكىزاتپەن تولىق قامتۋعا جەتەدى ەكەن. “ليكوريس قازاقستان” جشس يەلىگىنە قاراستى 5 مىڭ گەكتاردى  قۇرايتىن القاپتىڭ ءوزى زاۋىتتىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. جاڭا ءوندىرىس وشاعىندا ەكى جۇزگە تارتا ادام تۇراقتى جانە ماۋسىمدىق جۇمىستارعا تارتىلماق. ەكىنشىدەن, بولاشاق ءوندىرىس يەلەرى الدىن-الا جاسالاتىن ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەرگە جول اشپاسا, وعان جەتكى­لىكتى ءمان بەرمەسە, ءوز وندىرىستەرىن ورتا جولدا قۇلاتىپ الۋلارى عاجاپ ەمەس. بۇل تۇرعىدا دا جوبا اۆتورلا­رىنىڭ قۇنتتىلىعى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. ولار ميا تامىرىن وڭدەۋ ىسىنە كىرىسپەس بۇرىن ونىڭ تاريحى مەن تەحنو­لوگياسىنا, ميا وسەتىن اۋدان­داردىڭ ءونىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرىنە, ودان جاسالاتىن دارىلىك زاتتاردىڭ قاجەتتىلىگىنە, باسقا ەلدەردەگى ميا ءوندىرىسىنىڭ ءجاي-كۇيىنە زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزىپتى. ءۇندىستان, جاپونيا, ەۋرووداق ەلدەرىندەگى مامان-عالىمدارمەن پىكىرلەسىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزگەن سوڭ عانا جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولعا الىپتى. الەمدىك نارىقتا جىلىنا ءجۇز مىڭ توننا ميا تامىرى وڭدەلەدى ەكەن. قازاقستاندىق زاۋىت جىلىنا ءۇش مىڭ توننا ءونىم شىعارۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل وتاندىق ءوندىرىس وشاعى الەم نارىعىنىڭ ءۇش پايىزىن قۇرايدى دەگەن ءسوز. ءسوز سوڭىندا اتالعان نىسان “ەگە­مەن قازاقستان” گازەتىنىڭ نازارىندا بولعانىن, جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باس كەزىندە ورىن العان قارجىلىق كەدەرگىلەر جونىندە ماسەلە كوتەرگەنىن دە ايتا كەتكەندى ءجون سانايمىز. ءارى گازەت سوزىنە قۇلاق اسقان بارلىق مۇددەلى قارجىلىق ۇيىمدارعا ريزا­شى­لىعىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 558 ميل­ليون تەڭگە. ول “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى مەن قازاقستان دامۋ بانكىسى ارقىلى قارجىلاندىرعان. مۇنىڭ سىرتىندا مەنشىك يەلەرى جۇمساعان قارجىنىڭ قۇنى 59 ميلليون تەڭگە كولەمىندە. ءتۇيىپ ايتقاندا, قازاق­ستاندا بالاماسى جوق ميا زاۋىتى ءوندىرىسى ەلباسى قويعان تالاپتار ۇدەسىنەن شىعاتىنىنا, ءسويتىپ ەلگە قاجەتتى ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە ءتيىستى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم مول. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى. المانىڭ وتانى – قازاق جەرى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگ عالىم­دارى جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى المانى دنك-عا تەكسەرگەن كەزدە, اتالمىش جەمىستىڭ جەۋگە جارامدى قازىرگى ءتۇرى ەڭ العاش رەت قازاق جەرىندە, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا پايدا بولعانىن انىقتاپتى. بۇل جاڭالىق بيولوگيا سالاسىنا ەداۋىر وزگەرىستەر اكەلىپ وتىر. سەبەبى, عالىمدار بۇرىندارى ال­مانى ءارتۇرلى وسمدىكتەر مەن جەمىستەردىڭ بۋدانداسۋىنان پايدا بولعان دەپ جورامالداي­تىن. ال سوڭعى وزگەرىس ناتيجەسىندە جەر بەتىن­دەگى المالاردىڭ قازاق الماسىنان شىققانى تولىق دالەلدەنىپ وتىر. “الما اعاشتىڭ گ ۇلىن­دەي-اۋ, تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي-اۋ” دەپ حالقىمىز ءان-جىرعا بەكەر قوسپاعان ەكەن. كۇندەلىكتى اسىمىزعا پايدالاناتىن كارتوپ ەڭ العاش رەت امەريكا قۇرلىعىنان شىققانىن ەلدىڭ ءبارى بىلسە دە, اپورتتىڭ وتانى قازاق جەرى ەكەندىگى عىلىمداعى توسىن جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. “الما تاريحى” كىتابىنىڭ اۆتورى بەري دجۋنيپەردىڭ پىكىرىنشە المالاردى قازاق جەرىنەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراتقان كادىمگى ايۋلار. جەمىستىڭ ەڭ ىرىلەرىن تاڭداپ الىپ, باسقا جاققا اۋعان كەزدە ولارمەن بىرگە داندەرى قالىپ كەتىپ وتىرعان. تاريحتا بۇعان دەيىن سيۆەرس الماسى اتىمەن بەلگىلى الما اعاشى قازاقستاننىڭ تارباعاتاي, جوڭعار الاتاۋى, ىلە, قىرعىز الاتاۋلارى مەن قاراتاۋ­دىڭ بوكتەرىندە قالىڭ ورنالاسىپتى. كەزىندە وسى سيۆەرس الماسىن جەرگىلىكتى كىشكەنتايلاۋ ءتاتتى المالارمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى الماتىنىڭ اپورت الماسى پايدا بولعان ەكەن. تارباعاتاي جەرىندە Cيۆەرس الماسىن ارنايى تاپسىرىسپەن ءوسىرۋشى, مىقتى كۇزەتپەن قورعالعان ارناي ءۇش بوتانيكالىق باق بار. بۇل جەردە “سەمەي ورمانى” مەملەكەتتىك ورمان تابي­عي رەزەرۆاتىنا قاراستى تاۋ-دالا فيليا­لىنىڭ ءۇرجار ورمان شارۋاشىلىعى ورنالاس­قان. ءۇرجار شىعىس قازاقستاندى جەتىسۋمەن جالعايتىن ءوڭىر. جەرگىلىكتى جەردىڭ تابيعاتى كەرەمەت. جۇماقتىڭ ءتورى دەرسىڭ. ورمان جەرىنىڭ قىر-سىرىن قالامگەرلەر قاۋىمعا ورمانشى ەرەجەپ تەمەشوۆ بارىن سالا ءتۇسىندىرىپ كەلەدى. –سيۆەرس الما اعاشى ورىس بوتانيگى, ءدارىحاناشى يۆان سيۆەرسوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. تارباعاتايدىڭ اسەم تابيعاتىن ارالاي كەلە ول ادەمى, ءىرى ءارى ءتاتتى المالارى بار الما اعاشىنا نازار اۋدارادى. وسىدان 200-دەي جىل بۇرىن, 1793 جىلى سيۆەرسوۆ وسى ءىرى المانى سۋرەتتەپ, زەرتتەپ جازىپ كەتەدى,–دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. الەمنىڭ بارلىق عالىم­دارى المانىڭ وسى تۇرىنە ەرەكشە قىزىعۋشى­لىق تانىتىپ وتىر. اتاقتى اكادەميك ايماق جانعاليەۆ كەلىپ, ۇزاق جىلدار بويى وسى المانى زەرتتەدى. امەريكانىڭ بوتانيكتەرى مەن بيولوگتارى بىرنەشە رەت ەكسپەديتسيالىق ساپارمەن كەلىپ, ءبىزدىڭ تاۋلارىمىزداعى تابيعي المالارعا تاڭدانىپ كەتتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, سيۆەرس الماسىن بولاشاقتا المانىڭ ءدامىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. ولار تۇقىم الۋ ءۇشىن وزدەرىمەن بىرگە قازىرگى المالارىمىزدى الىپ كەتتى. الما اعاشىنىڭ بۇتا تامىرلارىن دا انالىق باس شىعارۋ ءۇشىن سۇراپ الدى. امەريكالىقتار ءتىپتى دەرەكتى فيلم دە ءتۇسىرىپتى. ولاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بەلگىلى عالىم ايماق جانعاليەۆ الاتاۋداعى المالاردىڭ سورتتارىن جاقسارتۋ جونىندە ءبىر­قاتار ۇسىنىستار ەنگىزەدى. ماسەلەن, الاتاۋداعى بۇرىن قالىڭ ءوسىپ, قازىر جويىلىپ كەتكەن الما اعاشتارىنىڭ ورنىنا سيۆەرس الما اعاشىنىڭ كوشەتىن وتىرعىزىپ, تۇقىمىن سەۋىپ ءبىراز ەڭبەكتەنسە الماتىنىڭ بايىرعى المالارى, اپورتتارى قايتادان جاڭعىرارى ءسوزسىز ەكەن. – ال تۇقىمى بىزدەن الىنعان سيۆەرس الما­سى جويىلىپ كەتپەسى انىق. بۇل الما قازىردە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراعان, ءتىپتى پرو­بيركادا دا ساقتالۋ مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق, عىلىمي كوزقاراس بويىنشا الما ءوزى ەڭ العاش تابيعي تۇردە ءوسىپ-ءونىپ شىققان جەردە نەعۇرلىم جاقسى ساقتالادى, – دەيدى ەرەجەپ اعا. سيۆەرس الماسى دەگەننەن گورى “قازاق الماسى” نەمەسە “جۇماق المالارى” دەگەن ات قويىپ, برەند جاساپ, وزىمىزدە وندىرىلەتىن شيكىزات, ىشكى تاۋار رەتىندە شەتەلگە نەگە ەكس­پورتتاماسقا؟ارنايى پيار-كومپانيا ۇيىم­داستىرىپ, وسى سالاداعى بيزنەستى وركەندەتسە شە, – دەپ سۇرادىق بايىرعى ورمانشىدان. ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ارنايى تاپسىرىسپەن وسىرىلەتىن جەرلەردە قىشقىل المانى جاقسى كورەتىندەرگە ارنالعان سيۆەرس الماسىن ءوسىرۋ عانا جولعا قويىلعان. بۇل جەر قورعاۋلى بولعاندىقتان, تابيعات اياسىندا ءوندىرىس ورنىن جاساۋعا تىيىم سالىنىپتى. سونداي-اق, ءۇرجاردىڭ ورتالىعىنان 22 شاقىرىم جەردە اۋدانى ءۇش جارىم گەكتار جەر بولاتىن جەمىس باعى بار ەكەن. عالىمدار المانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جەر بەتىنە قازاق جەرىنەن تاراتقان ايۋلار دەپ وتىر, بۇل جاقتا ايۋلار قالاي, بار ما, دەپ سۇرادىق ەرەجەپ اعادان تابيعاتتى قورعاۋ تاقىرىبىنا قاراي اۋىسىڭقىراپ. ء“يا, ايۋلار بار. ەكى ايۋ ىلعي مەنى كورەدى, مەن ولاردى بايقايمىن. ەتتەرى ۇيرەنىپ العانى سونشالىق, ولار ءتىپتى مەنەن جاسىرىنبايدى دا. ءيىس ارقىلى سەزىپ, تانيدى عوي دەيمىن. سەبەبى بوتەن ادامنىڭ كوزىنە ولار مۇلدە تۇسپەيدى. ەگەر جاس بالالى ۇرعاشى ايۋ بولماسا. وندايلارى ادامعا شابۋىلدى تىكەلەي باستايدى. ارتقى ەكى اياعىنا تۇرىپ الىپ, قارسىلاسى قاشىپ كەتسىن دەپ, قورقىتىپ, ۇركىتە باستايدى. سوعان كونە سالۋ كەرەك. قاشىپ كەتسەڭىز سوڭىڭىزدان قۋىپ, ىزىڭىزگە تۇسپەيدى. المالاردى جەۋگە مارالدار دا كەلەدى. بۇل ولاردىڭ سۇيىكتى اسى. وتە سەكەمشىل, سيرەك كەزدەسەتىن اڭ ءتۇرى عوي. ءبىز ولارعا جاعداي جاساۋعا تىرىسامىز. ولار قىستا ءبىز دايىنداعان داستارقاننان ءدام تاتىپ, ءبىز دايىنداعان جەم-ءشوپ, جاپىراق, تۇزداردى جەپ كەتەدى. ال جازدا ولارعا ءشوپ تە, ءتۇرلى وسىمدىك تە جەتكىلىكتى”. ەرەجەپ اعا ورمان تۋرالى اڭگىمەنى بەرىلە باياندايدى. ولاي بولماعاندا شە, جۇماقتىڭ تورىندەي جەر شىركىن, ءبىراز قاراجات بەرىلسە قۇلپىرىپ كەتەر-اق ەدى. ورمانشىلار قىزىل كىتاپقا ەنگەن جابايى كۇركەتاۋىق, بۇركىت, شاعالا سياقتى اڭ-قۇستاردىڭ وسى جاققا قاراي قونىس اۋدارا باستاعاندىعىن بايقاپ قالىپتى. بايقاپ وتىرساق, الما تەك ادام بالاسىنا عانا ەمەس, اڭ-قۇسقا دا قاجەت ەكەن. بۇل وڭىردە قابان, بورسىق, قويان, تۇلكى, جابايى قاز, ۇيرەكتەردىڭ مولدىعى اڭشىلاردىڭ قانجىعاسىن مايلى ەتەدى. تامىزدىڭ اياعىنان قاراشانىڭ ورتاسىنا دەيىن اڭ اۋلاۋ ۋاقىتى. ورمانشىلارعا وسى كەزدە جۇمىس تا كوبەيەدى. اڭ اتۋعا رۇحسات قاعاز العاندارعا, ونىڭ ەرەجەسىن تۇسىندىرۋمەن قاتار, ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ دە تالاپتارىن ۇعىندىرۋعا تۋرا كەلەدى. وسى رەتتە ورمانشىلار ەرەجەپ تەمەشوۆ, قالدىبەك سارسەمباەۆ, كومەكشىلەرى اندرەي قۇرمانباەۆ, بولات ەدىلباەۆ, ەرلان لاۋەنوۆ, شىڭعىس گەرەەۆتاردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا. وسى ادامدار حالىق اراسىندا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندە جۇرگىزگەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا وراي, جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا ورماندى وتاماۋعا, الما اعاشىن بۇلدىرمەۋگە تىرىسادى. ءۇرجار كەزىندە قازاقستاننىڭ كىشى شۆەيتسارياسى اتانعان جەر بولاتىن. بۇل جەردىڭ سەمەي ورمانىنداعى وزگە بولىكتەرىنەن ءبىر ەرەكشەلىگى مۇندا قاراعاي جوق, دەگەنمەن الما اعاشتارى, قايىڭ, تال-تەرەك, قاراقات, قاراعاش, دولانا دەيسىز بە, تولىپ جاتقان جەمىس-جيدەك اعاشتارى وتە كوپ. ءدارى-دارمەكتىك ءشوپ تۇرلەرىنە تۇنىپ تۇرعان ولكە. سوڭعى توعىز جىلدان بەرى قاراي ورمانشىلار ورماندى ءوز كولىكتەرىنە ءمىنىپ, كۇزەتەدى ەكەن. جارقىراعان اسفالت جول ەمەس, تاۋلى, ءۇستىرتتى ايماق. كولىگىڭ بۇزىلسا ءوزىڭ جوندەۋگە تۋرا كەلەدى. كەي جەرلەرگە اتپەن دە بارىپ قايتادى. سوندىقتان دا 7183 گەكتار جەردى قورعاۋ ءۇشىن بيۋدجەت تاراپىنان كولىك بەرىلسە جاقسى بولار ەدى دەيدى ولار. جەردىڭ قارا توپىراعىنىڭ قۇنارلىلىعى ەرەكشە. ءۇرجاردىڭ الما اعاشتارىنىڭ گۇلدەنىپ, جەرىنىڭ كوركەيە تۇسەتىن مەزگىلىنىڭ اۋىلى الىس ەمەس ەكەندىگىنە سەنگىڭ كەلەدى. جالپى, سەمەي ورمانى مەملەكەتتىك ورمان تابيعاتى رەزەرۆاتىنا قاراستى وسى تاۋ-دالا فيليالىندا عانا ورمان ورتەنبەي, وتالماي ورنىندا ساقتالۋدا. بۇل تاجىريبە قازاقستانداعى وزگە دە ورمانشىلارعا ۇلگى بولعانى ءجون سياقتى. راۋشان نۇعمانبەكوۆا. اۋىلداعى  جاڭا  زاۋىت مەملەكەت باسشىسىنىڭ  بيىل­عى جولداۋىمەن 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىل­سا, جەتىسۋلىقتار جىل باسىنان بەرى وسى باعىتتاعى جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. ءناتي­جە­سىندە جەر-جەردە جاڭا كاسىپورىن­دار ىسكە قوسىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندا­رىنىڭ اشىلۋى وتاندىق ءونىم شىعارۋدى جۇيەلەستىرە باس­تادى. وعان قاجەتتى شيكىزات كوز­دەرى دە ءتيىمدى يگەرىلۋدە. سونىڭ دالەلى ىسپەتتەس استانا كۇنى مە­رەكەسى قارساڭىندا ىلە اۋدانىنىڭ چاپاي اۋىلىنداعى “سارىبۇلاق” جشس-ءنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن مايبۇرشاق داقىلىن وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت ىسكە قوسىلدى. بۇل بيىلعى جارتى جىلدىقتا يندۋستريالىق باعىت بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلگەن جوسپارلى 6 جوبانىڭ ءبىرى. زاۋىت مايبۇرشاق داقىلىن عانا  ەمەس, راپس پەن ءجۇ­گە­رى ونىمدەرىن دە وڭدەۋدەن وتكىزۋگە نەگىزدەلگەن. وسى ارقىلى ول شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىن ورىستەتۋگە ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزەدى. اتالعان ءوندىرىس ورنىنىڭ قۋاتى –  جىلىنا 55 000 – 75000 توننا ارالى­عىندا ءونىم شىعارۋعا جەتەدى. زاۋىتتىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە 825 ملن.تەڭگە قارجى جۇمسالعان. قۇرىلىستىڭ ساپالى ورىندالعانى دا بىردەن كوزگە تۇسەدى. مۇنداعى قۇرال-جابدىقتار مەن قۇرىلىسقا قاجەتتى قاراجات كاسىپورىننىڭ ءوز ەسەبىنەن جۇمسال­عان. قازىرگى كەزدە زاۋىتتا 60-تان استام اۋىل تۇرعىندارى  تۇراقتى جۇمىس تاپقانىنا قۋانىشتى. جاڭا كاسىپورىننىڭ اشىلۋى­نا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ قا­تى­سىپ, ەلباسىنىڭ يندۋستريا­لاندىرۋ باعىتىنداعى تاپسىرماسى ءوز تياناعىن تاپقانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار بۇل يگىلىكتى شارانىڭ استانانىڭ مەرەكەسىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە جاقسى  نىشان ەكەنىنە توقتالدى. بۇگىندە وبلىس بيۋدجەتىنىڭ قوماقتى بولىگىن تولتىرىپ جۇرگەن ىلەلىكتەردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمى بەرىك. مۇنى سونداي-اق, 160 مىڭ حالقى بار تابىسكەر اۋداننىڭ ەلوردا مەرەكەسىنە ارناعان وزىندىك تارتۋى دەپ باعالاعان ورىندى” دەدى. سەرپىندى جوبالاردىڭ قاتارىن­دا ورىندالعان ورنەكتى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جاڭا زاۋىت باسشىسى جەڭىس جەكسەنبى ۇلى سويلەپ, كاسىپكەرلەرگە دەگەن قولداۋ مەن سەنىمگە العىس ءبىلدىردى. ەلدى يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنا ۇجىم­نىڭ قوسقان ۇلەسى وسى كاسىپ­ورىننىڭ اشىلۋىمەن ايشىق­تالاتىنىن اتاپ ايتتى. “ديپلوممەن – اۋىلعا” شا­قىرۋىمەن جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ءوزى تۋىپ-وسكەن ەلدى مەكەنگە جۇمىسقا كەلگەن ءالفيا راحيموۆا جانە باسقا ماماندار كاسىپورىن­نىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاستىق جالىن­دارىن جۇمسايتىنىن ءوز سوزدەرىمەن انىقتاپ ءوتتى. زاۋىتتى جەتكىلىكتى شيكىزاتپەن قامتۋ جاعى دا وڭ شەشىمىن تاپقان. اۋدانداعى شارۋا قوجالىقتارى بيىل جوعارىدا اتالعان داقىلداردى كوپتەپ ءوسىرىپ وتىر. وڭىردە 27 مىڭ گەكتارعا مايبۇرشاق داقىلى ەگىلسە, كورشىلەس جامبىل وبلىسىنىڭ ديقاندارى دا وسىناۋ باعالى ءونىم­نىڭ ەگىستىك كولەمىن ەداۋىر ۇلعاي­تىپتى. دەمەك, كاسىپورىننىڭ تا­بىسى تاسيتىن ءسات الدا دەۋگە بولادى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى           www.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى      www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى                                                           www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە              www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى          www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى                                        www.auzr.kz