تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ساياساتتانۋشى-ساراپشى ءازىمباي عاليمەن اڭگىمە
– حالىققا بەلگىلى ساياساتتانۋشى-ساراپشى ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋىن قانداي كوڭىل-كۇيمەن قابىلدادى؟
– شىنىندا, ەلباسى ايتقانداي, بۇل كۇندى تىم ۇزاق كۇتتىك. ءبىز حالىقارالىق وسى ۇيىمعا 1995 جىلى كىرۋىمىز كەرەك ەدى. سول كەزدە قىرعىزستان «پىسىقتىق» تانىتىپ, الدىمىزدى وراپ كەتتى. شاما-شارقىنا قاراماستان, ولار تاماق ونەركاسىبى مەن جەڭىل ونەركاسىبىن جاڭعىرتىپ, بۇكىل ورتالىق ازيا مەن رەسەيگە قىتاي مەن تۇركيانىڭ كيىمدەرىن تىگىپ, ساتا باستادى.
– كورشى ەلدىڭ كيىم-كەشەگىنىڭ ءوتىمدى بولىپ جۇرگەنىنە دسۇ-نىڭ ىقپالى بولعانىنان كوپشىلىك وقىرمان حابارسىز...
– باستاپقىدا بۇكىل تمد اۋماعىنداعى جاعداي بىركەلكى بولدى. ماسەلەن, سول قىرعىز ەلى دسۇ ارقاسىندا تاماق ونەركاسىبىندە ءسۇت تاعامدارىمەن, ىشىندە بالمۇزداققا دەيىن جاساپ, الماتىنىڭ دۇكەندەرىن تولتىرىپ تاستادى. وزدەرىڭىز دە كۋاسىزدەر... اقىر اياعىندا شيكىزاتى تاۋسىلىپ تىندى. كورشى مەملەكەتتەردەن ءسۇت جيناي باستادى.
– الەمدىك تاجىريبەسى جوق ەلگە قانداي قاۋىپتەن ساق بولۋ كەرەك؟
– قازاقستان سەكىلدى قۋاتتى ەلگە قاۋىپ جوق. ءسوزدىڭ اشىعى. ءبىزدىڭ ەلدە رەفورما 2002 جىلى بىتكەن. سول جىلدىڭ وزىندە اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى ءوزىنىڭ جىلدىق ەسەبىندە «قازاقستاندا مەملەكەتتىك رەفورما ۇلگىلى تۇردە ءجۇردى» دەپ جاريا ەتتى. ول كەزدە كورشى ەلدەر وزبەكستان مەن قىرعىزستان ويداعىداي رەفورما جاساي المادى. تاجىكستاندا سوعىس ءجۇرىپ جاتتى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سول تۇستاعى ءبىر ءپليۋسى – جەردى جەكەمەنشىككە بەردى. دۇرىس قادامنىڭ ارقاسىندا ەگىن شارۋاشىلىعى دۇركىرەپ, قازاقستان دۇنيەجۇزىندە بيداي مەن ۇن ساتۋدان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتكە اينالدى. كەيبىر جىلدارى, ءتىپتى, كانادادان, اۆستاراليادان, اقش-تان وزىپ كەتتى. ەگەر سول تۇستا ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولعاندا, شەتەلدىڭ تابىن-تابىن سيىرىن ارزان باعاعا ساتىپ الىپ كەلەتىن ەدىك. جوعارىدا ايتقان الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتىنىڭ ورنىندا بۇگىنگىدەي ۇلكەن ماگازين ەمەس, شاعىن-شاعىن بولسا دا بىرنەشە قۋاتتى تىگىن فابريكاسى تۇراتىن ەدى. سول تۇستا رەسەي مەن ورتالىق ازيانى ءبىز كيىندىرەتىن ەدىك. ءالى دە كەش ەمەس...
– ەشتەن كەش جاقسى. دسۇ-عا مۇشەمىز. العاشقى كورەتىن پايدامىز قانداي؟
– بىرىنشىدەن, دسۇ-نىڭ ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن پايداسى – ينفلياتسيا تومەندەيدى. ويتكەنى, ارزان تاۋار كەلەدى.
– قاۋپى؟..
– قاۋىپ دەگەنگە كەلمەيتىن شىعار, بىراق, وكىنىشكە قاراي, قىتايدىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ تاۋارلارى مولايادى. ءبىز پرەزيدەنت ايتقان باسەكەگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. تاۋار ءتۇرىنىڭ كوبەيۋى مەن ارزانداۋى حالىققا جاقسى ەمەس پە؟ تاعى ءبىر ءتاۋىر جەرى ءوز تاۋارىڭدى ءوزىڭ ساتاتىن بولساڭ, تاريفتەر ازايادى, كەدەرگىلەر جويىلادى. تەحنولوگيالار مەن تۇيمە-ينەگە دەيىن شەتتەن ارزان باعاعا ساتىپ الامىز.
– الماتىنىڭ اسفالتىن ءتاجىكتەر توسەدى. بالالارىن مەكتەپكە كىرگىزدىك, اۋىرىپ قالسا, تەگىن اۋرۋحاناعا جاتقىزدىق. جۇرت جازىم بولسا, تولەيتىن اقشاسى دا جوق كەيبىر شەتەلدىكتەر اۆتوبۋس جۇرگىزدى. اۋىر جۇك كولىكتەرىن ترانزيتتىك كەپىلدىكپەن ايناداي جولىمىزدا ءجۇرگىزدىك. وسىنىڭ ءبارى, ءبىزدىڭ ءبىلۋىمىزشە, دسۇ-عا ءوتۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قويىلعان تالاپتار ەكەن. ەندىگى جاعداي قالاي بولماق؟
– دسۇ – بۇل ماسەلەنىڭ ءبارىنىڭ جولىن تابادى. بىرىنشىدەن, بۇل ءبىزدىڭ اۋەلدە باستاعان مەملەكەتتىك رەفورمانىڭ دۇرىس بولعانىنىڭ ايعاعى. مىسالى ايتايىق, مىناۋ الەۋمەتتىك-زەينەتاقىلىق رەفورمانى رەسەي ءالى جاساي الماي وتىر. زەينەت جاسى 63 دەسە, حالىق كوشەگە شىعىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ باسىم. ءبىز ول رەفورمانى باياعىدا جاساپ تاستاعانبىز. ءبىزدىڭ بار كۇتكەنىمىز – مىندەتتى تۇردە دسۇ-عا كىرۋىمىز كەرەك ەدى. كىردىك. وتە قۋانىشتىمىن. مەن سىزگە ايتايىن, ەندىگى جەردە, ءتىپتى, نەسيە بەرۋدىڭ پايىزىنا دەيىن تومەندەيدى. نارىقتىق پرينتسيپتەر قايتا كۇشەيەدى. جاڭا تەحنولوگيالار ەلىمىزگە جەڭىل كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.