مۇستافا شوقايدىڭ تۇپنۇسقا قولجازبالارى ەلگە ورالدى
وسى ۋاقىتقا دەيىن دە ۇلتقا قاتىستى مادەني مۇرالارىمىزدى الەمنىڭ ءار قيىرىنان جيناپ جۇرگەن ازاماتتار مەن عالىمداردىڭ ارقاسىندا مۇستافا شوقايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراعاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى اتاجۇرتقا تام-تۇمداپ بولسا دا ورالىپ جاتقانى ايان.
دەگەنمەن, كەشە الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا وتكەن وقيعانىڭ ورنى بولەك. تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ باس بولىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا جۋىردا ءتۇركيادان تابىلعان ايگىلى قازاق ساياساتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ تۇپنۇسقا قولجازبالارىن تابىستادى. ال تۇركسوي ۇيىمىنىڭ قولىنا قوماقتى مۇرالار قالاي تۇسكەن؟
– بىرنەشە اي بۇرىن مەنىڭ قابىلداۋىمدا “دۇنيەجۇزىلىك قىرىم تاتارلارى ۇلتتىق قوزعالىسى” ۇيىمىنىڭ تۇركياداعى وكىلى, تۇركيادا تۇراتىن قىرىم تاتارلارىنىڭ ءبىرى مۇزاففەر اكچورا اتتى تۇركيا ازاماتى كەلىپ, ءوزىنىڭ قولىندا مۇستافانىڭ قۇجاتتارى بار ەكەنىن حابارلادى. كەزىندە بۇل مۇرانى امانات ەتكەن ادامداردىڭ وسيەتىنە سايكەس قولجازبالاردىڭ تەك سەنىمدى قولعا تاپسىرىلۋى كەرەك ەكەنىن, سوڭعى كەزدە تۇركى مادەنيەتىن دامىتۋعا, تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا قاتىستى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنا سەنىم ارتاتىنىن ءبىلدىردى. مەن قولجازبالاردى ساراپتان ءوتكىزگەن سوڭ اسا قۇندى مۇرانى قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا تاپسىرۋدى ۇسىندىم, ول كەلىسىمىن بەردى. اتامىزدىڭ ءارحيۆىن ونداعان جىلدار بويى ساقتاپ كەلگەن مۇزاففەر اكچورا مىرزا بۇگىن الدارىڭىزدا وتىر, – دەدى تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ءدۇيسەن قاسەيىنوۆ.
ال اكچورانىڭ قولىنا مۇستافا شوقايدىڭ حاتتارى قالاي تۇسكەن؟
– مۇستافا شوقايدىڭ بۇل مۇرالارىن كەزىندە تاحير شاعاتاي ساقتاۋعا تاپسىرىپ ەدى. 1975-1976 جىلدارى قىرىم تاتارلارىنىڭ ءبىرنەشە كورنەكتى وكىلدەرىمەن تانىستىم, ولاردىڭ ىشىندە م.شوقايدىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن جانىندا بولعان تاحير شاعاتاي دا بار ەدى, – دەيدى تۇركيا ازاماتى.
مۇزاففەر اكچورا سول كەزدەرى تۇركىستان ورتالىق قوزعالىسىنىڭ مۇراعاتىنا كىرۋگە تاحير شاعاتاي باستاعان ادامدار رۇقسات بەرگەندىگىن ايتا كەلە, بۇگىنگى قولىمىزعا ءتيىپ وتىرعان قۇجاتتاردى تاحير شاعاتاي ساقتاۋعا بەرگەندىگىن جەتكىزدى.
– كوپ جىلدار ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ءۇزىلىپ قالدى, ءارى قازاقستان مۇستافا شوقايدى زەرتتەيتىن حالدە ەمەس ەدى. بەرتىن كەلە “تۇركسوي” حالىقارالىق ۇيىمى جۇمىستارىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىسا كەلە, قۇجاتتاردى وسىندا تاپسىرۋعا بەل بۋدىم. بۇل قۇجاتتاردى دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تۇركى ەلدەرىنىڭ تۇپكى ورداسى, قازىرگى قازاق ەلىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا بەرۋدى ءجون كوردىم, – دەيدى مۇزاففەر اكچورا.
ال ونىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان مۇستافا قولجازبالارىنا نە كىرەدى دەسەك, تابىلعان قۇجاتتاردىڭ جالپى سانى 100, ولار 340 بەت ماتەريالدى قۇرايدى. بۇلاردىڭ نەگىزگى بولىگى مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياداعى ۋكراين, گرۋزين, ءازىربايجان, وسەتين, ت.ب. حالىقتاردىڭ ءىرى ساياسي قايراتكەرلەرىمەن جازىسقان حاتتارىنىڭ تۇپنۇسقاسى. حاتتاردىڭ جالپى سانى – 84, بەت سانى – 188.
– سونداي-اق, قۇندى جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا ونىڭ التى ءتول ماقالاسىنىڭ تۇپنۇسقاسى دا تابىلدى. بۇلارعا قوسىمشا ەميگراتسياداعى بوگدە اۆتورلار جازعان 3 ماقالا, ءبىر رومان جانە مۇستافاعا تۇركىستان ۇلتتىق ورتالىعى اتىنان 1940 جىلى ىستامبۇلدا بەرىلگەن وكىلەتتىك كۋالىك, تاعى باسقا قۇجاتتار بار. ەڭ ماڭىزدىسى – بۇلاردىڭ ءبارى تۇپنۇسقا قۇجاتتار, كوپشىلىگى بۇرىن-سوڭدى قازاق عىلىمىندا اينالىستا بولماعان مۇرالار. بۇدان 80-90 جىل بۇرىن جازىلعان مۇستافا شوقايدىڭ حاتتارىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ءبىلىمدى, ساليقالى, مادەنيەتتى ادام بولعانىنا, ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ۇلتىمىزدىڭ بوستاندىعى ءۇشىن قانداي كۇش-قايرات جۇمساعانىنا كۋا بولاسىز, – دەدى دۇيسەن قوراباي ۇلى.
وسى ارادا بيىل جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, ەميگراتسيادا ءجۇرىپ, ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كوممۋنيستىك جۇيەمەن كۇرەسكەن ۇلى تۇلعا مۇستافا شوقايدىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولاتىنىن ايتا كەتەلىك. سوندىقتان دا بۇل شارانىڭ مەرەيتويمەن ورايلاس كەلگەن ايتۋلى وقيعا بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاق قايراتكەرىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى ونىڭ ەميگراتسيادا بولعان ەلدەرىندە (فرانتسيا, گەرمانيا, گرۋزيا, ءازىربايجان, تۇركيا, ت.ب.) قالىپ, ءبىر بولىگى جويىلىپ, ءبىر بولىگى عانا بۇگىنگە جەتكەنى بەلگىلى.
مۇستافا شوقايدىڭ كوپكە بەلگىسىز جەكە قولجازبالارىنىڭ ءبىر بولىگىن قولعا تۇسىرگەن تۇركسوي ۇيىمى باسقا دا تۇركى حالىقتارىنان شىققان ءىرى عالىمداردىڭ, ساياسي قايراتكەرلەردىڭ عىلىمي مۇرالارىنىڭ زەرتتەلۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا ەرەكشە ىقىلاستى بولىپ, يگى ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
ماسەلەن, بيىل باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىنا وراي, كورنەكتى عالىم, پروفەسسور احمەت زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ تۇركى مادەنيەتى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, 2010 جىلدى “احمەت زاكي ءۋاليدي توعان جىلى” دەپ جاريالاعان.
ال مۇستافا شوقايدىڭ تابىلعان قولجازبالارىن تۇگەل عىلىمي ساراپتاۋدان وتكىزىپ, حاتتارىنىڭ توپتاماسىن كىتاپ ەتىپ دايىنداپ جاتىرمىز. تۇپنۇسقالار ورىسشا بولعاندىقتان, قازاقشاعا اۋدارما جاسالۋدا. جاقىن ۋاقىتتا قولدارىڭىزعا تيەدى دەپ سەندىرە الامىز. اسىل ارىسىمىز ءوزى ەلگە ورالا الماسا دا, كوزىندەي بولىپ 70 جىلدان سوڭ قوماقتى مۇراسىنىڭ تۋعان ەلىنە ورالۋى ايتارلىقتاي اسا ماڭىزدى وقيعا, – دەپ مالىمدەدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا تۇركسوي جەتەكشىسى.
ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعات ءۇشىن ءساتى سيرەك تۇسەتىن شاراعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كوشىم ەسماعانبەتوۆ سىندى بىرقاتار عالىمدار, “مۇستافا شوقاي” كوركەم ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى ساتىبالدى نارىمبەتوۆ قاتىسىپ, قۋانىشقا ورتاقتاستى.
ايناش ەسالي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ الماتى.