ەلىمىزدە مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بارلىق ىستەر حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن باستاۋ الادى. ءسويتىپ و باستا ىزگىلىكتى ماقسات تۇتقان ويلار مەن مىندەتتەردىڭ ارقالاعان جۇگى اقتالىپ, ارداقتالىپ جاتسا سوڭى دا باياندى بولادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن بۇعان ناقتى مىسالداردى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. 1990 جىلى سول كەزدەگى تسەلينوگراد قالاسىندا العاش رەت كەدەندىك باقىلاۋ بەكەتى قۇرىلدى. وعان وسى وڭىردەگى ايماقتىق كەدەن دەگەن اتاۋ بەرىلدى, بىراق ۇجىم سانى جەتى ادامنان عانا تۇراتىن. مىنە, وسىدان باستاۋ العان ءىس دامي كەلە ىرگەسىن كەڭەيتىپ, شاڭىراعىن تىكتەي ءتۇستى. اۋەلگىدەگى جەتى ادامنان تۇراتىن شاعىن بەكەت قازىر 274 ادام قىزمەت ەتەتىن كوپ سالالى تولىققاندى دەپارتامەنتكە ۇلاستى.
ارادا تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل ۋاقىت ءوتتى. ەل ەستىپ-بىلمەگەن جاڭالىقتار, كوز كورمەگەن وزگەرىستەر دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ ءبىرى استانا قالاسىنىڭ قارىشتى دامۋى كەدەندىك باقىلاۋدى تۇبىرىمەن وزگەرتۋدى, كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتاردى وندىرۋدە تۇبەگەيلى شەشىمدەر شىعارۋدى, كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋدى, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا ىڭعايلى جاعدايلار تۋعىزۋدى, جايلى ورتا قۇرۋدى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىسكەرلىكتى ورناتۋدى كوزدەيتىن كوپتەگەن ىرگەلى ىستەردىڭ اتقارىلۋىنا اسەرىن تيگىزدى. ەندى ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعى باعىتىندا ۇستانىپ وتىرعان سارا ساياساتىنىڭ نەگىزىندە بۇل ءۇردىس ودان ءارى نىعايا ءتۇستى. بۇگىندە اتالعان دەپارتامەنتكە قاراستى بىرنەشە باسقارما, بەكەتتەر بار. سولاردىڭ ىشىندە بىرەگەيى دە, ءىرىسى دە “استانا – كەدەندىك رەسىمدەۋ ورتالىعى” بولىپ تابىلادى. ولاي دەيتىنىمىز, ەلورداعا اكەلىنەتىن بارلىق تاۋارلاردىڭ 85 پايىزىنا وسىندا رەسىمدەۋ جۇرگىزىلەدى. ال تاۋارلار كوبىنە رەسەي, ۋكراينا جانە بەلورۋسسيا سەكىلدى ەلدەردەن اكەلىنەدى. ولاردىڭ اراسىندا قۇرىلىس ماتەريالدارى, ەلەكتر قۇرىلعىلارى, تەمىر جول قۇرىلعىلارى, ارنايى تەحنيكالىق جابدىقتار, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جانە جالپى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار بار. كۇن سايىن 60-تان استام جۇك كەدەندىك دەكلاراتسياسى رەسىمدەلىپ, بيۋدجەتكە ورتا ەسەپپەن العاندا 74 ملن. تەڭگە سالىق تولەمدەرى تۇسەدى.
استانا قالاسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى باقىتجان سالقىمبەكوۆكە جولىققانىمىزدا بۇگىنگى تاڭدا اتقارىلىپ جاتقان ءىستىڭ راسىندا جوعارى ەكەندىگىن ايعاقتاپ, استانالىق دەپارتامەنت 2010 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان وسى كۇنگە دەيىن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ەسەبىنەن مەملەكەت بيۋدجەتىنە 13 ملرد. 254 ملن.تەڭگە اۋدارىلعانىن جەتكىزدى. مۇنى شتاتتىق قۇرامداعى 274 قىزمەتكەردىڭ ءاربىرىنە شاقساق, ءار قىزمەتكەر 48 ملن. تەڭگەدەن اسا ۇلەس قوسقان بولىپ شىعادى.
كەدەن بەكەتى اۋە كولىگىمەن اكەلىنگەن جۇكتەرگە تولىقتاي باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى جوعارى تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان. وندا رەنتگەندى تەلەديدار, “يانتار”, ءتۇرلى بەينە جانە اۋديوجازبا قۇرىلعىلارى بار, سونىمەن قاتار ەسىرتكى جانە جارىلعىش زاتتاردى تابۋ ءۇشىن قىزمەتتىك-ىزدەۋ يتتەر قولدانىلادى. استانانىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ ءناتيجەسىندە جان-جاقتى كوممەرتسيالىق بايلانىستاردىڭ اسەرىنەن حالىقارالىق اۋە رەيستەرى, جولاۋشىلار, سان-الۋان باعىتتار ۇلعايدى. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلى كەدەن بەكەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 1 679 حالىقارالىق اۋە رەيستەرىن رەسىمدەپ, 131 854 جولاۋشىنى, 607 809 توننا قول جۇگىن كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكىزدى, ەكونوميكالىق قىلمىس بويىنشا 5 قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا 30 ءىس قوزعالدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارالىق باقىلاۋ باسقارماسى جانە اۋە قاۋىپسىزدىك قىزمەتىمەن بىرگە كينولوگ-ماماننىڭ قاتىسۋىمەن جانە قىزمەتتىك ءىز كەسۋ يتتەرىن پايدالانۋ ارقىلى استانا قالاسىنىڭ حالىقارالىق اۋەجايىندا حالىقارالىق ساپارلارعا شىعاتىن جانە كەلۋشى جولاۋشىلاردىڭ جۇكتەرى, قول جۇگى تەكسەرىلىپ, قارالادى. “2006-2014 جىلدارعا ارنالعان قر ەسىرتكى بيزنەسى مەن ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس ستراتەگياسى” اياسىندا, 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “استانا – ەسىرتكىسىز قالا” ايماقتىق قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋدا اتالعان دەپارتامەنت وزگە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرىگىپ اتقارىلاتىن جۇمىس جوسپارىن جاساپ, قىلمىستىڭ جولىن كەسۋدە “سارانچا” ارنايى وپەراتسياسىن, “چاسوۆوي”, “كانال” وپەراتسيالارىن وتكىزدى.
سول سياقتى اۆتوكولىكتەرگە كەدەندىك رەسىمدەۋ جۇرگىزەتىن “استانا-اۆتو” بەكەتىندە 257 اۆتوكولىككە رەسىمدەۋ جۇرگىزىلىپ, 184 جۇك كەدەندىك دەكلاراتسياسى رەسىمدەلدى. “كۇنبە-كۇن” پروتسەدۋراسى بويىنشا رەسىمدەلەتىن جۇك كەدەندىك دەكلاراتسياسى 98,8 پايىزدى قۇرايدى. كوبىنە باس قالاعا اۆتوكولىكتەر بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن, ەۋروپا ەلدەرى جانە رەسەيدەن, ليتۆادان اكەلىنۋدە. ال اۆتوكولىكتەر تاسىمالىنىڭ تومەندەۋى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تاريفتەردى كوتەرۋمەن تىعىز بايلانىستى. سەبەبى, كەدەندىك باج مولشەرى كەدەندىك قۇننىڭ پايىزدىق ولشەمىندە ەسەپتەلەتىن بولادى. سودان الىناتىن كەدەندىك باجدىڭ مولشەرلەمەسى ارتاتىنى انىق. دەكلاراتسيانى قابىلداۋ بروكەرلىك فيرمالاردىڭ قاعاز نەمەسە ەلەكتروندى تاسىمالداعىشتارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ قويماي, “Web-دەكلارانت” ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى اتقارىلادى. سونىمەن قاتار, كاسىپكەر بروكەرلىك فيرما قىزمەتىنە جۇگىنبەي-اق, جەلى مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزىنىڭ تاۋارىن كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكىزە الادى.
وكىنىشكە وراي, “اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى” دەمەكشى, كەدەنشىلەر اراسىندا دا جەمقورلىققا جول بەرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ بارى قىنجىلتادى. دەپارتامەنتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك ءبولىمى جۇرگىزگەن قىزمەتتىك تەرگەۋلەردىڭ بارىسىندا 16 قىزمەتكەر تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 1 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. راسى كەرەك, بۇل ورايدا, استانالىق دەپارتامەنت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىلەك تۇرە كىرىستى. “نۇر وتان” حدپ استانا قالالىق فيليالىمەن استانا قالاسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ىندەتكە اينالعان جەمقورلىقپەن كۇرەستە ءوزارا ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى. تۇراقتى تۇردە كەدەنشىلەر اراسىندا ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى, سەمينار, دارىستەر وتەدى. كەدەن قىزمەتىنىڭ حالىق ءۇشىن اشىقتىعىن كورسەتۋ ماقساتىندا دەپارتامەنتتە “سەنىم تەلەفونى” قىزمەت ەتەدى, اكىمشىلىك عيماراتتاردا, بارلىق كەدەن بەكەتتەرىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ حاتتارى ءۇشىن پوشتا جاشىكتەرى ورناتىلعان. كەدەن ءىسى سالاسىندا جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, سونىمەن قاتار كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە ازاماتتاردىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قوعامدىق ۇيىمدارمەن, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارمەن تۇراقتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزۋ كەدەندىك رەسىمدەۋدى, كەدەن ءىسى سالاسىندا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت جانە وزگە قىزمەتتى اتقاراتىن تۇلعالار مەن مەملەكەت اراسىندا قاتىناستاردى جەتىلدىرە تۇسەدى. ماسەلەن, دەپارتامەنتتىڭ كونترابانداعا قارسى كۇرەس باسقارماسى 10 قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق كودەكستىڭ 209-بابى 1-ءبولىمى بويىنشا (ەكونوميكالىق كونتراباندا) – 6, 214-بابىنىڭ 1-ءبولىمى بويىنشا (كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋدەن جالتارۋ) – 2 جانە 323-باب بويىنشا 2 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. وسىعان وراي التى قىلمىستىق ءىس سوتقا جىبەرىلىپ, ەكى قىلمىستىق ءىس اقتالىنبايتىن نەگىزدە توقتاتىلدى جانە ەكى قىلمىستىق ءىس تەرگەۋ رەتىمەن جىبەرىلدى. قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر ەسەبىن قوسا ەسەپتەگەندە مەملەكەت كىرىسىنە 18 435 765 تەڭگەنى قۇرايتىن تاۋار تاركىلەندى. سونىمەن قاتار, قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تاۋارلار قۇنى 37 952 765 تەڭگەنى قۇرادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى بەس اي ارالىعىندا 354 ءىس قوزعالىپ, سالىنعان ايىپپۇل سومماسى 14 202 638 تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ءىشىندە ايىپپۇل كولەمى كەدەن ورگاندارىمەن 83 610 تەڭگە, ال سوتپەن 14 119 028 تەڭگەنى قۇرادى.
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا استانالىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى كەدەن ءتولەمدەرى مەن سالىقتارىنىڭ رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە ءتۇسىپ, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاپ جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاپ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا ىنتالى ەكەنىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ 2010 – 2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋ بىرىڭعاي كەدەن تاريفىن وندىرىسكە ەنگىزۋ كەزەڭى كەلدى. دەمەك, تەحنيكالىق ءوندىرىسى دامىعان رەسەي فەدەراتسياسى, بەلورۋسسيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ عالىمدارىمەن ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى دەگەن ءسوز. قازاقستاندىق كاسىپورىندار, سونىڭ ىشىندە كوپتەگەن ورتا جانە شاعىن كاسىپورىندار بار بولعانى 15 ملن. ادامدى قامتيتىن ىشكى رىنوك ءۇشىن جۇمىس ىستەپ كەلگەندىگى بەلگىلى. ەندى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ الدىندا ۇلكەن رىنوك اشىلماق. بۇل كاسىپكەرلىكتىڭ قانات جايۋى ءۇشىن زور مۇمكىندىك. كاسىپورىندار, كاسىپكەرلەر, مىنە, وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا بىلۋلەرى كەرەك.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.